ધરતીમાં પડેલી તિરાડો: પશ્ચિમ ઘાટમાં પર્યાવરણનો પ્રકોપ

સ્મારકનો લોખંડનો દરવાજો આજે પણ ઊભો છે. પણ તેની પેલે પાર, હવે કોઈ ગામ રાહ જોતું નથી.

હવે જે બચ્યું છે તે છે એક ઉજ્જડ શાળા, જેની બાજુમાં બેસાલ્ટ પથ્થરનાં પગથિયાં એ ટેકરી તરફ જાય છે જ્યાં એક સમયે મહારાષ્ટ્રના પશ્ચિમ ઘાટમાં વસેલું માળિન ગામ હતું અને જ્યાં 70 પરિવારો રહેતા હતા. હવે સ્મારકની આસપાસનાં વૃક્ષો વચ્ચે માત્ર પવનનો સુસવાટો સંભળાય છે, જ્યાં 30 જૂન, 2014ના રોજ ભૂસ્ખલનમાં 151 જિંદગીઓ દટાઈ ગઈ હતી.

62 વર્ષીય રઘુનાથ ઝાંઝરે એ સ્મારકની બાજુમાં ઊભા છે જેના પર તે દિવસે મૃત્યુ પામેલા તમામ લોકોનાં નામ કોતરેલાં છે. તેઓ હાથથી અક્ષરો પર આંગળી ફેરવતાં મોટેથી વાંચે છે, “જનાબાઈ દગડુ ઝાંઝરે. મારાં બા.”

તેઓ અટકી જાય છે, જૂની યાદોમાં સરી પડે છે. રઘુનાથ આંબેગાંવ બજારમાં કરિયાણાની નાની દુકાન ચલાવે છે અને મૂળ ગામથી થોડા કિલોમીટર દૂર રાજ્ય સરકાર દ્વારા બનાવેલા નવા માળિન ગામમાં રહે છે. પણ 2014માં, તેઓ પુણે શહેરમાં રહેતા અને કામ કરતા હતા.

રઘુનાથે કહ્યું, “મારા ભાઈએ મારી આગળ તે દિવસનું વર્ણન કર્યું હતું. સવારના લગભગ 7 વાગ્યા હતા. મારા પિતા ખેતરમાં ગયા હતા. તેઓ અને મારાં બા ઘરે ચા પી રહ્યાં હતાં. મારો ભાઈ એક શાળામાં નોકરી કરતો હતો. બાએ તેને કહ્યું, ‘જતા પહેલાં કંઈક ખાઈ લે.’ તે ઘરની બહાર નીકળ્યો જ હતો કે તેની પીઠ પર ભીની માટીનો એક તમાચો વાગ્યો. તેણે પાછા વળીને જોયું − અને આખી ટેકરી ધસી રહી હતી. કાદવવાળું પાણી, ઝાડ-પાન, બધું જ ઘસમસતું આવી રહ્યું હતું. તે જીવ બચાવવા ભાગ્યો. તે બીજું કરી પણ શું શકત? મારાં બાને બચવાની કોઈ તક જ ન મળી.”

માત્ર ગણતરીની સેકન્ડોમાં જ માળિન નકશા પરથી ભુંસાઈ ગયું. ભારતીય ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સર્વેક્ષણ (GSI)ના નવેમ્બર 2014ના અહેવાલમાં જણાવાયું હતું કે, તે ‘કાટમાળનું સ્ખલન’ હતું, એટલે કે તે પહેલેથી જ અસ્થિર ઢોળાવ પર ભારે વરસાદને કારણે પોચી માટી અને ખડકના ટુકડાઓ ઝડપથી નીચે ધસી આવ્યા હતા. માનવીય પ્રવૃત્તિઓએ આ સ્થિતિને વધુ ગંભીર બનાવી હતી. દિવસો સુધી સતત વરસેલા વરસાદે જમીનને પાણીથી તરબોળ કરી દીધી હતી. નીચે જ્વાળામુખીના ખડકો હોવાથી પાણીને નીકળવાની કોઈ જગ્યા ન મળી – અને છેવટે ટેકરીનો ઢોળાવ તૂટી પડ્યો.

ભારતના લગભગ 42 લાખ ચોરસ કિલોમીટર અથવા 12.6 ટકા જમીન વિસ્તાર (બરફ આચ્છાદિત વિસ્તાર સિવાય) ભૂસ્ખલનની સંભાવના ધરાવે છે. તેમાંથી, 0.9 લાખ ચોરસ કિલોમીટર પશ્ચિમ ઘાટ અને કોંકણની પહાડીઓમાં છે.

લગભગ 12 વર્ષ પછી, 2026માં, માળિન સ્મારકથી થોડેક કિલોમીટર દૂર, બીજું એક ગામ એ જ ભયના ઓથાર હેઠળ જીવી રહ્યું છે. પુણેના આંબેગાંવ તાલુકામાં, 35 મહાદેવ કોળી આદિવાસી પરિવારો જ્યાં રહે છે તે પસારવાડી, એક સીધા ઢોળાવ પર વસેલું છે. આ રિપોર્ટર ઑગસ્ટ 2025માં ફસાબાઈ બાલચિમને મળ્યા હતા. તેઓ કહે છે, “હવે આ ડુંગરથી મને ડર લાગે છે.” તેઓ તેમના ઈંટ અને લાકડાના બનેલા ઘરની બહાર બે ફૂટ ઊંડી તિરાડ પાસે ઊભાં છે. “આ ભેખડ [તિરાડ] ગયા ઑગસ્ટમાં [2024માં] પડી હતી. હવે તેની આસપાસ ઘાસ ઊગી ગયું છે.” જમીનમાં તિરાડો પડવી એ ભૂસ્ખલનની સૌથી પહેલી ચેતવણી છે, જે દર્શાવે છે કે ઢોળાવ અસ્થિર થઈ ગયો છે.

ફસાબાઈ અને તેમના પતિ મનોહર ખેડૂત અને મોસમી ખેતમજૂર છે. તેમના પરિવારની ચાર પેઢીઓ આ ઘરમાં રહી છે, જેણે તેમને હૂંફ અને સુરક્ષા આપી છે. પરંતુ 37 વર્ષીય ફસાબાઈને હવે તેમાં એવી હૂંફ નથી વર્તાતી. “મારો દીકરો અહીં જન્મેલી અને રહેતી ચોથી પેઢી છે. અમને અહીંયાં હંમેશાં સલામત લાગતું હતું. પણ હવે શું થશે તે કહેવું મુશ્કેલ છે. સગળ ડોંગર ઢાસાલતય જસ [લાગે છે કે જાણે આખો ડુંગર તૂટી પડવાની રાહ જોઈ રહ્યો છે].”

તેમને શંકા છે કે ઢોળાવની નીચે રોડ બાંધકામ પ્રોજેક્ટ દરમિયાન આ તિરાડ પડી છે. જે રસ્તો બની રહ્યો છે તે પસારવાડીને આંબેગાંવ બજાર સાથે જોડશે, જેથી વાહનોની અવરજવર અને મુસાફરી ઝડપી બનશે. તેઓ કહે છે, “તેમણે કાંકરી પાથરવા માટે ઝાડ અને ઝાડીઓ સાફ કરી નાખી છે. ઝમીન ઉગડી પડલી ના [જમીન ઉઘાડી પડી ગઈ ને].”

વરસાદની રીત પણ બદલાઈ ગઈ છે. “હું અહીં ૩૦ વર્ષથી રહું છું પણ મેં આવો વરસાદ પહેલાં ક્યારેય નથી જોયો. તે એકસામટો તૂટી પડે છે – ભારે અને અવિરત. તે દર વર્ષે અમને માળિનની યાદ અપાવે છે.”

આ ખતરો કાલ્પનિક જરાય નથી. જેમ જેમ વાતાવરણ ગરમ થઈ રહ્યું છે, તેમ તેમ વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે. પુણેની ગોખલે ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં સેન્ટર ફોર સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટના ડાયરેક્ટર ડૉ. ગુરુદાસ નુલકર કહે છે, “વરસાદનું પ્રમાણ અને વરસાદનો સમય બદલાઈ ગયો છે. જે વરસાદ પહેલાં ત્રણ મહિનામાં વહેંચાઈને પડતો હતો, તે હવે માત્ર બે અઠવાડિયામાં જ પડી જાય છે.” તેઓ આગળ સમજાવે છે કે વરસાદની બદલાતી ભાત અને અનિયંત્રિત બાંધકામ ભૂસ્ખલનના વધતા જોખમનાં મુખ્ય કારણો છે. (વાંચો: થાણેમાં, વરસાદ બેફામ બન્યો છે)

પસારવાડીના ઢોળાવ પર થોડે નીચે, ફસાબાઈના પાડોશી જાવજી બાલચિમ ઘરોની પાછળ પડેલા મોટા પથ્થરો તરફ ઈશારો કરે છે, જેમાંથી કેટલાક જાવજીના ઘૂંટણ સુધી અને કેટલાક તેમની જાંઘ સુધી ઊંચા છે. આ 80 વર્ષીય ખેડૂત કહે છે, “આ પથ્થરો ગયા વર્ષે જ નીચે આવ્યા હતા. નાના પથ્થરો ઝાડમાં ફસાઈ ગયા અને આ મોટા પથ્થરો નીચે આવી ગયા. હજુ સુધી તેમણે કોઈનું ઘર તોડ્યું નથી.”

પસારવાડીનાં ઘરો, હલકાં અને માટી-ઈંટનાં બનેલાં છે. તે માળિનમાં એક સમયે ઊભેલાં નબળાં મકાનો જેવાં જ દેખાય છે. એક દાયકા પછી પણ, અહીંના પરિવારો પાસે કોઈ મજબૂત બાંધકામ નથી, અને તેઓ હવે પહાડની બાજુએ લગાવેલી લાકડાની વાડ પર આધાર રાખે છે, જે પડતા પથ્થરોને રોકવાનો એક મરણતોલ પ્રયાસ છે.

જાવજી કહે છે, “પહેલાં આવું નહોતું. પણ જ્યારથી રસ્તાનું કામ શરૂ થયું છે, ત્યારથી આખો ઢોળાવ પોચો થઈ ગયો હોય તેવું લાગે છે. તેઓ ખોદકામ અને માટી નાખવાનું ચાલુ રાખે છે. અમે આખી જિંદગી અહીં વિતાવી છીએ. હવે અમને અમારા ઘરમાં પણ સુરક્ષિત નથી લાગતું.” જાવજી અને તેમનાં પત્ની યમુનાબાઈ તેમના એક ગુંઠા (0.025 એકર) કરતાં પણ ઓછા ખેતરમાં 2-3 ક્વિન્ટલ ચોખા ઉગાડે છે. તેઓ ખેતમજૂરી અને પુણેથી તેમના પુત્રો દ્વારા મોકલવામાં આવતા કેટલાક પૈસાથી તેમની આવકને ટેકો આપે છે.

યમુનાબાઈ બાલચિમ ધીમેથી બોલે છે. “અમારાં બાળકો હવે પુણેમાં રહે છે. તેઓ કહે છે કે તિરાડો અને ડરને કારણે તેઓ પારત આવવા નથી માંગતાં. આ બે ઓરડા [ઘરમાં] તેમના માટે બનાવ્યા હતા, પણ હવે ફક્ત અમે જ છીએ, વૃદ્ધ અને એકલાં.”

પસારવાડી એકલું નથી. આસપાસનાં ગામોમાં પણ, ટેકરીઓ પર આવી જ તિરાડો પ્રસરેલી છે, જે દરેક ચેતવણીની અવગણનાની સાક્ષી છે. જિલ્લાનાં વધુ ગામોને સત્તાવાર રીતે ‘ભૂસ્ખલન સંભવિત’ તરીકે ચિહ્નિત કરવામાં આવ્યાં છે. પણ ચોક્કસ કેટલાં? આ બાબતે સરકારી એજન્સીઓ પણ એકબીજા સાથે સહમત હોય તેવું લાગતું નથી. પુણે જિલ્લા આપત્તિ વ્યવસ્થાપન યોજના 2025-26માં 23 ગામોને ‘ભૂસ્ખલન સંભવિત’ તરીકે ચિહ્નિત કરવામાં આવ્યાં છે, જે મહારાષ્ટ્રની ભૂસ્ખલન વ્યવસ્થાપન યોજના 2024 (વર્કિંગ ડ્રાફ્ટ)માં ઓળખાયેલાં 908 ગામોના આંકડાથી ઘણું દૂર છે. આ ગામોના લોકો માટે, આ તફાવત માત્ર આંકડાનો નથી − તે નક્કી કરે છે કે કોને દેખરેખ, વહેલી ચેતવણીઓ અને પુનર્વસન માટે યાદીમાં સ્થાન મળશે.

પસારવાડીથી લગભગ સાત કિલોમીટર દૂર પંચાલે ખુર્દમાં, સંગીતા લક્ષ્મણ મેંઢે અને ઈન્દુબાઈ બાળુ પોટેને પણ આવી જ ચિંતાઓ છે. જ્યારે પારી તેમની મુલાકાત લે છે, ત્યારે તેઓ તેમના ખેતરમાં કામ અટકાવીને અમને તેમના ધ્યાનમાં આવેલા ચિંતાજનક ફેરફારો બતાવવા લઈ જાય છે. અહીંના પરિવારો તેમના ઘરની ઉપરના ઢોળાવ પર નાના પાયે ડાંગરની ખેતી કરે છે; તેમની નીચે, પહાડ ઘણી વાર ખીણમાંથી પસાર થતા રસ્તાઓ તરફ તીવ્રપણે નીચે ઉતરે છે. 32 વર્ષીય સંગીતા કહે છે, “આ વડનું ઝાડ પહેલાં મજબૂત રીતે ઊભું રહેતું હતું. હવે તે નીચે સરકી ગયું છે. ઝમીન જીતી વાટતી [જમીન જીવંત લાગે છે]. જાણે તે અમારી નીચે હલી રહી છે.”

ઈન્દુબાઈ ધીમેથી ઉમેરે છે, “હવે અહીં કામ કરવું સલામત નથી લાગતું. મારી આખી જિંદગી સુધી આ જમીન સ્થિર હતી. હવે દરેક ભારે વરસાદ પછી તે ધ્રૂજી ઉઠે છે.”

2023માં બહાર પાડવામાં આવેલ ‘લેન્ડસ્લાઇડ એટલસ ઓફ ઇન્ડિયા’ મુજબ 2021 સુધીમાં મહારાષ્ટ્રમાં 5,112થી વધુ ભૂસ્ખલન નોંધાયાં છે. માળિન દુર્ઘટના પછીનાં વર્ષોમાં પણ, તળિયે (2021) અને ઈરશાલવાડી (2023) ગામોમાં મોટી આફતોએ 114 લોકોનો ભોગ લીધો છે. ફસાબાઈ અને જાવજી જેવા ઘાટના રહેવાસીઓમાં એવી લાગણી વધી રહી છે કે સરકારે ચૂપચાપ પોતાની જવાબદારીમાંથી હાથ ખંખેરી લીધા છે.

પસારવાડી, પંચાલે ખુર્દ અને આસપાસનાં ગામોના પરિવારો પેઢીઓથી પહાડી ઢોળાવ પર ડાંગર અને શાકભાજીની ખેતી કરતા આવ્યા છે. ભૂસ્ખલન માત્ર તેમનાં ઘરોને જ નહીં, પરંતુ તેમની આજીવિકાને પણ જોખમમાં મૂકે છે. ગ્રામજનો કહે છે કે તેઓએ અધિકારીઓને વારંવાર બગડતી તિરાડો વિશે જણાવ્યું છે, પરંતુ કોઈ અધિકારી સ્થળ નિરીક્ષણ માટે કે નિવારક પગલાં લેવા માટે આવ્યા નથી. ફસાબાઈ આશા સાથે કહે છે, “સ્થળાંતર થવાનું છે. બસ અહીં, આ ટેકરીની ટોચ પર.”

આંબેગાંવના તહસીલદાર સંજય નાગતિલકે આ રિપોર્ટરને ફોન પર પુષ્ટિ આપી કે સ્થળાંતર એ જ ટેકરીની ટોચ પર પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવ્યું છે, એ જ ઢોળાવ પર જ્યાં તિરાડોનાં ચિહ્નો દેખાઈ રહ્યાં છે. તેમણે કહ્યું, “અમે જમીન ખરીદી છે, લેઆઉટ તૈયાર કર્યા છે, અને CSR યોગદાન અથવા પંચાયત સમિતિ દ્વારા ભંડોળ મેળવવાની પ્રક્રિયામાં છીએ. એક વાર તે થઈ જાય, પછી પુનર્વસન થશે.”

આ રિપોર્ટરે ઑગસ્ટ 2025માં ભારતીય ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સર્વેક્ષણ (GSI)ની પુણે ઓફિસની પણ મુલાકાત લીધી હતી. GSI ભૂસ્ખલનની તપાસ અને શમનનાં પગલાંનું આયોજન કરવા માટે જવાબદાર એજન્સી છે. મુલાકાત દરમિયાન અને પછીના મેઇલ અને ફોન કોલ્સમાં, આ રિપોર્ટરે એજન્સી સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં રસ્તાઓ અને અન્ય માળખાકીય સુવિધાઓના નિર્માણનું વૈજ્ઞાનિક રીતે કેવી રીતે મૂલ્યાંકન કરે છે તે બાબતે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. અને જો પસારવાડીનું સ્થળાંતર એવી ટેકરીની ટોચ પર કરવાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે જ્યાં પહેલેથી જ તિરાડો છે, તો તેની સલામતી સુનિશ્ચિત કરવા માટે કઈ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ અહેવાલ પ્રકાશિત કરતી વખતે GSIના જવાબની રાહ જોવાઈ રહી છે.

એક મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું જેનાથી આમાં મદદ મળી શકે તેમ છે પરંતુ હજુ સુધી અમલમાં નથી આવ્યું, તે છે સહ્યાદ્રિની ટોચ પર સ્વયંસંચાલિત વરસાદ−માપક યંત્રો (ઓટોમેટેડ રેઈન ગેજ) લગાવવાં. ડૉ. નુલકર કહે છે, “હાથેથી માપ લેવાતા ગેજનો કોઈ ફાયદો નથી. અમારે રિયલ-ટાઇમ ચેતવણીની જરૂર છે. જો ટોચ પર 150 mm વરસાદ પડે, તો કલેક્ટર ઓફિસને તરત જ જાણ થવી જોઈએ. તેનાથી ખાલી કરવા માટે એક-બે કલાકનો સમય મળી જાય છે. આ રીતે વધુ જીવ બચાવી શકાય છે.”

આપત્તિનાં જોખમો ઘટાડવામાં સ્વચાલિત દેખરેખ અને પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલીઓ અમૂલ્ય છે. નુલકર ઉમેરે છે, “આબોહવા પરિવર્તનનો સામનો કરવા માટે એક વ્યવસ્થિત અભિગમની જરૂર છે. GSI, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન, સિંચાઈ, અને ગ્રામીણ વિકાસે સાથે મળીને કામ કરવું જોઈએ. હવે જૂની પદ્ધતિઓથી કામ ચાલે તેમ નથી.”

જ્યાં સુધી આમ નહીં થાય, ત્યાં સુધી પસારવાડી અને તેના જેવાં સેંકડો ગામોની કહાણી એ જ રહેશે: તિરાડો ઊંડી થતી જશે, પહાડો નબળા પડતા જશે, અને અવાજો ઉપેક્ષાના ભાર નીચે દબાઈ જશે.

ફસાબાઈ નિરાશ અવાજે કહે છે, “2014માં તે દિવસે, અમે બધાંએ એક અવાજ સાંભળ્યો હતો, જાણે કોઈ મોટો બોમ્બ ફૂટ્યો હોય તેવો. તે સાંભળીને અમે બહાર દોડી ગયાં, અને વિચારતાં હતાં કે શું થયું છે. હું માળિન વિશે વિચારતી રહું છું. ભેગાલેલા ડોંગર વિસરુચ દેત નાય [તિરાડ પડેલો ડુંગર અમને ભૂલવા દેતો નથી].”

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ