ସରଳା ଗାଁର ବଢ଼େଇ-ଗାୟକ

ଶିବଙ୍କର ଏକ ବିଶାଳ ପ୍ରତିମାକୁ ଘେରି ରହିଥିବା ‘ବଡ଼ କାଳୀବାଡ଼ିରଦୀଘି’ ନାମକ ଏକ ଜଳାଶୟ, ତ୍ରିପୁରାର ଏହି ଅଖ୍ୟାତ ସହର ଧର୍ମନଗରର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ । ସହରର କୋଳାହଳ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଏଭଳି ଏକ ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକ ଏବଂ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଟିକେ ଶାନ୍ତି ଆଶାରେ ଏଠାରେ ଭିଡ଼ ଜମାନ୍ତି । ଅନେକ ସମୟରେ ଗାଡ଼ିମୋଟରର ଗର୍ଜନ, ତୁହାକୁ ତୁହା ହର୍ନ ଏବଂ ଜନଗହଳିକୁ ଭେଦ କରି ଏକ ମଧୁର ସ୍ୱର ଶୁଣାଯାଏ, ଯାହା ଲୋକଙ୍କୁ ସେହି ସଙ୍ଗୀତ ଆଡ଼କୁ ଟାଣିନିଏ ।

ହ୍ରଦକୂଳରେ ବସିଥିବା ଜଣେ ଷାଠିଏ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ଲମ୍ବା ବେକ ଥିବା ଲ୍ୟୁଟ୍ ଭଳି ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରରେ ଲୋକପ୍ରିୟ ଲୋକଗୀତ ବଜାଉଛନ୍ତି । ଆଖି ବନ୍ଦକରି ସେ ଗୋଟିଏ ହାତରେ ତାରକୁ ଟାଣୁଛନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ହାତଟିକୁ ଏହାର ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଫିଙ୍ଗରବୋର୍ଡ ଉପରେ ବୁଲାଉଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଚାରିପଟେ ଜମା ହୋଇଥିବା ଅଳ୍ପ କିଛି କୌତୂହଳୀ ଲୋକ ନା ତାଙ୍କ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ବିଷୟରେ ଜାଣନ୍ତି, ନା ସେହି ସୁର ବିଷୟରେ, ନା ତ୍ରିପୁରାରେ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଭାବେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ ମାଳୀ ସମୁଦାୟର ଏହି କଳାକାରଙ୍କ ନାମ ଜାଣିଛନ୍ତି ।

କିନ୍ତୁ ମାତ୍ର ୧୫ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ, ଉତ୍ତର ତ୍ରିପୁରା ଜିଲ୍ଲାର (କଦମତଲା ବ୍ଲକ ଅଧୀନ) ରେ ଥିବା ଛୋଟ ଗ୍ରାମପଞ୍ଚାୟତ ସରଳାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ରତିଶ ମାଳାକାରଙ୍କୁ ‘ଦୋତାରା ବାଦକ’ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି ।

“ଆମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣୁ । ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ଲୋକେ ଆମ ଗାଁକୁ ଜାଣନ୍ତି,” ଜଣେ ୨୬ ବର୍ଷୀୟ ସ୍ଥାନୀୟ ରିକ୍ସାଚାଳକ ଗର୍ବର ସହ ଆମକୁ କୁହନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ରତିଶ ସଂକୋଚ କରନ୍ତି, “ମୁଁ ବୃତ୍ତିଗତ ଭାବେ ଜଣେ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ନୁହେଁ । ମୁଁ ଜଣେ ବଢ଼େଇ । ମୁଁ ଏହି ଘରର ସମସ୍ତ କାଠ କାମ ନିଜେ କରିଛି ।” ଆମେ ଶାନ୍ତ ଚା’ ବଗିଚା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଏକ ଉଚ୍ଚସ୍ଥାନରେ ନିର୍ମିତ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ବଖରା ବିଶିଷ୍ଟ ଇଟା ଓ ମାଟି ଘର ଭିତରେ ବସିଛୁ । “ସଙ୍ଗୀତ ଏମିତି ଏକ ବିଷୟ ଯେଉଁଥିରେ ମୁଁ ଶାନ୍ତି ପାଏ । ଯେତେବେଳେ ମୋ ପାଖରେ କୌଣସି କାମ ନଥାଏ, ମୁଁ ଦୋତାରା ତିଆରି କରେ ଏବଂ ବଜାଏ ।”

ରତିଶ ଆମକୁ ଏହି ତାର ବିଶିଷ୍ଟ ଲୋକ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ସହିତ ପରିଚିତ କରାନ୍ତି, ଯାହାର ସମୃଦ୍ଧ ସାଂସ୍କୃତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଏବଂ ଇତିହାସ ରହିଛି । ଦୋତାରା, ଦୋତାର୍ କିମ୍ବା ସ୍ୱରାଜ ବାଂଲାଦେଶ, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ଆସାମ ଏବଂ ପୂର୍ବ ବିହାରର ଅନେକ ଶତାବ୍ଦୀ ପୁରୁଣା ପରମ୍ପରାର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଂଶ ହୋଇ ରହିଆସିଛି । ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଲୋକଗୀତ ଯଥା ବାଉଲ, ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଭାଓ୍ୱାଇୟା ଏବଂ ଭାଟିଆଲି ଲୋକଗୀତ ସହିତ ମୌଖିକ ଭାବେ କାହାଣୀ ଶୁଣାଇବା ପରମ୍ପରାରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ବ୍ୟବହାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । “ଲୋକେ ଏହାକୁ ଦୋତାରା (ଦୁଇଟି ତାର ବିଶିଷ୍ଟ) ବୋଲି କୁହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅଧିକାଂଶ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଅତିକମ୍‌ରେ ଚାରିଟି ତାର ଥାଏ, କେବେ କେବେ ଛଅଟି ମଧ୍ୟ ଥାଏ । ମୁଁ ଏହାକୁ ସ୍ୱରାଜ ବୋଲି କହିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରେ,” ବୋଲି ରତିଶ କୁହନ୍ତି ।

“ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମାପଚୁପ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସମସ୍ୟାରେ ଫସିଯାଏ, ମୁଁ କାମରୁ ଟିକେ ବିରତି ନିଏ ଏବଂ ଏହି ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ବଜାଏ । ଏହା ମୋତେ ପୁଣିଥରେ ଧ୍ୟାନକେନ୍ଦ୍ରିତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।” ରତିଶ ତିଆରି ଚାଲିଥିବା ନୂଆ ଦୋତାରା ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଖଣ୍ଡ ଉଠାଇ ଆମକୁ ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ ସହିତ ପରିଚିତ କରାନ୍ତି: ରେଜୋନେଟର (ବାଟି), ରେଜୋନେଟରକୁ ଘୋଡ଼ାଇ ରଖୁଥିବା ପରଦା, ବେକ (ଧୋର୍), ଚାରିରୁ ଛଅଟି ତାର ଏବଂ ଟ୍ୟୁନିଂ ପେଗ୍‌ସ (ଖୁଣ୍ଟି) । ସମୟ ଏବଂ ଅଞ୍ଚଳ ଭେଦରେ ଏହି ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ଓ ଡିଜାଇନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଛି ।

ରତିଶଙ୍କ ପରିବାରରେ କେହି କେବେ ମଧ୍ୟ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ତିଆରି କରିନାହାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ କି ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଦକ୍ଷ ବଢ଼େଇ ଭାବରେ କାମ କରିଆସିଛନ୍ତି । କିଶୋର ଅବସ୍ଥାରେ ରତିଶ ସ୍କୁଲ୍ ପାଠପଢ଼ା ଛାଡ଼ି ପରିବାରକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ସହିତ କାମରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ । “ବେଳେବେଳେ ଆମେ ନିକଟସ୍ଥ କଦମତଲା କିମ୍ବା ଚୁରାଇବାଡ଼ି ବଜାରକୁ ଯାଉଥିଲୁ । ଦିନେ, ମୁଁ ଏକ କଳାକାର ଦଳଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ତାର ବିଶିଷ୍ଟ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ବଜାଉଥିବାର ଦେଖିଲି ଏବଂ ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଟି ମୋତେ ପସନ୍ଦ ଆସିଲା ତାହାର ନାମ ଥିଲା ‘ଦୋତାରା’ ।” ସେତେବେଳେ ହିଁ ସେ ନିଜେ ଗୋଟିଏ ଦୋତାରା ତିଆରି କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲେ ।

“ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଧର୍ମନଗରର ଜଣେ ଦୃଷ୍ଟିହୀନ ଦୋତାରା ବାଦକ ମୋତେ ଏହାର ମାପଚୁପ ଶିଖାଇଥିଲେ । ୧୯୮୨ ମସିହାରେ, ୨୦ ବର୍ଷ ବୟସରେ, ଜଣେ ସ୍ଥାନୀୟ ବିକ୍ରେତାଙ୍କଠାରୁ କିଣାଯାଇଥିବା ନରମ କୁମା କାଠରେ ମୁଁ ମୋର ପ୍ରଥମ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ତିଆରି କରିଥିଲି,” ବୋଲି ସେ କୁହନ୍ତି । ସେତେବେଳେ ସେ ସ୍ୟାଣ୍ଡପେପର୍ ବା ବାଲିକାଗଜ ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣିନଥିଲେ । ସେ ଏକ ମୋଟା କପଡ଼ାରେ ଗୁଣ୍ଡ କରାଯାଇଥିବା କାଚକୁ ଗୁଡ଼ାଇ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରଟିକୁ ମସୃଣ କରୁଥିଲେ । “ମୁଁ ଏକ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିବା ଢୋଲକ (ଡ୍ରମ) ର ଚମଡ଼ା ଏବଂ କିଛି ପୁରୁଣା ଧାତୁ ଅଂଶ ବ୍ୟବହାର କରି ଏହାକୁ ନୂଆ ରୂପ ଦେଇଥିଲି । ଏହାର ପିକ୍ [ପ୍ଲେକ୍ଟ୍ରମ] ଗୋଟିଏ ମଇଁଷି ଶିଙ୍ଘରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା । ଏବେ ଆମ ପାଖରେ କେବଳ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ପିକ୍ ଅଛି ।” ରତିଶ ପ୍ରତିଟି ଛୋଟ ଛୋଟ କଥା ମନେ ରଖିଛନ୍ତି ।

“ତାର ପାଇଁ, ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ମୋଟେଇର ମ୍ୟୁଜିକାଲ୍ ଓୟାର୍ ବ୍ୟବହାର କରେ,” ଧର୍ମନଗରର ଏକ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ଦୋକାନରୁ ଅଣାଯାଇଥିବା ବ୍ରୋଞ୍ଜ୍, ଷ୍ଟିଲ୍ ଏବଂ ତମ୍ବା ତାର ବାହାର କରି ରତିଶ କୁହନ୍ତି । “ଏହାର ଟ୍ୟୁନିଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୋ କାନର ଅନୁଭବ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ମୁଁ ବଜାଏ ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ରଟିକୁ ଟ୍ୟୁନ୍ କରେ ।” ଏବଂ ଏଥିପାଇଁ ଘଣ୍ଟା ଘଣ୍ଟା ସମୟ ଲାଗିପାରେ । ଯଦିଓ ସେ ଜୀବନର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସମୟରୁ ଦୋତାରା ତିଆରି କରିବା ଏବଂ ବଜାଇବା ଶିଖିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜର ଆର୍ଥିକ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ପାଇଁ ସେ ନିକଟରେ ଏହାକୁ ବିକ୍ରି କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି । ସମ୍ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ୫୨ ବର୍ଷୀୟା ପତ୍ନୀ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାଙ୍କ ଚିକିତ୍ସା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ ପାଲଟିଛି ।

“ଗତ କିଛି ବର୍ଷ ହେବ ସେ କର୍କଟ ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଜଣାପଡ଼ିଛି । ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ଆସାମର ସିଲଚର [୧୨୦ କିଲୋମିଟର ଦୂର] ପ୍ରତି ମାସରେ ଏକାଧିକ ଥର ନେଇଥାଉ । ମୁଁ ଏଥିପାଇଁ ପ୍ରାୟ ପାଞ୍ଚଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ କରି ସାରିଲିଣି । ଏବଂ ଯେହେତୁ ମୋତେ ଏହି ଟଙ୍କା ଧାର କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା, ମୁଁ ଏବେ ବହୁତ ଋଣରେ ବୁଡ଼ି ରହିଛି । ଏପରିକି ମୁଁ ମୋର କିଛି ପଣସ ଗଛକୁ କାଠ କରି ବିକ୍ରି କରିଦେଇଛି । ଶେଷ ଗଛଟିକୁ ୪,୦୦୦ ଟଙ୍କାରେ ବିକ୍ରି କରିଥିଲି,” ବୋଲି ରତିଶ କୁହନ୍ତି ।

ଯେତେବେଳେ ବଢ଼େଇ କାମ ଥାଏ, ରତିଶ ଦିନକୁ ୫୦୦ ଟଙ୍କା ମଜୁରି ପାଆନ୍ତି । ମାସକୁ ସେ ସର୍ବାଧିକ ୭,୦୦୦ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଏପରି ସମୟ ବି ଆସେ ଯେତେବେଳେ ଦୁଇ-ତିନି ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ କୌଣସି କାମ ମିଳେନାହିଁ । “ସେଥିପାଇଁ ମୁଁ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ଧର୍ମନଗର ଯିବା ଆରମ୍ଭ କଲି । ତାହା ହିଁ ଆମ ପାଇଁ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାରର ଏକମାତ୍ର ମାଧ୍ୟମ ହୋଇପାରେ । ମୋ ପାଖରେ କୌଣସି ସଞ୍ଚୟ ନାହିଁ । ମୋର ବଡ଼ ପୁଅ ସହରର ଏକ ଅଳଙ୍କାର ଦୋକାନରେ କାମ କରେ ଏବଂ ସେ ଯଥାସମ୍ଭବ ସାହାଯ୍ୟ କରେ,” ବୋଲିରତିଶ କୁହନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଚାରି ସନ୍ତାନ - ତିନି ପୁଅ ଏବଂ ଜଣେ ଝିଅ - ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାଙ୍କୁ ହସ୍ପିଟାଲ୍ ନେବା କାମ ବୁଝାବୁଝି କରନ୍ତି । ସାନ ଝିଅ ରିମିତା (୧୭) ଏବେ ମଧ୍ୟ ହାଇସ୍କୁଲ୍‌ରେ ପଢ଼ୁଛି ।

ଏହି ସଙ୍ଗୀତ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ୱାସନା । “ମୁଁ ଏକ ଗୀତ କିମ୍ବା ସୁର ବାଛି ନିଜ ମନକୁ ମନ ବଜାଇ ଚାଲେ । ମୋତେ କେହି କେବେ ଶିଖାଇ ନାହାନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଦୋତାରା ବଜାଏ, ମୁଁ ସମୟ ଜ୍ଞାନ ଭୁଲିଯାଏ । ମୁଁ କେବେ ଏଥିରୁ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରିବା କଥା ଭାବିନଥିଲି । ମାତ୍ର ପାଞ୍ଚବର୍ଷ ପୂର୍ବେ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଆର୍ଥିକ ସଙ୍କଟ ଦେଇ ଗତି କରୁଥିଲି, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ମୋତେ ଦୋତାରା ତିଆରି କରି ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିଲେ ।” ସେ ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ୧୩ଟି ଦୋତାରା ବିକ୍ରି କରି ସାରିଛନ୍ତି । ଗୋଟିଏ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ସେ ୫,୦୦୦ ଟଙ୍କା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଇପାରନ୍ତି । “ଗୋଟିଏ ଦୋତାରା ତିଆରି ପାଇଁ କଞ୍ଚାମାଲ ବାବଦରେ ହିଁ ୨,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ ହୋଇଯାଏ । କିନ୍ତୁ ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ତିଆରି କରିଥିବା ଦୋତାରାଟିକୁ କେବେହେଲେ ବିକ୍ରି କରିନାହିଁ । ତା ସହିତ ମୋର ବହୁତ ଆବେଗିକ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି ।” ଏକଥା କହିବା ବେଳେ ରତିଶଙ୍କ ମୁହଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଉଠେ ।

ଏବେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗ୍ରାହକମାନେ ଆସୁଛନ୍ତି । “ମୁଁ ସଙ୍ଗୀତକୁ ଭଲପାଏ ଏବଂ ରତିଶ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ଭଲ ବାଦକ । ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲି ଯେ ସେ ଦୋତାରା ତିଆରି କରୁଛନ୍ତି, ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ମୋ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ତିଆରି କରିବାକୁ ତାଙ୍କୁ କହିଲି,” ବୋଲି ଜଣେ ବିଜ୍ଞାନ ଶିକ୍ଷକ ସୁରେନ୍ଦ୍ର ନାଥ (୪୫) କୁହନ୍ତି । ସେ ରତିଶଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଗ୍ରାହକ ଥିଲେ । ସେ ଏପରିକି ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ତିଆରି କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ କ୍ଲବରେ ପରିବେଷଣ କରିବାକୁ ତାଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ ।

ତଥାପି, ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ମିଳୁଥିବା ଏହି ସ୍ୱୀକୃତି ରତିଶଙ୍କ ପରିବାରକୁ ବିଶେଷ ଉତ୍ସାହିତ କରେ ନାହିଁ । “ବିବାହ ସମୟରୁ ହିଁ ଆମେ ଜାଣିଥିଲୁ ଯେ ସେ ସଙ୍ଗୀତ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହୀ । ଦିନସାରା ପରିଶ୍ରମ କରିବା ପରେ ସେ ଥକି ଯାଇଥିବେ ଭାବି ଆମେ ତାଙ୍କୁ କେବେ ବଜାଇବାକୁ କହିନୁ । ଆମ ଝିଅର ବିବାହ ସମୟରେ ଆମର ମୁଖ୍ୟ ଚିନ୍ତା ଥିଲା ଏକ ସ୍ଥିର ଆୟ ଏବଂ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ବାସଗୃହ,” ବୋଲି ଝିଅ ଘରକୁ ବୁଲି ଆସିଥିବା ରତିଶଙ୍କ ଶାଶୂ ଶାରଦା ମାଳାକାର (୭୦) କୁହନ୍ତି ।

ରତିଶ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ଏହା ଏଭଳି ଏକ ସମ୍ପତ୍ତି ଯାହାକୁ ସେ କେବେ ବି ନିଜ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ । “ଏହା ମୋ ସହିତ ହିଁ ଶେଷ ହୋଇଯିବ । ମୋ ପିଲାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କାହାରି ଏହି କଳା ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ନାହିଁ । ଏଥିପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଶକ୍ତି, ଧୈର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ରୁଚି ନାହିଁ ।” କିନ୍ତୁ ଏହି ଅବହେଳା କେବଳ ତାଙ୍କ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ । ତାଙ୍କ ଭଳି ଅଭିଜ୍ଞ କଳାକାରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ କୌଣସି ସରକାରୀ ଯୋଜନାରେ ତାଙ୍କୁ ସହାୟତା ମିଳିନାହିଁ । “ମୁଁ ଶିଳ୍ପୀଭତ୍ତା ଏବଂ ବଢ଼େଇ ଭତ୍ତା ସମେତ କାରିଗରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଥିବା ତିନୋଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପେନସନ ଯୋଜନା ପାଇଁ ଆବେଦନ କରିଛି । କିନ୍ତୁ ମୋତେ କିଛି ବି ମିଳିନାହିଁ,” ବୋଲି ସେ କୁହନ୍ତି ।

“ମୁଁ ଏହା କଦାପି କହିବି ନାହିଁ ଯେ ମୋର ପରିଚୟ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଆହୁରି ଅଧିକ ପ୍ରତିଭାବାନ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲି । ତାହାହେଲେ ହୁଏତ ମୁଁ ସଙ୍ଗୀତକୁ ହିଁ ନିଜର ଜୀବିକା ଭାବେ ବାଛିଥାନ୍ତି । ମାଆ ବଞ୍ଚିଥିବା ବେଳେ ମୋତେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଗାଇବାକୁ କହୁଥିଲେ । ମୁଁ ଦୋତାରା ବଜାଉଥିଲି ଏବଂ ଏକ ଭକ୍ତିସଙ୍ଗୀତ ଗାଉଥିଲି । ସେହି ସମୟରେ ସେତିକି ହିଁ ଯଥେଷ୍ଟ ଥିଲା...”

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍