ಭೂಮಿ ಬಾಯಿ ಬಿಟ್ಟಾಗ: ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಹವಾಮಾನ ಕುಸಿತ

ನೆನಪುಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ಹೊತ್ತು ನಿಂತಿರುವ ಕಬ್ಬಿಣದ ಗೇಟು. ಗೇಟು ದಾಟಿ ಬರುವವರಿಗಾಗಿ ಕಾಯಲು ಆ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ.

ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ 70 ಕುಟುಂಬಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ತಪ್ಪಲಿನ ಊರಾದ ಮಾಲಿನ್‌ನಲ್ಲಿ ಈಗ ಉಳಿದಿರುವುದು ಮಕ್ಕಳ ಕಲರವವಿಲ್ಲದ ಒಂದು ನಿರ್ಜನ ಶಾಲೆ ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡೆ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವ ಕರಿಕಲ್ಲಿನ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು ಮಾತ್ರ. 2014 ರ ಜೂನ್ 30 ರಂದು 151 ಜನರನ್ನು ಜೀವಂತ ಸಮಾಧಿ ಮಾಡಿದ ಭೂಕುಸಿತದ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತ ಸ್ಮಾರಕದ ಸುತ್ತಲಿನ ಮರಗಳ ನಡುವೆ ಗಾಳಿ ಸದ್ದು ಮಾಡುತ್ತಾ ಬೀಸುತ್ತಿತ್ತು.

62 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯದ ರಘುನಾಥ್ ಝಂಜ್ರೆ ಆ ದುರಂತದಲ್ಲಿ ಸತ್ತವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಿದ ಸ್ಮಾರಕದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದರು. "ಜನಾಬಾಯಿ ದಗುಡು ಝಂಜ್ರೆ," ಎಂದು ಸ್ಮಾರಕದ ಮೇಲಿರುವ ಅಕ್ಷರಗಳ ಮೇಲೆ ಬೆರಳಾಡಿಸುತ್ತಾ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಓದಿ, “ಇದು ನನ್ನ ಅಮ್ಮ,” ಎಂದರು.

ದಿಡೀರನೇ ಮೌನಕ್ಕೆ ಜಾರಿದ ಅವರು, ನೆನಪುಗಳಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಹೋದರು. ಅಂಬೆಗಾವ್‌ ಮಾರ್ಕೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಕಿರಾಣಿ ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ರಘುನಾಥ್‌, ಈಗ ಹಿಂದೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಕೆಲವು ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಹೊಸ ಮಾಲಿನ್‌ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ದುರಂತ ನಡೆದ ವರ್ಷ 2014 ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

“ಆ ದಿನ ಏನಾಯ್ತು ಎಂದು ನನಗೆ ನನ್ನ ತಮ್ಮ ಹೇಳಿದ. ಬೆಳಗ್ಗೆ ಸುಮಾರು 7 ಗಂಟೆ. ನನ್ನ ಅಪ್ಪ ತೋಟಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದರು. ಅವನು ಮತ್ತು ಅಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಚಹಾ ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ನನ್ನ ತಮ್ಮ ಒಂದು ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ. ಅಮ್ಮ ಅವನಿಗೆ, ‘ಏನಾದರೂ ತಿಂದು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೋಗು,ʼ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅವನು ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಕಾಲಿಟ್ಟ ತಕ್ಷಣ ಅವನ ಬೆನ್ನಿಗೆ ಒದ್ದೆ ಮಣ್ಣು ಎಲ್ಲಿಂದಲೋ ಬಂದು ರಪ್ಪನೆ ಬಡಿಯಿತು. ತಿರುಗಿ ನೋಡಿದರೆ – ಇಡೀ ಗುಡ್ಡೆ ಜರಿದು ಬೀಳುತ್ತಿದೆ. ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಕೆಸರು ನೀರು, ಮರಗಳ ಭಯಾನಕ ಸದ್ದು. ಜೀವ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವನು ಓಡಿದ. ಇನ್ನೇನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯ? ಅಮ್ಮನಿಗೆ ಜೀವ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶವೇ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ,” ಎಂದು ರಘುನಾಥ್‌ ಆ ಘಟನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರು.

ಕೆಲವೇ ಸೆಕೆಂಡ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಮಾಲಿನ್‌ ಸರ್ವನಾಶವಾಯಿತು. ಬೆಟ್ಟಗಳ ಅಸ್ಥಿರವಾದ ಇಳಿಜಾರುಗಳಲ್ಲಿ ಜಡಿಮಳೆ ಸುರಿದು, ಸಡಿಲಗೊಂಡಿದ್ದ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು ಜರಿದು ಬಿದ್ದ ಕಾರಣ ಈ ಭೂಕುಸಿತ ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎಂದು ಜಿಯೋಲಾಜಿಕಲ್ ಸರ್ವೆ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (ಜಿಎಸ್ಐ) ತನ್ನ 2014 ರ ನವೆಂಬರ್‌ನ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಹದಗೆಡಲು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ತೀವ್ರವಾದ ಮಾನವ ಚಟುವಟಿಕೆ. ದಿನಗಟ್ಟಲೆ ಎಡೆಬಿಡದೆ ಸುರಿದ ಮಳೆಗೆ ಮಣ್ಣು ಸಡಿಲವಾಗಿತ್ತು. ನೆಲದ ಕೆಳಗೆ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಬಂಡೆಗಳಿದ್ದರಿಂದ ನೀರು ಹರಿಯಲು ಎಡೆ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಹಾಗಾಗಿ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಇಳಿಜಾರಿನಲ್ಲಿ ನೀರು ಹರಿದು ಕುಸಿದು ಬಿತ್ತು.

ಭಾರತದ ಸುಮಾರು 0.42 ದಶಲಕ್ಷ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಅಥವಾ ಒಟ್ಟು ಭೂಪ್ರದೇಶದ ಶೇಕಡಾ 12.6 ರಷ್ಟು (ಹಿಮಾವೃತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) ಪ್ರದೇಶ ಭೂಕುಸಿತಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ 0.09 ದಶಲಕ್ಷ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಪ್ರದೇಶ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಮತ್ತು ಕೊಂಕಣ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿದೆ.

2014 ರ ದುರಂತ ನಡೆದ 12 ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಅಂದರೆ 2026 ರಲ್ಲಿ ಮಾಲಿನ್‌ ಸ್ಮಾರಕದಿಂದ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಇನ್ನೊಂದು ಊರು ಭೂಕುಸಿತದ ಕರಾಳ ಭಯದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಸುತ್ತಿದೆ. 35 ಮಹಾದೇವ ಕೋಳಿ ಬುಡಕಟ್ಟು ಕುಟುಂಬಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಪಸಾರ್ವಾಡಿ ಎಂಬ ಈ ಗ್ರಾಮ ಪುಣೆಯ ಅಂಬೆಗಾಂವ್ ತಾಲೂಕಿನ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಕಡಿದಾದ ಇಳಿಜಾರಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದೆ. 2025 ರ ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಈ ವರದಿಗಾರರು ಆ ಗ್ರಾಮದ ನಿವಾಸಿಯಾಗಿರುವ ಪಸಬಾಯಿ ಬಾಲ್ಚಿಂ ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿದ್ದರು. "ಈ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ನೋಡುವಾಗ ನನಗೆ ಭಯವಾಗುತ್ತದೆ,” ಎಂದು ಪಸಬಾಯಿ ಬಾಲ್ಚಿಂ ಆಗ ಹೇಳಿದರು. ಅವರು ಇಟ್ಟಿಗೆ ಮತ್ತು ಮರದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿರುವ ತಮ್ಮ ಮನೆಯ ಹೊರಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿರುವ ಎರಡು ಅಡಿ ಆಳದ ಬಿರುಕಿನ ಪಕ್ಕ ನಿಂತುಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಭಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. "ಈ ಭೇಗ್ [ಬಿರುಕು] ಕಳೆದ ಆಗಸ್ಟ್ ನಲ್ಲಿ [2024 ರಲ್ಲಿ] ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಈಗ ಅದರ ಸುತ್ತ ಹುಲ್ಲು ಬೆಳೆದಿದೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿರುಕುಗಳು ಮೂಡುವುದು ಭೂಕುಸಿತದ ಆರಂಭಿಕ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಸೂಚನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು, ಇದು ಇಳಿಜಾರಿನ ಅಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಪಸಬಾಯಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತಿ ಮನೋಹರ್ ಇಬ್ಬರೂ ರೈತರು, ಸೀಸನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಗಾಗ ಕೃಷಿ ಕಾರ್ಮಿಕರಾಗಿಯೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ನಾಲ್ಕು ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ಅವರ ಕುಟುಂಬ ಈ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈ ಮನೆ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರೀತಿ, ಮಮತೆ, ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಆದರೆ 37 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಪಸಬಾಯಿಯವರು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಈ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದ ಬದುಕಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. "ನನ್ನ ಮಗನದ್ದು ಈ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ, ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಾಲ್ಕನೇ ಪೀಳಿಗೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಾವು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ನಂಬಿದ್ದೆವು. ಆದರೆ ಈಗ ನಮಗೆ ಮುಂದೆ ಇಲ್ಲಿ ಏನಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸಗ್ಲಾ ಡೊಂಗರ್ ಡಸಲ್ತೋಯೆ ಜಸಾ [ಬೆಟ್ಟ ಜರಿದು ಬೀಳಲು ಕಾಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತಿದೆ]," ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ರಸ್ತೆ ನಿರ್ಮಾಣ ಯೋಜನೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈ ಬಿರುಕು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಅನುಮಾನ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಾಹನಗಳ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ತ್ವರಿತ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಪಸಾರ್ವಾಡಿಯಿಂದ ಅಂಬೆಗಾಂವ್ ಮಾರ್ಕೆಟ್‌ಗೆ ಈ ರಸ್ತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. "ಅವರು ಜಲ್ಲಿಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹಾಕಲು ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಪೊದೆಗಳನ್ನು ಕಡಿದರು. ಜಮೀನ್ ಉಘಡಿ ಪಡ್ಲಿ ನಾ [ನೆಲವನ್ನು ಖಾಲಿ ಮಾಡಿಹಾಕಿದರು]" ಎಂದು ಪಸಬಾಯಿ ಹೇಳಿದರು.

ಮಳೆ ಸುರಿಯುವುದರಲ್ಲೂ ಬದಲಾವಣೆಗಳಾಗಿವೆ. "ನಾನು 30 ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಆದರೆ ಈ ರೀತಿ ಮಳೆ ಸುರಿಯುವುದನ್ನು ಹಿಂದೆಂದೂ ನೋಡಿಲ್ಲ. ವಿಪರೀತ ಜಡಿಮಳೆ ಪಟ್ಟುಹಿಡಿದು ಒಮ್ಮೆಗೇ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಅದು ಮಾಲಿನ್‌ನನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ,” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಅವರು.

ಅಪಾಯವನ್ನು ಊಹಿಸಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಹವಾಮಾನ ಬಿಸಿಯಾದಂತೆ, ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ತೇವಾಂಶ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. “ಮಳೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಅದು ಸುರಿಯುವ ಸಮಯ ಬದಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೂರು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಸುರಿಯುತ್ತಿದ್ದಷ್ಟು ಮಳೆ ಈಗ ಕೇವಲ ಎರಡೇ ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿದೆ,” ಎಂದು ಪುಣೆಯ ಗೋಖಲೆ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ನ ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕೇಂದ್ರದ ನಿರ್ದೇಶಕ ಡಾ. ಗುರುದಾಸ್ ನುಲ್ಕರ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮಳೆಯ ಮಾದರಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಗಿರುವ ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣವಿಲ್ಲದೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಹದಗೆಡುತ್ತಿರುವ ಭೂಕುಸಿತದ ಅಪಾಯದ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ ಎಂದು ಅವರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. (ಓದಿ: ಥಾಣೆಯಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟನಂತಾಗಿರುವ ಮಳೆ)

ಪಸಾರ್ವಾಡಿಯ ಇಳಿಜಾರಿನ ಕೆಳಗೆ ಇರುವ ಮನೆಗಳ ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಪಸಬಾಯಿಯವರ ನೆರೆಮನೆವಾಸಿ ಜಾವ್‌ಜೀ ಬಾಲ್ಚಿಂ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಬಂಡೆಗಳು ಜಾವ್‌ಜಿಯವರ ಮೊಣಕಾಲುಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರ ಇವೆ, ಕೆಲವು ಬಂಡೆಗಳು ಅವರ ತೊಡೆಯ ವರೆಗೆ ಎತ್ತರವಾಗಿವೆ. “ಕಳೆದ ವರ್ಷವಷ್ಟೇ ಈ ಬಂಡೆಗಳು ಕೆಳಗೆ ಜಾರಿಬಂದವು. ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಬಂಡೆಗಳು ಮರಗಳ ನಡುವೆ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡವು. ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಗಳು ಕೆಳಗೆ ಜಾರಿ ಬಂದವು. ಇಲ್ಲಿಯ ವರೆಗೆ ಯಾರ ಮನೆಯ ಮೇಲೂ ಬಿದ್ದಿಲ್ಲ,” ಎಂದು 80 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯದ ಆ ರೈತ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪಸಾರ್ವಾಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮನೆಗಳು ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಲಿನ್‌ನಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಸಣಕಲು ಮನೆಗಳಂತೆ ಹಗುರವಾದ ಮಣ್ಣಿನ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಒಂದು ದಶಕವಾದರೂ ಈ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯಗಳು ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ. ಬಂಡೆಗಳು ಮನೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳದಂತೆ ತಡೆಯಲು ಜನರು ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಸಾಲು ಸಾಲು ಮರದ ಬೇಲಿಗಳನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.

“ಹಿಂದೆ ಹೀಗೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ರಸ್ತೆ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕೆಲಸ ಆರಂಭ ಆದ ಮೇಲೆ ಇಡೀ ಇಳಿಜಾರು ಸಡಿಲವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಮಣ್ಣನ್ನು ಅಗಾಗ ಅಗೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೋ ಸುರಿಯುತ್ತಾರೆ. ನಾವು ನಮ್ಮ ಇಡೀ ಜೀವಮಾನವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಳೆದಿದ್ದೇವೆ. ಈಗ ನಮ್ಮದೇ ಮನೆಯೊಳಗೆ ನಮಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ಇಲ್ಲದಂತಾಗಿದೆ,” ಎಂದು ಜಾವ್‌ಜೀ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ಮತ್ತು ಇವರ ಪತ್ನಿ ಯಮುನಾಬಾಯಿ ತಮ್ಮ ಒಂದು ಗುಂಟಾ (0.025 ಎಕರೆ) ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಇರುವ ಜಮೀನಿನಲ್ಲಿ 2-3 ಕ್ವಿಂಟಾಲ್ ಭತ್ತವನ್ನು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ಕೃಷಿ ಕಾರ್ಮಿಕರಾಗಿಯೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಪುಣೆಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳು ಕಳುಹಿಸಿದ ಅಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪ ಹಣದಲ್ಲಿ ಇವರು ಊರಿನಲ್ಲಿ ಜೀವನ ಸಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಯಮುನಾಬಾಯಿ ಬಾಲ್ಚಿಂ ಮೃದುಭಾಷಿ. "ನಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳು ಈಗ ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಭೂಮಿ ಬಿರುಕು ಬಿಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯದಿಂದಾಗಿ ಅವರು ಊರಿಗೆ ಬರಲು ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. [ಮನೆಯ] ಈ ಎರಡು ಕೋಣೆಗಳನ್ನು ಅವರಿಗಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ, ಆದರೆ ಈಗ ನಾವು ಮುದುಕರಷ್ಟೇ ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿದ್ದೇವೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪಸಾರ್ವಾಡಿ ಒಂದೇ ಅಲ್ಲ. ಸಮೀಪದ ಅನೇಕ ಊರುಗಳ ಬೆಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶಗಳ ತುಂಬಾ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಬಿರುಕುಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಇದು ಒಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಸಂಕೇತ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ 'ಭೂಕುಸಿತ ಪೀಡಿತ ಪ್ರದೇಶ' ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಿಖರವಾಗಿ ಎಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ? ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ನಡುವೆಯೇ ಇದಕ್ಕೆ ಒಂದೇ ಉತ್ತರವಿಲ್ಲ. 2025-26ರ ಪುಣೆ ಜಿಲ್ಲಾ ವಿಪತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಯೋಜನೆಯು 23 ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು 'ಭೂಕುಸಿತ ಪೀಡಿತ ಗ್ರಾಮಗಳು' ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿದೆ. ಇವು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ 2024 ರ ಭೂಕುಸಿತ ನಿರ್ವಹಣಾ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ (ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಕರಡು) ಗುರುತಿಸಲಾಗಿರುವ 908 ಊರುಗಳಿಗಿಂತ ತುಂಬಾ ದೂರದಲ್ಲಿವೆ. ಈ ಊರುಗಳ ಜನರಿಗೆ ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಕೇವಲ ಸಣ್ಣ ಸಂಗತಿಯಲ್ಲ - ಯಾರನ್ನು ಪರಿವೀಕ್ಷಣೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಬೇಕು, ಯಾರನ್ನು ಪುನರ್ವಸತಿಯ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ.

ಪಸಾರ್ವಾಡಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ಏಳು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಪಾಂಚಾಲೆ ಖುರ್ದ್ ಎಂಬಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಗೀತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ್ ಮೆಂಡೆ ಮತ್ತು ಇಂದುಬಾಯಿ ಬಾಳೂ ಪೊಟೆಯವರು ಇದೇ ರೀತಿಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಪರಿ ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿದಾಗ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಅರ್ಧಕ್ಕೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಮಸ್ಯಾತ್ಮಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಕುಟುಂಬಗಳು ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳ ಮೇಲಿರುವ ಇಳಿಜಾರುಗಳಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಟೆರೇಸ್‌ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಭತ್ತದ ಕೃಷಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳ ಕೆಳಗೆ, ಬೆಟ್ಟವು ಕಣಿವೆಯ ಮೂಲಕ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿರುವ ರಸ್ತೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಕಡಿದಾದಾಗಿ ಇಳಿಯುತ್ತದೆ. "ಈ ಆಲದ ಮರ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ನಿಂತಿತ್ತು. ಈಗ ಅದು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಜಾರಿದೆ. ಜಮೀನ್ ಜೀತಿ ವಟತೆ [ಭೂಮಿಗೆ ಜೀವ ಬಂದಹಾಗಿದೆ]. ನಮ್ಮ ಕಾಲ ಕೆಳಗೆ ಅದು ಚಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ," ಎಂದು 32 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯದ ಸಂಗೀತಾ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

“ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಇಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದು ಸುರಕ್ಷಿತವಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿವರೆಗಿನ ನನ್ನ ಜೀವಮಾನದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿತ್ತು. ಈಗ ಪ್ರತಿ ಮಳೆಯ ನಂತರ ಅದು ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿದೆ,” ಎಂದು ಇಂದುಬಾಯಿ ಮೆಲ್ಲನೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

2023 ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಭಾರತದ ಭೂಕುಸಿತದ ಅಟ್ಲಾಸ್‌ನಲ್ಲಿ 2021 ರವರೆಗೆ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ 5,112 ಭೂಕುಸಿತಗಳನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮಾಲಿನ್ ದುರಂತ ನಡೆದ ನಂತರವೂ, ತಾಲಿಯೆ (2021) ಮತ್ತು ಇರ್ಷಲ್ವಾಡಿ (2023) ಎಂಬ ಊರುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ದೊಡ್ಡ ವಿಪತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ 114 ಜನರು ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಪಸಬಾಯಿ ಮತ್ತು ಜಾವ್‌ಜೀಯವರಂತಹ ಘಾಟಿ ಪ್ರದೇಶದ ನಿವಾಸಿಗಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರವು ತಮ್ಮನ್ನು ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಅನಾಥರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಕೈಬಿಟ್ಟಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಹುಟ್ಟಿದೆ.

ಪಸಾರ್ವಾಡಿ, ಪಂಚಾಲೆ ಖುರ್ದ್ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಊರುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಕುಟುಂಬಗಳು ಅನೇಕ ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ಬೆಟ್ಟದ ಇಳಿಜಾರುಗಳಲ್ಲಿ ಭತ್ತ ಮತ್ತು ತರಕಾರಿಗಳ ಕೃಷಿ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ಈ ಭೂಕುಸಿತದಿಂದ ಅವರ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕೂ ಅಪಾಯ ಬಂದೊದಗಿದೆ. ಭೂಮಿ ಬಿರುಕು ಬಿಡುವುದು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಬಗ್ಗೆ ಇಲ್ಲಿನ ಜನರು ಪದೇ ಪದೇ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಯಾವೊಬ್ಬ ಅಧಿಕಾರಿಯೂ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ, ತಪಾಸಣೆ ನಡೆಸಿ ಇದನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಊರಿನವರು ಆರೋಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. "ಇಲ್ಲೇ, ಈ ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಗೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸುವ ಕೆಲಸ ನಡಿಲಿಕ್ಕಿದೆ,” ಎಂದು ಪಸಬಾಯಿ ಹೇಳುವಾಗ ಅವರ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಆಶಾವಾದ ತುಂಬಿತ್ತು.

ಅಂಬೆಗಾಂವ್‌ನ ತಹಶೀಲ್ದಾರ್ ಸಂಜಯ್ ನಾಗ್‌ತಿಲಕ್ ಅವರು ಈ ವರದಿಗಾರರಿಗೆ ದೂರವಾಣಿ ಮೂಲಕ ಅದೇ ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಗೆ ಜನರನ್ನು ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸುವ ವಿಚಾರವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸಿದರು. "ನಾವು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದ್ದೇವೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಸಿಎಸ್ಆರ್ ನಿಧಿಗಳು ಅಥವಾ ಪಂಚಾಯತ್ ಸಮಿತಿಯ ಮೂಲಕ ಹಣವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಕೆಲಸ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಅದು ಮುಗಿದ ತಕ್ಷಣ ನಾವು ಪುನರ್ವಸತಿಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತೇವೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಈ ವರದಿಗಾರರು 2025 ರ ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಪುಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತೀಯ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಮೀಕ್ಷೆ (ಜಿಎಸ್ಐ) ಕಚೇರಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರು. ಭೂಕುಸಿತದ ಬಗ್ಗೆ ತನಿಖೆ ನಡೆಸಿ, ಅದನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಜಿಎಸ್‌ಐ ಹೊಂದಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆ ನಂತರದ ಇ-ಮೇಲ್ ಹಾಗೂ ಫೋನ್ ಮಾತುಕತೆಗಳಲ್ಲಿ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ರಸ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಈ ವರದಿಗಾರರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದರು. ಈಗಾಗಲೇ ಬಿರುಕುಗಳು ಬಿಟ್ಟಿರುವ ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಗೆ ಪಸಾರ್ವಾಡಿಯ ಕುಟುಂಬಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲು ಯೋಜನೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಅದು ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಸುರಕ್ಷಿತ ಎಂಬುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯಾವ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು. ಈ ವರದಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜಿಎಸ್ಐ ಈ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ನೀಡಿರಲಿಲ್ಲ.

ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುವ ಕ್ರಮವೆಂದರೆ, ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶಿಖರಗಳ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಮಳೆ ಮಾಪಕಗಳನ್ನು ಇರಿಸುವುದು, ಆದರೆ ಅದಿನ್ನೂ ಕಾರ್ಯಗತವಾಗಿಲ್ಲ. "ಮ್ಯಾನುವಲ್ ಗೇಜ್‌ಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ. ನಮಗೆ ನೈಜ-ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬೇಕು. ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ 150 ಮಿ.ಮೀ ಮಳೆ ಸುರಿದ ಕೂಡಲೇ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ ಕಚೇರಿಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಬರಬೇಕು. ಅದು ನಿಮಗೆ ಜನರನ್ನು ಒಂದೆರಡು ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಆ ಮೂಲಕ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜೀವಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಬಹುದು,” ಎಂದು ಡಾ. ನುಲ್ಕರ್‌ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವಿಪತ್ತು ಸಂಭವಿಸಿದಾಗ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ತುಂಬಾ ಅಗತ್ಯ. "ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ವಿಧಾನ ಬೇಕು. ಜಿಎಸ್ಐ, ವಿಪತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ, ನೀರಾವರಿ, ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕು. ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಹಳೆಯ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ," ಎಂದು ನುಲ್ಕರ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಇದೆಲ್ಲಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗುವ ವರೆಗೆ ಪಸಾರ್ವಾಡಿಯಂತಹ ನೂರಾರು ಊರುಗಳ ಕಥೆ ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಬಿರುಕುಗಳು ಆಳವಾಗುತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಬೆಟ್ಟಗಳು ಇನ್ನೂ ದುರ್ಬಲವಾಗುತ್ತವೆ, ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯಗಳ ಮಧ್ಯೆ ನೋವಿನ ದನಿಗಳು ಕಾಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ.

“2014 ರ ಆ ದಿನ, ಬಾಂಬು ಬಿದ್ದಂತೆ ದೊಡ್ಡ ಸದ್ದು ನಮಗೆ ಕೇಳಿಸಿತು. ಎಲ್ಲರೂ ಹೊರಗೆ ಓಡಿದೆವು. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಏನಾಯಿತು ಎಂಬ ಅಚ್ಚರಿ. ನಾನು ಈಗಲೂ ಮಾಲಿನ್‌ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತೇನೆ. ಭೇಗಲಾಲೆಲಾ ಡೊಂಗರ್ ವಿಸ್ರುಚ್ ದೇತ್ ನಾಯ್ [ಬಿರುಕು ಬಿಟ್ಟ ಬೆಟ್ಟ ಆ ಘಟನೆಯನ್ನು ಮರೆಯಲು ಬಿಡುತ್ತಿಲ್ಲ]."

ಕನ್ನಡಾನುವಾದ: ಚರಣ್‌ ಐವರ್ನಾಡು