ಕಬ್ಬು ಕಟಾವು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಜರ್ಜರಿತ ದೇಹಗಳು

ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಹೊತ್ತು, ಸೀತಾ ಸಸಣೆಯವರು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ವಿರಾಮ ನೀಡಿ ಕಬ್ಬಿನ ಗದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಮನೆಯವರಿಗೆ ಊಟ ಬಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲೇ ಕುಳಿತಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಗಂಡನ ಕಡೆಗೆ ಅವರು ನೋಡಿದರು. ಆ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಹೆದರಿ ಕಂಗೆಟ್ಟು ಹೋದರು.

ತಲೆಯನ್ನು ಒಂದು ಕಡೆಗೆ ವಾಲಿಸಿ, ಕಲ್ಲಿನಂತೆ ಅವರ ಗಂಡ ಕೇಶವ್‌ ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ಇದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಸೀತಾ ಧಾವಿಸಿ ಬಂದರು. ನೋಡಿದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೆ ಕೇಶವ್‌ ಕುಳಿತಲ್ಲೇ ಮೂತ್ರ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು.

“ಅವರ ಹೆಸರು ಎತ್ತಿ ಬೊಬ್ಬೆ ಹೊಡೆದು ಕರೆದೆ. ಉತ್ತರ ಬರಲಿಲ್ಲ,” ಎಂದು ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ಘಟನೆಯನ್ನು ಸೀತಾ ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡರು. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಬೀಡ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಹೇರ್‌ವಾಹೆಗಾಂವ್ ಎಂಬ ಊರಿನಲ್ಲಿರುವ ಅವರ ಒಂದು ಕೋಣೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡಿದ್ದೆವು.‌

ಆ ಘಟನೆ ನಡೆದ ದಿನ ಗಂಡ-ಹೆಂಡತಿ ಇಬ್ಬರೂ ಕೊಲ್ಲಾಪುರದ ಕಬ್ಬಿನ ಗದ್ದೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಬೆಳಗ್ಗಿನಿಂದ ಎಡೆ ಬಿಡದೆ ಕಬ್ಬು ಕಟಾವು ಮಾಡಿದ್ದರು. ಅವುಗಳನ್ನು ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆಯೊಂದರ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್‌ಗೆ ಲೋಡ್‌ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಅವರ ಇಬ್ಬರು ಗಂಡುಮಕ್ಕಳೂ ಅಪ್ಪ-ಅಮ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಅದೇ ಗದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.

ಬೆಳ್ಳಂಬೆಳಗ್ಗೆ ಕೆಲಸ ಆರಂಭಿಸಿದರೆ, ಬೆನ್ನುಮೂಳೆ ಮುರಿಯುವಂತೆ ಸೂರ್ಯ ಮುಳುಗುವ ವರೆಗೆ ದುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಊಟದ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ ಗಂಟೆಯಷ್ಟೇ ವಿರಾಮ. ಆ ದಿನ 45 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯದ ಸೀತಾ ಹೊಲದಲ್ಲೇ ಒಂದು ಹಾಸನ್ನು ಹಾಸಿ ಬೆಳಗ್ಗೆ ತಮ್ಮ ಗುಡಿಸಲಿನಲ್ಲಿ ಅವಸರ ಅವಸರದಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಊಟದ ಬುತ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿದರು. ನಾಲ್ಕು ತಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಊಟ ಬಡಿಸಿ, ಮೊದಲ ತಟ್ಟೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ಕುಳಿತಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಗಂಡ 55 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯದ ಕೇಶವ್‌ ಅವರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟರು. ಕೇಶವ್‌ ತಮ್ಮದೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಂತೆ ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಅವರ ಮುಖ ವಿಕಾರವಾಗಿ ಒಂದು ಬದಿಗೆ ವಾಲಿತು.

“ಅವರನ್ನು ನೋಡಿ ಹೆದರಿ ಹೋದೆ. ಪಕ್ಕದ ಕ್ಲೀನಿಕ್‌ಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದೆವು,” ಎಂದು 2023ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ ತಿಂಗಳ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ನಡೆದ ಆ ಭಯಾನಕ ಘಟನೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡರು.

ವೈದ್ಯರು ಕೇಶವ್‌ ಅವರಿಗೆ ಲಕ್ವಾ ಬಡಿದಿದೆ ಎಂದರು. ಅವರನ್ನು ಆದಷ್ಟು ಬೇಗ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು.

ಆದರೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಹೋಗುವುದು ಅಷ್ಟು ಸುಲಭವಿರಲಿಲ್ಲ. ಉಳಿದ ವಲಸೆ ಕಾರ್ಮಿಕರಂತೆ ಇವರ ಕುಟುಂಬವೂ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರನಿಂದ 1.5 ಲಕ್ಷ ರುಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಮುಂಗಡವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತ್ತು. ಆರು ತಿಂಗಳ ಕಬ್ಬು ಕಟಾವು ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ತಾವು ಕತ್ತರಿಸುವ ಕಬ್ಬಿನ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ತಮಗೆ ಸಿಗುವ ಹಣವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಹಾಕಿ, ಅದರಿಂದ ಕಡಿತ ಮಾಡುವಂತೆ ತಿಳಿಸಿ ಈ ಹಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು.

“ನಮ್ಮನ್ನು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಹೋಗಲು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ,” ಎಂದು ದಲಿತ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಸೀತಾ ಹೇಳಿದರು. ತಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಕರುಣೆ ತೋರುವಂತೆ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡರು. ಆದರೆ ಆತನ ಹೃದಯ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಕರಗಲಿಲ್ಲ. 23 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯದ ಸೌರಭ್ ಮತ್ತು 21 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯದ ಸೂರಜ್‌ರೊಂದಿಗೆ ಗದ್ದೆಗೆ ಹೋಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುಂತೆ ಸೀತಾ ಅವರನ್ನು ಆತ ಒತ್ತಾಯಿಸಿದ. ಈ ಕಡೆ ಕೇಶವ್‌ ಅವರು ಹೊಲದಲ್ಲಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಗುಡಿಸಲಿನಲ್ಲಿ ಅಸ್ವಸ್ಥರಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದರು.

ಎಲ್ಲಿಂದಲೋ ವಲಸೆ ಬಂದು ಕಬ್ಬಿನ ಗದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಟಾವು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಅಮಾನವೀಯವಾದ ಜೀತ ಪದ್ಧತಿಯ ಸುಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕರು ಶೋಷಿತ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವರು. ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸ ಹಾಗೂ ಉತ್ತಮ ವಾಸ್ತವ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಡಿಕೆ ಇಡುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಅವರಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದಮನಿಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅಂಗವಿಕಲರೂ ಇದಕ್ಕೆ ಹೊರತಾಗಿಲ್ಲ.

ಗಂಟೆಗಳು ದಿನಗಳಾದವು. ಕೇಶವ್‌ ಅವರ ಅಸಹಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವರ ಕುಟುಂಬದವರು ಕಂಗಾಲಾದರು. ಮೂರು ದಿನಗಳು ಕಳೆದ ನಂತರ ಅವರ ಮೇಲೆ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರ ಕೃಪೆ ತೋರಿದ. “ನಾನು ಗದ್ದೆಯಲ್ಲೇ ಉಳಿದುಕೊಂಡೆ. ಅಣ್ಣ ಮತ್ತು ಅಮ್ಮ ಅಪ್ಪನನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಮನೆಗೆ ಹೋದರು,” ಎಂದು ಸೂರಜ್‌ ಹೇಳಿದರು.

ಆಗ ಸೂರಜ್‌ ಅವರನ್ನೇ ಅಡಮಾನ ಇಡಲಾಗಿತ್ತು. ಉಳಿದ ಮೂವರು ಊರಿಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದರು. ಮುಂಗಡವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಹಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೋ ಏನೋ ಎಂದು ಸೂರಜ್‌ ಒಬ್ಬರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರ ಗದ್ದೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ.

“ಅಂತಹ ಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ನಾವು ಯಾಕಾದರೂ ಬಡವರಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದೆವು ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ನಾವು ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರ ಕರುಣೆಯಲ್ಲಿ ಬದುಕಬೇಕಾಗಿದೆ,” ಎಂದು ಸೂರಜ್‌ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಬ್ರೆಜಿಲ್‌ ನಂತರ ಭಾರತವೇ ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಕ್ಕರೆ ಉತ್ಪಾದಕ ದೇಶ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ‌ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುವ ಸಕ್ಕರೆಯ ಶೇಕಡಾ 35 ರಷ್ಟು ಪಾಲು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ 200 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿವೆ. ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲವೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಪುಡಾರಿಗಳ ಮಾಲಿಕತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ.

ಕೆಲಸ ಇಲ್ಲದೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಊರುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಕೃಷಿ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನಂತಹ ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಜನರು ವಲಸೆ ಹೋಗಿ ಇಂತಹ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇವರೆಲ್ಲರ ಪರಿಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಸಂಕಷ್ಟ ಮೇಲೆಯೇ ಈ ಉದ್ಯಮ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ.

ಈ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಮೊತ್ತದ ಮುಂಗಡ ಹಣ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರು ಆ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಕಬ್ಬು ಕಟಾವು ಮಾಡಲು ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ನವೆಂಬರ್‌ನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಆರು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಸುಮಾರು 10 ಲಕ್ಷ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಕಬ್ಬಿನ ಗದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ದುಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಭಯಾನಕ ಕೆಲಸದ ಒತ್ತಡಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಅವರು ದಿನಕ್ಕೆ 14 ರಿಂದ 16 ಗಂಟೆಗಳವರೆಗೆ ದುಡಿಯಬೇಕು. ಇದೇ ಗದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿದ ಜೋಪಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ವಾಸ. ಅಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶೌಚಾಲಯವಿಲ್ಲ, ಬಚ್ಚಲು ಮನೆಯಿಲ್ಲ, ವಿದ್ಯುತ್‌ ಇಲ್ಲ, ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿಲ್ಲ, ಯಾವ ಸೌಲಭ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ.

ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯಗಳ ಸಮಸ್ಯೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೇ, ದೇಹಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಗಾಯವಾಗದಂತೆ ದೀರ್ಘ ಸಮಯದ ವರೆಗೆ ಮೈಬಗ್ಗಿಸಿ ದುಡಿಯುವುದು ಕೂಡ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲು. ಇಡೀ ದಿನ ಭಾರವಾದ ಕಬ್ಬಿನ ಹೊರೆ ಎತ್ತಿ, ಬೆನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಿ, ಕಬ್ಬು ಕತ್ತರಿಸಿ, ದೇಹವನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕೀಲುಗಳು, ಸ್ನಾಯುಗಳು, ನರಗಳು ಮತ್ತು ಮೂಳೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಸ್ನಾಯು-ಮೂಳೆ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು (ಎಂಎಸ್‌ಡಿ) ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. ಪದೇ ಪದೇ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಒತ್ತಡ ಹಾಕಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಲ್ಬಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಸ್ನಾಯು-ಮೂಳೆಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ವರೆಗೆ ಕಾಡುತ್ತವೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಓಡಾಟ, ಕೆಲಸ ಅಥವಾ ದಿನನಿತ್ಯದ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸ್ನಾಯು-ಅಸ್ಥಿ ಅಂಗವಿಕಲತೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಬ್ಬು ಕಟಾವು ಕಾರ್ಮಿಕರು ಇದಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗುತ್ತಾರೆ.

2016 ರ ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ, ಅಹಿಲ್ಯಾನಗರದಲ್ಲಿ (ಹಿಂದೆ ಅಹಮದ್‌ನಗರ ಆಗಿತ್ತು) ಸಮೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಿದ ಕಬ್ಬು ಗದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಪೈಕಿ ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 50 ರಷ್ಟು ಮಂದಿ ಬೆನ್ನಿನ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಸಹನೀಯ ನೋವಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಸುಮಾರು 170 ಕೋಟಿ ಜನರಲ್ಲಿ ಎಂಎಸ್‌ಡಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಇಂತಹ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ.

“ಕಬ್ಬು ಕಟಾವು ಮಾಡುವ ಕೂಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಬೆನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕು. ಭಾರವಾದ ಕಬ್ಬಿನ ಹೊರೆಯನ್ನು ಎತ್ತಲು ಪದೇಪದೇ ಬಾಗಬೇಕು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ನಮ್ಮ ಸೊಂಟದ ಕೆಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಭಾರೀ ಒತ್ತಡ ಬೀಳುತ್ತದೆ,” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಬೀಡ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಥೋಡಾ ಎಂಬ ಊರಿನ 42 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯದ ಕಬ್ಬು ಕೊಯ್ಲು ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಮಿಕ ಶಂಕರ್ ವಾಘ್ಮಾರೆ.

ಕಬ್ಬು ಕಟಾವು ಮಾಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಬೇರೆ ಕೆಲಸಗಳನ್ನೂ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವರ ಸೊಂಟದ ಕೆಳಭಾಗದ ನೋವು ಇನ್ನಷ್ಟೂ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆಗೆ ವಲಸೆ ಹೋಗುವಾಗ ಮನೆಯ ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನು ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್‌ಗೆ ಹೊತ್ತು ಹಾಕುವುದು, ಸುಸ್ತಾಗಿರುವಾಗ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರನ್ನು ಆಗಾಗ ಹತ್ತಿ ಇಳಿಯುವುದೂ ಅಪಾಯಕಾರಿ. “ಎರಡು ದಿನ ಎರಡು ರಾತ್ರಿ ತುಂಬಿದ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವಾಗ ನನ್ನ ಬೆನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕಬ್ಬಿನ ಗದ್ದೆಗಳಿಗೆ ಹೋದ ತಕ್ಷಣ ಟೆಂಟ್‌ ಹಾಕಬೇಕು, ಸಾಮಾನು ಇಳಿಸಬೇಕು. ಆ ಟೆಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾಸ ಮಾಡಿ ನನ್ನ ನೋವು ಇನ್ನಷ್ಟು ಜಾಸ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ,” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ವಾಘ್ಮಾರೆ.

ಅನೇಕರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಬದುಕನ್ನು ನರಕ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಎಂಎಸ್‌ಡಿ ಬರುವ ವರೆಗೆ ಕಾಯಬೇಕಿಲ್ಲ. ದಿನಕ್ಕೆ 12-14 ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ಹರಿತವಾದ ಕುಡುಗೋಲನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಕಟಾವು ಮಾಡುವಾಗ, ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿ ತಮ್ಮ ದೇಹವನ್ನೇ ಕಡಿದುಕೊಂಡರೆ, ಜೀವನ ಪೂರ್ತಿ ಅಂಗವಿಕಲರಾಗಿ ಬದುಕಬೇಕಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೂ ಬರಬಹುದು.

ಇಂತಹ ಗಾಯಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತುತ್ತಾಗುವವರು ಕಬ್ಬು ಕಟಾವು ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಮಕ್ಕಳು ಎಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ ಪರೇಶ್ ಜಯಶ್ರೀ ಮನೋಹರ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ಕಬ್ಬಿನ ಗದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ದುಡಿಯುವ ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಯಸ್ಕ ಮಕ್ಕಳ ಕುರಿತ ಟಾಟಾ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ ನಡೆಸುವ ಆಶಾ (ಎಎಸ್‌ಎಚ್‌ಎಎ) ಯೋಜನೆಯ ನೇತೃತ್ವವನ್ನು ವಹಿಸಿದ್ದವರು.

“ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅನೇಕ ಮಂದಿ ತಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಅವರನ್ನು ಕಬ್ಬಿನ ಗದ್ದೆಗಳಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಾರೆ. ಆ ಮಕ್ಕಳು ಕೂಡ ಹೆತ್ತವರ ಜೊತೆಗೆ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಕೈಜೋಡಿಸುತ್ತವೆ. ಇವರಿಗೆ ಕುಡುಗೋಲು ಬಳಸಿ ಹೆಚ್ಚು ಅನುಭವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಅವರ ದೇಹಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಬೇಗ ಗಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಮಕ್ಕಳ ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಚಪ್ಪಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪಾದಗಳಿಗೂ ಗಾಯವಾಗುತ್ತದೆ,” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಪರೇಶ್ ಜಯಶ್ರೀ ಮನೋಹರ್.‌ ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಹಾವು, ಚೇಳುಗಳೂ ಈ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕಚ್ಚಬಹುದು.

ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾದ 2013 ರ ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ, ಮೂವರು ಕಾರ್ಮಿಕರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮಂದಿಗೆ ಹರಿತವಾದ ಕಬ್ಬಿನ ಎಲೆಗಳು ಅಥವಾ ಕಟಾವು ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ಉಳಿಯುವ ಕಬ್ಬಿನ ಕಾಂಡದ ತುಂಡುಗಳಿಂದ ಗಾಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ಕೇವಲ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ದೈಹಿಕ ಸವಾಲುಗಳು ಅಲ್ಲ. ದೀರ್ಘಕಾಲದ ವರೆಗೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಲ್ಲ ಸಮಾಜೋ-ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳೂ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಬ್ಬು ಕಡಿದು, ಅವನ್ನು ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್‌ಗೆ ತುಂಬುವುದು ಇಬ್ಬರು ಸೇರಿ ಮಾಡುವ ಕೆಲಸ. ಹಾಗಾಗಿ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರು ದಂಪತಿಗಳನ್ನು ಒಂದು ಘಟಕವಾಗಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಕೆಲಸ ಹಂಚಿಕೆಯ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಜಗಳ ನಡೆಯುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಕಡಿಮೆ.

ಆದರೆ ಇಂತಹ ಒಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ವರನ ಕಡೆಯ ಕುಟುಂಬದವರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಆದಾಯವನ್ನು ತರುವ ಒಬ್ಬಳು ಕಾರ್ಮಿಕ ಮಹಿಳೆ ಸಿಗುತ್ತಾಳೆ. ವಧುವಿನ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸಾಕಬೇಕಾದ ಒಂದು ಹೆಣ್ಣು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯೊಂದಲೂ ದೊಡ್ಡ ಸಮಸ್ಯೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಗರ್ಭಿಣಿಯಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚು. ಇಂತಹ ಗರ್ಭಧಾರಣೆಯಿಂದ ಬೌದ್ಧಿಕವಾಗಿ ವಿಕಲರಾಗಿರುವ ಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟುವ ಅಪಾಯವೂ ಇದೆ.

ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಸಕ್ಕರೆ ಉದ್ಯಮದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಕಳೆದ 70 ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಆ ರಾಜ್ಯದಾದ್ಯಂತದ ಇರುವ ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಕಬ್ಬು ಗದ್ದೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ಇದೊಂದು ಅಪಾಯಕಾರಿ ವೃತ್ತಿ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಟನೆಗಳು ನಿರಂತರವಾಗಿ ದನಿ ಎತ್ತುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದರೂ, ಸುರಕ್ಷತಾ ಕ್ರಮಗಳು ಬಹುತೇಕ ಕಾಗದ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿವೆ.

2024 ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಸರ್ಕಾರವು, ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವಘಡಕ್ಕೀಡಾಗಿ ಅಂಗವಿಕಲರಾಗುವ ಅಥವಾ ಮೃತಪಡುವ ಕಬ್ಬು ಕಟಾವು ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ಒದಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ವಿಶೇಷ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತ್ತು.

ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ 2024 ರಿಂದ 2026 ರ ನಡುವೆ 186 ಮಂದಿ ಕಬ್ಬು ಕಟಾವು ಕಾರ್ಮಿಕರು ಅವಘಡಗಳಲ್ಲಿ ಮೃತಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, 112 ಮಂದಿ ಗಂಭೀರ ಗಾಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು 6 ಮಂದಿ ಅಂಗವಿಕಲಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಿಗೆ ಮತ್ತು ಇವರ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಒಟ್ಟು 10 ಕೋಟಿ ರುಪಾಯಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಹಾರವನ್ನು ವಿತರಿಸಿದೆ.

ಕೇವಲ 2 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ 304 ಗಂಭೀರ ಅವಘಡಗಳು ಸಂಭವಿಸಿವೆ, ಅಂದರೆ ತಿಂಗಳಿಗೆ ಸರಾಸರಿ 12 ಅವಘಡಗಳು.

ಆದರೆ, ಕಬ್ಬು ಕಟಾವು ಮಾಡುವ ವಲಸೆ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಜೊತೆಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿರುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಅಂಕಿಅಂಶ ವಾಸ್ತವಕ್ಕಿಂತ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಸರ್ಕಾರ ಕೊಡುವ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅಗತ್ಯ ಇರುವ ದಾಖಲೆಗಳು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅಂತಹ ಅವಘಡಗಳು ಸರ್ಕಾರಿ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಸಹಾಯ ಇಲಾಖೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ, ಬಿಜೆಪಿ ನಾಯಕ ದಿವಂಗತ ಗೋಪಿನಾಥ ಮುಂಡೆಯವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿರುವ ಕಬ್ಬು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಕಲ್ಯಾಣ ನಿಗಮವು ಪರಿಹಾರದ ವಿವರಗಳನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಆದರೆ, ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇಡೀ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಸರು ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಕಬ್ಬು ಕಟಾವು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸಂಖ್ಯೆ ಎಷ್ಟು ಎಂಬುದನ್ನಾಗಲೀ, ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸಲ್ಲಿಸಲಾದ ಅರ್ಜಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನಾಗಲೀ ಅದರಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ.

“ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಮತ್ತು ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರ ನಡುವೆ ಬಾಯಿ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಂದ ನಡೆಯುವುದು. ವಿಪರ್ಯಾಸ ನೋಡಿ, ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮತ್ತು ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರ ನಡುವೆ ಕಾಗದದ ಮೇಲೆ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರ ನಡುವೆ ಮಾತ್ರ ಲಿಖಿತ ಒಪ್ಪಂದ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಅರ್ಥ, ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ರಕ್ಷಣೆ ಇಲ್ಲ,” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಪರೇಶ್ ಜಯಶ್ರೀ ಮನೋಹರ್.

ಮತ್ತೆ ಕೊಲ್ಲಾಪುರ ಕಥೆಗೆ ಬರೋಣ. ಸೀತಾ ಮತ್ತು ಸೌರಭ್‌ ಕೇಶವ್ ಅವರನ್ನು 400 ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗೂ ಹೆಚ್ಚು ದೂರ ಸರ್ಕಾರಿ ಬಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿ ಬೀಡ್‌ಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದರು. ಕೇಶವ್‌ ಅವರಿಗೆ ನಡೆದಾಡಲು ಬಿಡಿ, ಮಾತನಾಡಲೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಶರೀರದ ಎಡಭಾಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯುವಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿತ್ತು.

“ಕೊಲ್ಲಾಪುರದಲ್ಲಿ ನಂಗೆ ಯಾರ ಪರಿಚಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಇವರನ್ನು ಬೀಡ್‌ನ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರೆ, ಮನೆಗೂ ಹತ್ತಿರವಾಗುತ್ತದೆ ಅಂದುಕೊಂಡೆ,” ಎಂದರು ಸೀತಾ.

15-20 ದಿನಗಳ ಕಾಲ ವೈದ್ಯರು ಅವರಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಿದರು. ಲಕ್ವಾ ಹೊಡೆದ ಬಳಿಕ ಕೇಶವ್ ಅವರನ್ನು ತಡವಾಗಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಕರೆತರಲಾಗಿತ್ತು. ಸಾಲ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮೂರು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಾಪುರದಿಂದ ಹೊರಡಲು ಬಿಡಲೇ ಇಲ್ಲ. ಲಕ್ವಾ ಹೊಡೆದ ತಕ್ಷಣವೇ ಅವರನ್ನು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದರೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಕೊಂಚ ಚೇತರಿಕೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ತಡವಾಗಿ ಬಂದ ಕಾರಣ ಗುಣಪಡಿಸಲಾಗದಷ್ಟು ಗಂಭೀರವಾದ ಮೆದುಳಿನ ಹಾನಿಗೆ ಒಳಗಾದರು.

ದೈಹಿಕವಾಗಿ ಜರ್ಜರಿತರಾಗಿದ್ದ ಕೇಶವ್‌ ಅವರನ್ನು ಗುತ್ತಿಗೆದಾರ ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಯಾಗಿಸಿದ ಫಲವಾಗಿ, ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ದುಡಿದು ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದ ಕೇಶವ್‌ ಅವರು ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಆರೈಕೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಬದುಕುವಂತೆ ಆಯಿತು.

ಸೀತಾ ಕೇಶವ್ ಅವರನ್ನು ಮನೆಗೆ ಕರೆತಂದರು. ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಬದುಕಿಗೆ ಬಂದೊದಗಿದ ಈ ಆಘಾತದಿಂದ ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಕೊಲ್ಲಾಪುರದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಕರೆ ಬಂತು. ‌

“ನಾನು ಅಡ್ವಾನ್ಸ್‌ ಆಗಿ ಹಣ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೆ. ಆ ಹಣಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಷ್ಟು ಕಬ್ಬು ಕಟಾವು ಮಾಡುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಗುತ್ತಿಗೆದಾರ ನಂಗೆ ನೆನಪಿಸಿದರು,” ಎಂದರು ಅವರು. ಹಾಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಮಗ ಸೂರಜ್‌ರನ್ನು ತಾವು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಬ್ಬಿನ ಗದ್ದೆಯಲ್ಲೇ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು.

ಸೀತಾ ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ಬಳಿ ಸ್ವಂತ ಕೃಷಿ ಭೂಮಿ ಇಲ್ಲ. ಅಡ್ವಾನ್ಸ್‌ ತೆಗದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಹಣವನ್ನು ವಾಪಾಸ್‌ ಮಾಡಲು ಅವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಣವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. 20 ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದಿಂದ ಕಬ್ಬು ಕಡಿದು ಸಂಪಾದಿಸಿದ ಹಣದಲ್ಲೇ ಈ ಕುಟುಂಬ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಕೇಶವ್‌ ಅವರ ಆರೈಕೆ ಮಾಡಲು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಬೀಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಅವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಸೀತಾ ಅವರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ.‌

ಬೇರೆ ಯಾವ ದಾರಿಯೂ ಕಾಣದೆ, ಕೊನೆಗೆ ಸೀತಾ ಮತ್ತು ಸೌರಬ್‌ ಕೇಶವ್ ಅವರನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಕೊಲ್ಲಾಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದರು. ಸೀತಾ ಅವರು ಕೇಶವ್‌ ಅವರ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡರೆ, ಸೌರಭ್‌ ಭುಜದ ಮೇಲೆ ತಂದೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡರು. ಸರ್ಕಾರಿ ಬಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕೊಲ್ಲಾಪುರದ ಕಡೆಗೆ ಆ ಕುಟುಂಬ ಹೊರಟಿತು.

“ನನ್ನ ಗಂಡ ದಿನವಿಡೀ ಮಲಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ನಾವು ಮೂವರು ಕಬ್ಬಿನ ಗದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಊಟದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಅವರಿಗೆ ಊಟ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಮಲಗಿದ್ದಲ್ಲೇ ಮಲ-ಮೂತ್ರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ದಿನವಿಡೀ ಮೈಮುರಿದು ದುಡಿದು, ಮನೆಗೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಅವರ ಮಲ-ಮೂತ್ರ ಕ್ಲೀನ್‌ ಮಾಡಬೇಕಿತ್ತು,” ಎಂದು ಸೀತಾ ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡರು.

ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಕಡಿಮೆ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಕೂಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಮಾತ್ರ ತನ್ನ ದತ್ತಾಂಶದಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಸೀತಾ ಅವರಂತಹ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಅಸಹಾಯಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. “ಇದರಿಂದಾಗಿ ಬಹುತೇಕ ಮಂದಿ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಯಾವ ಪರಿಹಾರವೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ,” ಎಂದು ಎಂದು ಕಬ್ಬಿನ ಗದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವ ಬೀಡ್ ಮೂಲದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತೆ ಮನಿಷಾ ಟೋಕ್ಲೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸರ್ಕಾರದ ಈ ಪರಿಹಾರ ಸಿಗಲು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕಾದ ದಾಖಲೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ನೋಂದಣಿ ಕಾರ್ಡ್ ಅಥವಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಇಲ್ಲವೇ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರು ನೀಡಿದ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರವನ್ನೂ ಕೊಡಬೇಕು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಕಾರ್ಮಿಕರು ತಾವು ನೀಡಿರುವ ಪೊಲೀಸ್ ದೂರಿನ ಪ್ರತಿ, ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳದ ಪಂಚನಾಮೆಯನ್ನೂ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕು.

“ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರಿಗೆ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಬಗ್ಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಕರುಣೆಯಿಲ್ಲ. ಎಷ್ಟು ಸಾಧ್ಯವೋ ಅಷ್ಟು ದುಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ ಯಾಕೆ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ? ಅಲ್ಲದೇ, ತಮ್ಮದಲ್ಲದ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಈ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಅವಘಡ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಪೊಲೀಸರು ಅಥವಾ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿಯವರೂ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಹಕಾರ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ,” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಟೋಕ್ಲೆ.

ಟೋಕ್ಲೆಯವರು ಹೇಳುವಂತೆ, ಇಲ್ಲಿರುವ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಮಸ್ಯೆಯೆಂದರೆ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಮಿಕರೊಂದಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯವಹಾರ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು. “ಎಲ್ಲವೂ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರ ಮೂಲಕವೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾದರೆ, ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು ತಮ್ಮ ಹೊಣೆಗಾರಕೆಯಿಂದ ನುಣುಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಕಾರ್ಮಿಕರ ವಿಮಾ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನೂ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರೇ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರು ವಿಮೆ ಪರಿಹಾರಕ್ಕೆ ಅರ್ಜಿ ಹಾಕದಿದ್ದರೆ, ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಮಣ್ಣೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ, ವಲಸೆ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಮಿಕ ವಿಭಾಗದ ಒಬ್ಬರನ್ನು ನೇಮಿಸಬೇಕು. ಹಾಗೊಂದು ವೇಳೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಅದನ್ನು ಮಾಡಲು ಯಾರಿಗೂ ಇಷ್ಟ ಇಲ್ಲ,” ಎಂದು ಟೋಕ್ಲೆ ವಿವರಿಸಿದರು.

ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಮಾಜಿ ಸಕ್ಕರೆ ಆಯುಕ್ತ ಶೇಖರ್ ದೇಶಮುಖ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಸರ್ಕಾರದ ದತ್ತಾಂಶದಲ್ಲಿ ಹೆಸರು ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಕಾರ್ಮಿಕರು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಮುಂದುವರಿದ ಜಾತಿಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. “ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಲ್ಯಾಣ ಇಲಾಖೆಯೇ ಅವರ ವಿಮೆಯ ಕಂತನ್ನು ಪಾವತಿಸುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ ಪರಿಹಾರ ಯೋಜನೆ ಇನ್ನೂ ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ವಲಸೆ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಸಿಗುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸರಳ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸಬೇಕಿದೆ. ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಕಾರ್ಮಿಕರು ತಮ್ಮ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಹೆಸರು ನೋಂದಾಯಿಸಲು ಅವುಗಳಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ,” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಶೇಖರ್ ದೇಶಮುಖ್.

2020 ರಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡುವ ಸಂಘಟನೆಗಳ ಒಕ್ಕೂಟವಾದ ಮಕಾಮ್, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಕಬ್ಬಿನ ಗದ್ದೆಗಳ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಕುರಿತು ವರದಿಯೊಂದನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಅದರಲ್ಲಿ, ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟ 1,000 ಮಂದಿ ಮಹಿಳಾ ಕಾರ್ಮಿಕರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ 8 ರಷ್ಟು ಮಂದಿ ಕಬ್ಬು ಕಟಾವು ಮಾಡುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೊಬ್ಬರಿಗೆ ಅವಘಡ ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಈ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನೇ ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬು ಕಟಾವು ಮಾಡುವ ಸುಮಾರು 10 ಲಕ್ಷ ಮಂದಿ ಕಾರ್ಮಿಕರಲ್ಲಿ ಅವಘಡಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾದವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಸುಮಾರು 80,000 ಇರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ – ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಪರಿಹಾರ ನೀಡಿರುವ ಕೇವಲ 304 ಮಂದಿ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗಷ್ಟೇ ಅವಘಡ ಸಂಭಸಿದ್ದಲ್ಲ.

“ಅವಘಡ ನಡೆದ ಮೇಲೆ ನಾನು ಕುಂಟುತ್ತಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಬಗ್ಗಿದರೆ ಬೆನ್ನು ನೋವಾಗುತ್ತದೆ,” ಎಂದು ಬೀಡ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಥೋಡಾ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿರುವ ತಗಡಿನ ಮೇಲ್ಛಾವಣಿ ಮತ್ತು ಇಟ್ಟಿಗೆ ಗೋಡೆಗಳಿರುವ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಕೊಂಡು ಶಂಕರ್ ವಾಘ್ಮಾರೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

4 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ಘಟನೆ ಅದು. 42 ವರ್ಷದ ಶಂಕರ್‌ ಅವರು ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನು ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್‌ನಿಂದ ಇಳಿಸುವಾಗ ಜಾರಿ ಬಿದ್ದರು. ನೇರವಾಗಿ ಅವರ ಬೆನ್ನುಮೂಳೆಯ ಕೊನೆಯ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಪೆಟ್ಟು ಬಿತ್ತು. ಅವರ ಬೆನ್ನುಹುರಿಗೆ ಗಾಯವಾಯಿತು. ಕಬ್ಬು ಕಟಾವು ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಮಿಕರು ತಮ್ಮ ಗ್ರಾಮದಿಂದ ವಲಸೆ ಹೋಗುವಾಗ ಅಥವಾ ವಾಪಾಸ್‌ ಊರಿಗೆ ಬರುವಾಗ ಅಪಘಾತಕ್ಕೀಡಾಗಿ ಗಾಯಗೊಂಡರೂ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ಕಲ್ಯಾಣ ಯೋಜನೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಆದರೆ ಕಬ್ಬು ಕಟಾವು ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಇಂತಹ ಒಂದು ಪರಿಹಾರವನ್ನು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಕೊಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ವಾಘ್ಮಾರೆಯವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ದಲಿತ ಸಮುದಾಯದ ಇವರು ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸಲು ತಮ್ಮ ಸಣ್ಣ ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕೂಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರಷ್ಟೇ ಅವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಣದ ನೋಟುಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಅಪಘಾತ ನಡೆದ ಮಾರನೇ ವರ್ಷವೇ ತಮ್ಮ ಮಗ ಮತ್ತು ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಶಂಕರ್ ವಾಘ್ಮಾರೆ ಕಬ್ಬಿನ ಗದ್ದೆಗಳಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಹೊರಟರು. ಕಳೆದ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ವಲಸೆ ಹೋಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಶುರುಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

“ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ಈಗ ಹೆಚ್ಚು ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ. ನಾನು ನನ್ನ ಕೈಲಾದ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಪ್ರತೀ ಸೀಸನ್‌ನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಗಾಯದ ಸಮಸ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದೆ. ಕುಂಟದೆ ನಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ,” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಅವರು.

ಮಲಗಲು ಸರಿಯಾದ ಹಾಸಿಗೆ, ತಲೆ ಮೇಲೊಂದು ಸೂರು ಇಲ್ಲದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ. ಈ ಮಧ್ಯೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೂ ಎಂಎಸ್‌ಡಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗಿರುವ ವಾಘ್ಮಾರೆ ಅವರ ಅಂಗವಿಕಲತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಇದೆ. ಇದರ ಅರಿವು ಅವರಿಗಿದೆ. ಆದರೆ, “ಬೇರೆ ದಾರಿಯಿಲ್ಲ,” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಅವರು.

ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವೇ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳ ಹತ್ತಿರವೇ ಕಬ್ಬು ಕಟಾವು ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಸತಿ ಕಾಲನಿಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಡಬೇಕಿತ್ತು ಎಂದು ದೇಶಮುಖ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. “ಸಮರ್ಪಕವಾದ ವಸತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಅಂತದ್ದೊಂದು ಯಾವತ್ತೂ ಆಗಿಲ್ಲ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದ ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಊರೊಂದರಲ್ಲಿ ನಿಗೂಢವಾದ ಘಟನೆಯೊಂದು ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಪ್ರತಿದಿನ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಊರಿನ ಊರಿನ ದೇವಾಲಯದ ಮುಂದೆ ಯಾರೋ ಬಣ್ಣ ಬಣ್ಣದ ಸೀಮೆಸುಣ್ಣದಿಂದ ಸುಂದರವಾದ ರಂಗೋಲಿಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು.

ಒಂದು ವಾರ ಹೀಗೆಯೇ ನಡೆಯಿತು. ಇದು ಯಾರ ಕೆಲಸ ಎಂಬ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬೇದಿಸಲು ಊರಿನ ಒಂದಿಬ್ಬರು ಮುಂದಾದರು. ಕೊನೆಗೆ ದೇವಾಲಯದ ಮುಂದೆ ಈ ಸುಂದರವಾದ ರಂಗೋಲಿಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಸೀತಾ ಸಸಣೆಯವರು ಎಂಬುದು ಅವರಿಗೆ ಗೊತ್ತಾಯಿತು.

ಕೊಲ್ಹಾಪುರದಿಂದ ವಾಪಾಸ್‌ ಊರಿಗೆ ಬಂದ 2 ತಿಂಗಳ ಬಳಿಕ, 2024 ರ ಮೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಶವ್ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮೃತಪಟ್ಟರು. ತಮ್ಮ ಇಡೀ ಬದುಕನ್ನೇ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿಸಿದ ಆ ಭಯಾನಕ ಘಟನೆಯ ಬಳಿಕ ಕುಟುಂಬವು ತಾವು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರನನ್ನು ಬದಲಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಹೊಸ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರನ ಬಳಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಆತ ಅವರಿಗೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಬ್ಬಿನ ಗದ್ದೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಕೂಲಿ ಕೆಲಸ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೂವರೂ ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಕಠಿಣ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿದರು.

“ಆ ಊರಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಬ್ಬಿನ ಗದ್ದೆಗೆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಮೊದಲು ಪ್ರತಿದಿನ ರಂಗೋಲಿ ಬಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಇದನ್ನು ಕಲಿತೆ. ಅದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಏನೋ ನೆಮ್ಮದಿ ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತು,”ಎಂದು ಅವರು ಪಾರಿಗೆ ಹೇಳಿದರು.

ಆ ಊರಿನ ಜನ ಸೀತಾ ಅವರ ಕಲೆಯನ್ನು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟರು. ಹಾಗಾಗಿ ಕಬ್ಬು ಕಟಾವಿನ ಸೀಸನ್‌ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಅವರಿಗೆ ಊರವರು ಸನ್ಮಾನ ಮಾಡಿದರು. ಸೀತಾ ಮುಖದ ತುಂಬಾ ವಿಷಾದದ ನಗೆಯನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡು, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಿತವನ್ನು ನೀಡಿದ ಆ ಕ್ಷಣವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರು. ಕ್ಷಣಿಕ ಹೊತ್ತಿನ ಆ ಸಂತೋಷದ ನೆನಪನ್ನು ಮೆಲುಕು ಹಾಕಿಕೊಂಡರೂ, ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಬೇರೇನೋ ಕೊರೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು.

“ಸಂಬಂಧಿಕರಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಸಾಲವನ್ನು ವಾಪಾಸ್‌ ಕೊಡಬೇಕು,” ಎಂದರು ಅವರು.

ಕೇಶವ್‌ ಅವರಿಗೆ ಲಕ್ವಾ ಹೊಡೆಯುವ ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳ ಮೊದಲು, ಆ ಕುಟುಂಬವು ಬೀಳುವಂತಿದ್ದ ಮನೆಯನ್ನು ತೆಗೆದು, ಇಟ್ಟಿಗೆ ಗೋಡೆಗಳ ಮನೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೇನೂ ಹೆಚ್ಚು ಖರ್ಚು ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕೇಶವ್‌ ಅವರ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಖರ್ಚು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಕೆಟ್ಟಹೋಯ್ತು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಗಂಡನನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು 20 ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೋಗದ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಸೀತಾ ಅವರ ಕೂಲಿಯನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಾಪುರದ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರ ಕಡಿತಗೊಳಿಸಿದ್ದ. ಇದೆಲ್ಲಾ ಸೇರಿ ಅವರ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ 3 ಲಕ್ಷ ರುಪಾಯಿಗಳ ಸಾಲದ ಹೊರೆ ಬಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಹಣ ಕೊಟ್ಟ ಸಂಬಂಧಿಕರು ಯಾರೂ ತಮ್ಮ ಹಣವನ್ನು ವಾಪಾಸ್‌ ಕೊಡುವಂತೆ ಇನ್ನೂ ಒತ್ತಡ ಹೇರಿಲ್ಲ.

“ಆದರೆ, ಅವಮಾನದಿಂದಲೇ ಬದುಕುತ್ತಿರುವ ನೋವು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.‌ ಅದು ನಮ್ಮ ಬಡತನವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ,” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಸೂರಜ್.

ಇದನ್ನು ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ ಫಾರ್‌ ಡಿಸೇಬಿಲಿಟಿ ಇನ್ಕ್ಲೂಷನ್‌ (ಐಎಫ್‌ಡಿಐ) ನೀಡುವ ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮ ಫೆಲೋಶಿಪ್‌ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ವರದಿಮಾಡಲಾಗಿದೆ.