‘વિદ્યાર્થીઓ મારા જેવી માતાઓ માટે વિરોધ પ્રદર્શન કરી રહ્યા છે’

NEETની પરીક્ષામાં થયેલી મોટા પાયે ગેરરીતિઓથી લાખો વિદ્યાર્થીઓને ઊંડો આઘાત પહોંચ્યો છે, ખાસ કરીને એવા વિદ્યાર્થીઓ જેઓ પછાત અને વંચિત પરિવારોમાંથી આવે છે. કેટલાક માટે, તો આ માત્ર તેમના અભ્યાસનો જ નહીં, પરંતુ તેમના જીવનનો પણ અંતિમ અધ્યાય બની ગયો

સના શેખનું એક સપનું હતું. 19 વર્ષીય સના હોસ્પિટલ ખોલીને તેનું નામ તેમના પિતાના નામ પર જાફર હુસૈન પર રાખવા માંગતાં હતાં.

પોતાના વ્યવસાયમાં ભારે નુકસાન વેઠ્યા પછી, 50 વર્ષીય હુસૈન આશરે 12 વર્ષ પહેલાં આંધ્રપ્રદેશના પોતાના ગામ પ્રોદ્દાતુરથી રોજગાર માટે કુવૈત ગયા હતા.

પોતાની દીકરીઓને સારું શિક્ષણ આપવાની ઇચ્છા સાથે, તેમનાં પત્ની, 40 વર્ષીય હબીબુન નિસા શેખ, પોતાની ત્રણ દીકરીઓ સાથે હૈદરાબાદ રહેવાં આવી ગયાં. તેઓ ત્યાં પોતાની માતાના ઘરની બાજુના જ એક એપાર્ટમેન્ટમાં રહેતાં હતાં.

હબીબુન નિસા કહે છે, “સના તેમના પિતાની ખૂબ જ નજીક હતી. બંને દરરોજ સવારે એકબીજા સાથે વાત કરતાં હતાં. સના જાણતી હતી કે તેમના પિતાએ કેટલાં બલિદાન આપ્યાં છે. નુકસાન વેઠ્યા પછી તેમણે દૂર જવું પડ્યું હતું, તેથી તેઓ પોતાની સફળતા તેમને સમર્પિત કરવા માંગતાં હતાં.”

3 મે, 2026ના રોજ, જ્યારે સના પરીક્ષા ખંડમાંથી બહાર આવ્યાં, ત્યારે તેમણે સૌથી પહેલો ફોન કુવૈતમાં રહેતા તેમના પિતાને કર્યો. હુસૈન કહે છે, “તેણે ખૂબ જ ઉત્સાહ અને ખુશીથી મને કહ્યું કે તેનું પેપર ખૂબ જ સારું ગયું છે. મેં તેને કહ્યું કે તે તેની માતા સાથે ઉજવણી કરે અથવા કોઈ હોટલમાં જઈને જમી આવે.”

એક અન્ય યુવતી, એસ. અનિતાનું પણ એક સપનું હતું. 17 વર્ષીય અનિતા તમિલનાડુના કુઝુમુડ ગામના એક દલિત પરિવારમાંથી આવતાં હતાં. તેઓ જ્યારે સાત વર્ષનાં હતાં, ત્યારે બીમારીના કારણે તેમનાં માતાનું અવસાન થયું હતું. તેમના પિતા શાકભાજીના બજારમાં દૈનિક મજૂરી કરતા હતા. અનિતા ડૉક્ટર બનવા માંગતાં હતાં.

તેમના 36 વર્ષીય ભાઈ મણિ રત્નમ કહે છે, “તે મોટી થઈને અમારા જેવા વંચિત પરિવારોને આરોગ્ય સેવાઓ પૂરી પાડવા માંગતી હતી. તે શરૂઆતથી જ એક તેજસ્વી વિદ્યાર્થીની હતી.”

તેમણે પોતાની સ્ટેટ બોર્ડની પરીક્ષામાં 98 ટકા મેળવ્યા હતા. પોતાની પસંદગીની કોલેજમાં પ્રવેશ મેળવવા અને પોતાના સપનાને સાકાર કરવા માટે આટલા ગુણ પૂરતા કરતાં પણ વધારે હોવા જોઈતા હતા.

બંને દીકરીઓ પછાત પરિવારોમાંથી આવતી હતી. સામાજિક અડચણોને પાર કરીને એક સમૃદ્ધ જીવન બનાવવાની પોતાની ક્ષમતા પર બંનેને પૂરો વિશ્વાસ હતો. પરંતુ તેમની આકાંક્ષાઓ અચાનક જ કચડાઈ ગઈ. આ બંને કરુણ ઘટનાઓ વચ્ચે નવ વર્ષનો તફાવત હતો, છતાં તેઓ એક સમાન તાંતણે જોડાયેલી હતી: નેશનલ એલિજિબિલિટી કમ એન્ટ્રન્સ ટેસ્ટ (NEET). ભારતની આ રાષ્ટ્રીય મેડિકલ પ્રવેશ પરીક્ષાએ અલગ-અલગ રીતે તેમની સાથે અન્યાય કર્યો.

અનિતાનું 2017માં અવસાન થયું. NEET સંબંધિત આત્મહત્યાનો તે પહેલો કિસ્સો હતો. સનાએ ગયા મહિને પોતાનું જીવન ટૂંકાવી દીધું હતું. ઓનલાઇન ન્યૂઝ પોર્ટલ, ન્યૂઝલોન્ડ્રીના વિશ્લેષણ મુજબ, આ એક દાયકામાં વિવિધ પરીક્ષાઓમાં પેપર ફૂટી જવાના 89 અલગ-અલગ કિસ્સાઓ મીડિયામાં નોંધાયા છે, જેણે NEET આપનારા વિદ્યાર્થીઓ સહિત ઓછામાં ઓછા 6.5 કરોડ વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્ય સાથે ચેડા કર્યા છે.

20 જુલાઈ, 2026ના રોજ, જ્યારે ભારતના યુવાનોનો આક્રોશ દિલ્હીના જંતર-મંતર પર જ્વાળામુખીની જેમ ફાટી નીકળ્યો, ત્યારે અનિતા અને સનાના પરિવારો પણ તેમાં જોડાયા. તેઓ વિરોધ કરી રહેલા વિદ્યાર્થીઓના સમર્થનમાં ઊભા રહેવા માટે પોતાના રાજ્યોમાંથી છેક રાષ્ટ્રીય રાજધાની સુધીની લાંબી સફર ખેડીને આવ્યાં હતાં. વાંચો: ‘હું સંસદને યાદ અપાવવા આવ્યો કે અમે પણ જીવતા છીએ’

ધ કોકરોચ જનતા પાર્ટી — એક મીમ પેજ, જે સમય જતાં એક યુવા ચળવળમાં ફેરવાઈ થઈ ગયું — અને ઓલ ઇન્ડિયા સ્ટુડન્ટ્સ એસોસિએશન (AISA) તથા ઓલ ઇન્ડિયા સ્ટુડન્ટ્સ ફેડરેશન (AISF) જેવા વિદ્યાર્થી સંગઠનોએ 20 જુલાઈ, 2026ના રોજ સંસદ સુધી એક શાંતિપૂર્ણ કૂચ કરવાનું આહ્વાન કર્યું હતું.

તેઓ કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માંગ કરી રહ્યા હતા. આ અગાઉ, લદ્દાખના પર્યાવરણ કાર્યકર્તા સોનમ વાંગચુક અને વિદ્યાર્થી કાર્યકર્તાઓ નેહા બોરા, મનીષ કુમાર, અને અમીન અમિતોજ પણ આ જ માંગણીઓ સાથે જંતર-મંતર પર 25 દિવસથી ભૂખ હડતાળ પર બેઠા હતા. તેમની માંગ શૈક્ષણિક પરીક્ષાઓ અને સરકારી ભરતીઓમાં જવાબદારી અને પારદર્શિતા લાવવાની હતી.

ભારે પોલીસ અને સુરક્ષા બંદોબસ્ત વચ્ચે હજારોની સંખ્યામાં લોકો — જેમાં મોટાભાગે યુવાનો હતા — જંતર-મંતરના રસ્તાઓ પર ઉમટી પડ્યા. આખું આકાશ સરકાર વિરોધી નારાઓથી ગુંજી ઊઠ્યું અને આ જગ્યા પ્રતિકારનો એક ઉત્સવ બની ગયો.

જવાબમાં, કેન્દ્ર સરકારે ઇન્ટરનેટ સેવા બંધ કરી દીધી અને તાબડતોબ પોલીસ તથા અર્ધલશ્કરી દળોને ઘટનાસ્થળે ઉતારી દીધા.

જેમ જેમ દિવસ પસાર થતો ગયો, તેમ તેમ નારાઓની જગ્યા ટીયર ગેસના સુસવાટા અને શાંતિપૂર્ણ રીતે વિરોધ કરી રહેલા લોકો પર લાઠીચાર્જની બૂમોએ લઈ લીધી. પ્રદર્શનકારીઓને માથામાં ગંભીર ઈજાઓ પહોંચી અને લોહી વહેવા લાગ્યું. યુવા મહિલાઓનાં કપડાં ફાડી નાખવામાં આવ્યાં. નાના વિદ્યાર્થીઓને પણ બક્ષવામાં નહોતા આવ્યા. ઓછામાં ઓછા ત્રણ લોકોને પેલેટ ગનથી મારવામાં આવ્યા હતા. આ એ જ હથિયાર છે જે કાશ્મીરમાં અનેક લોકોને કાયમ માટે અંધ કરી દેવા બદલ કુખ્યાત છે.

આ ક્રૂર દમન છતાં, વિદ્યાર્થીઓ વધુ મજબૂત જુસ્સા સાથે જંતર-મંતર પાછા ફર્યા અને વિરોધ પ્રદર્શનના સ્થળ પર ફરીથી પોતાનો કબજો જમાવ્યો.

પોતાની નજર સામે હિંસા જોઈને હબીબુન નિસા ભયભીત થઈ ગયાં હતાં, પરંતુ પ્રદર્શનકારીઓને જોઈને તેમને પ્રેરણા પણ મળી. સદ્ગત સના શેખનાં માતાએ પારીને જણાવ્યું, “હું એક સામાન્ય માતા છું, અને મારાં બાળકો જ મારી દુનિયા છે. મેં એક ગૃહિણી તરીકે સીધું સાદું જીવન જીવ્યું છે, પરંતુ સત્તા પર બેઠેલા લોકોએ તેને વેરવિખેર કરી નાખ્યું. તેમના લીધેલા નિર્ણયોના કારણે મારી દીકરીએ જીવ ગુમાવ્યો. તમારી જવાબદારી અમારું રક્ષણ કરવાની છે, નહીં કે અમારી જિંદગીઓ બરબાદ કરવાની.”

3 મે, 2026ના રોજ સનાએ ઉત્કૃષ્ટ દેખાવ સાથે પરીક્ષા પાસ કરી હતી, પરંતુ તે પછી તરત જ કેન્દ્ર સરકારે જાહેરાત કરી કે NEETનું પેપર ફૂટી ગયું છે, અને વિદ્યાર્થીઓએ ફરીથી પરીક્ષા આપવી પડશે. આ સાંભળીને સના ભાંગી પડ્યાં − અગાઉ કરેલી કઠોર મહેનતે પહેલેથી જ તેમને થકવી દીધાં હતાં. NEET એક અત્યંત અઘરી અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા છે, જ્યાં મેડિકલ કોલેજોમાં 130,000થી ઓછી બેઠકો માટે 20 લાખથી વધુ ઉમેદવારો સંઘર્ષ કરે છે. વર્ષોની તૈયારી પછી, સનાને લાગ્યું હતું કે હવે દબાણનો સમય પૂરો થઈ ગયો છે. પરંતુ હવે તેમણે આ આકરી કસોટીમાંથી ફરીથી પસાર થવાનું હતું.

કમનસીબે, ફરીથી પરીક્ષા આપવાનો બોજ આત્મહત્યાની ચિઠ્ઠી લખવા કરતાં વધુ ભારે લાગતો હતો. 21 જૂનના રોજ, પુનઃપરીક્ષાના એક દિવસ પહેલાં, તેમણે ચિઠ્ઠીમાં “આઇ એમ સોરી (મને માફ કરજો)” એવું ઉતાવળમાં લખ્યું અને પોતાના રૂમમાં ગળે ફાંસો ખાઈ લીધો.

આ જ કારણસર આત્મહત્યા કરનારા 20થી વધુ વિદ્યાર્થીઓમાં તેઓ પણ સામેલ છે.

જાફર કહે છે, “તે સવારે તેણે મારો ફોન નહોતો ઉપાડ્યો.” વિરોધ સ્થળ પર બોલતા, વ્યથિત પિતા કહે છે, “કદાચ જો હું તેની સાથે વાત કરી શક્યો હોત, તો તે આજે આપણી વચ્ચે હોત.”

શોકમાં ડૂબેલાં માતા હબીબુન નિસા કહે છે, “હું કઈ પીડામાંથી પસાર થઈ રહી છું, તે વ્યક્ત કરવા માટે જ હું છેક અહીં સુધી આવી છું.” પોતાની સૌથી મોટી દીકરી હવે આ દુનિયામાં નથી રહી, એ વાત સ્વીકારવી તેમના માટે હજુ પણ અઘરી છે. તેઓ કહે છે, “અમે કદાચ 5 વર્ષમાં મરી જઈશું, અથવા વૃદ્ધ થઈશું ત્યાં સુધી જીવતાં રહીશું, પરંતુ આ આજીવન પીડા અમારી સાથે જ રહેશે. રાત્રે હું સરખી રીતે ઊંઘી નથી શકતી, અડધી રાત્રે મારા હાથ−પગ ધ્રૂજવા લાગે છે.”

આમ છતાં, આ માતા−પિતા પોતાની 15 અને 11 વર્ષની બે દીકરીઓને ઘરે મૂકીને દિલ્હી સુધી આવ્યાં. “મને સતત તેમના વિચારો આવે છે અને ચિંતા થાય છે. હું સત્તામાં બેઠેલા લોકોને એ કહેવા આવી છું કે તેઓ ખોટા છે. શું સત્તાના નશાએ તમને આંધળા કરી દીધા છે? આ વિદ્યાર્થીઓ મારા જેવી માતાઓ માટે વિરોધ પ્રદર્શન કરી રહ્યા છે. તેઓ સંવેદનશીલ છે. જે લોકો મારા દુઃખમાં સહભાગી છે તેમને પોલીસે જ્યારે માર માર્યો, ત્યારે તે જોવું ખૂબ જ પીડાદાયક હતું. જો તમે અમારી પીડા સમજી ન શકતા હોવ, તો પછી તમારી સત્તાનો અર્થ જ શું છે? ‘બચ્ચોં પે ઇતના ઝુલ્મ મત કરીયે’ [મહેરબાની કરીને અમારાં બાળકો પર આટલો અત્યાચાર ન કરો].”

મણિ રત્નમ માટે, આ બધું ઇતિહાસનું પુનરાવર્તન હતું.

NEETનો વિચાર પહેલી વાર 2010માં આવ્યો હતો અને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં કેન્દ્ર સરકારનું માનવું હતું કે 2016માં NEET શરૂ કરવાથી મેડિકલ શિક્ષણ પ્રણાલીમાં સુધારો આવશે. આજે એક દાયકા પછી એ સ્પષ્ટપણે કહી શકાય કે ધાર્યા મુજબનું પરિણામ મળ્યું નથી.

તમિલનાડુ એ રાજ્યોમાંનું એક હતું જેણે સૌથી પહેલાં NEET લાદવાનો વિરોધ કર્યો હતો અને 2016માં એક વર્ષની મુક્તિ પણ મેળવી હતી − તે સમયે જે. જયલલિતા ત્યાંનાં મુખ્યમંત્રી હતાં. રાજ્ય સરકારનું માનવું હતું કે તેમની પોતાની શિક્ષણ વ્યવસ્થા મજબૂત છે અને મેડિકલ એડમિશન માટે કોઈ વધારાની, કેન્દ્રીય પરીક્ષાની જરૂર નથી. 2021માં જ્યારે જસ્ટિસ એ.કે. રાજન કમિટીએ NEET પર પોતાનો અહેવાલ પ્રકાશિત કર્યો, ત્યારે પણ આ વાત સાચી સાબિત થઈ હતી.

આ અહેવાલમાં જાણવા મળ્યું કે વાસ્તવમાં NEETના કારણે વંચિત અને ગરીબ બાળકો માટે મેડિકલ કોલેજોમાં એડમિશન મેળવવું વધુ મુશ્કેલ બની જાય છે.

2010માં, તમિલનાડુની વિવિધ મેડિકલ કોલેજોમાં 80 ટકાથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ અંગ્રેજી માધ્યમની શાળાઓમાંથી પ્રવેશ મેળવતા હતા. 2017માં આ સંખ્યા વધીને 98.41 ટકા થઈ ગઈ. જ્યારે તમિલ માધ્યમના વિદ્યાર્થીઓનો આંકડો લગભગ 20 ટકાથી ઘટીને 2 ટકાથી પણ નીચે આવી ગયો.

મણિ રત્નમનાં બહેન અને કુઝુમુડ ગામનાં એક દલિત વિદ્યાર્થીની અનિતા આ પરિસ્થિતિને પહેલાંથી જ સમજી ગયાં હતાં.

ઑગસ્ટ 2017માં, તેમણે ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતનો દરવાજો ખખડાવ્યો, અને અગાઉના વર્ષની મુક્તિને આગળ વધારવાની માંગ કરી. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે ના પાડી દીધી. 1 સપ્ટેમ્બર, 2017ના રોજ, જ્યારે ઘરે કોઈ નહોતું ત્યારે તેમણે આત્મહત્યા કરી લીધી. તેઓ માત્ર 17 વર્ષનાં હતાં.

મણિ રત્નમ કહે છે, “તેને પૂરો વિશ્વાસ હતો કે તમિલનાડુ માટે મુક્તિ ચાલુ રહેશે. તેણે સ્ટેટ બોર્ડની પરીક્ષાઓમાં પોતાની જાતને સાબિત કરી દીધી હતી અને તે માત્ર અનુભવ માટે NEETમાં બેઠી હતી. તેથી, NEET પરીક્ષામાં તેના માર્ક્સ બહુ સારા નહોતા આવ્યા. પરંતુ જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો આવ્યો, ત્યારે તેની દુનિયા વેરવિખેર થઈ ગઈ. જે પરીક્ષા માટે તેણે આટલી મહેનતથી તૈયારી કરી હતી તેની ગણતરી જ નહોતી થવાની.”

તેમના મૃત્યુથી સમગ્ર તમિલનાડુમાં વ્યાપક વિરોધ ફાટી નીકળ્યો. વિદ્યાર્થીઓ સ્વયંભૂ પ્રદર્શનો અને રસ્તા રોકો આંદોલન સાથે શેરીઓમાં ઉતરી આવ્યા. તેમાંના કેટલાક ભૂખ હડતાળ પર બેઠા. આંદોલનકારીઓએ મોદીનાં પૂતળાં બાળ્યાં. સેંકડો લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી. 20 જુલાઈ, 2026ના રોજ જ્યારે મણિ રત્નમ જંતર-મંતર પર ઊભા હતા, ત્યારે સપ્ટેમ્બર 2017નાં વિરોધ પ્રદર્શનો તેમની આંખો સામે તરી આવ્યાં.

તેઓ કહે છે, “મને લાગે છે કે નવ વર્ષ પહેલાં તમિલનાડુ જે પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થઈ રહ્યું હતું, તેને આજે આખો દેશ અનુભવી રહ્યો છે. એ રીતે, મને ખુશી છે કે આ મુદ્દો હવે રાષ્ટ્રીય બની ગયો છે. આ એક સરમુખત્યારશાહી સરકાર છે, અને તે પોતાના વિદ્યાર્થીઓને સમાન તકો પૂરી પાડવા માંગતી નથી.”

સનાના અવસાનને હજુ એક મહિનો જ થયો છે. જાફર કુવૈતથી હૈદરાબાદ પાછા ફરી ચૂક્યા છે અને હવે પોતાના જ દેશમાં રોજગારની તકો શોધી રહ્યા છે.

તેઓ કહે છે, “હવે હું મારી પત્ની અને દીકરીઓને એકલાં મૂકીને જઈ શકું તેમ નથી. અમે બધા અંદરથી ભાંગી પડ્યા છીએ અને ખૂબ જ હતાશ છીએ. મારે અહીં જ કોઈ કામ શોધવું પડશે. પણ હવે મારી ઉંમર 50થી વધુ છે, અને આ ઉંમરે કામ શોધવું સહેલું નથી.”

તેઓ હૈદરાબાદ છોડીને પોતાના ગામે પાછા ફર્યા છે. સનાના મૃત્યુ પછી પરિવાર માટે ત્યાં રહેવું શક્ય જ ન હતું. એ જગ્યા તેમને સતાવવા લાગી હતી. સનાનું ડ્રોઅર સાફ કરતી વખતે, હબીબુન નિસા કહે છે કે તેઓ સનાનાં પુસ્તકો જોઈ રહ્યાં હતાં. ધ્રૂજતા અવાજે તેઓ કહે છે, “તેણે ખૂબ ચીવટથી અભ્યાસ કર્યો હતો. પરંતુ હવે અમારી સાથે જે બે દીકરીઓ છે, તેમના માટે અમારે હિંમત ભેગી કરવી જ પડશે.”

બંને દીકરીઓએ ડૉક્ટર બનવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી છે. પરંતુ તેનાથી મિશ્ર પ્રતિસાદ મળ્યો છે. જાફર કહે છે, “અમે તેમના પર કોઈ જ દબાણ કરવા નથી માંગતા. અમે તેમને કહ્યું છે કે તેમને જે યોગ્ય લાગે તે કરે. અમે હજુ પણ સનાને ગુમાવવાના દુઃખમાંથી બહાર આવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યાં છીએ.”

અનિતાના અવસાનના એક વર્ષ પછી, મણિ રત્નમે પોતાના ગામમાં એક લાઇબ્રેરી શરૂ કરી અને તેને પોતાની બહેનનું નામ આપ્યું. પોતાની નાની બહેનના મૃત્યુના દુઃખમાંથી બહાર આવવા માટે તેમણે કંઈક કરવું જરૂરી હતું. તેઓ કહે છે, “હું તેની યાદને સન્માન આપવા માંગતો હતો. અમે પછાત સમુદાયના વિદ્યાર્થીઓ માટે કાર્યક્રમો અને અભ્યાસ કેન્દ્રો ચલાવીએ છીએ. અમે તેમને પરીક્ષાની તૈયારી કરવામાં મદદ કરીએ છીએ.”

તેઓએ આઠ વર્ષ સુધી લાઇબ્રેરીનું સંચાલન કર્યું, જ્યાં સુધી તેઓ આર્થિક મુશ્કેલીઓમાં ન ફસાયા. નવ મહિના પહેલાં, તેઓએ તે એક વિશ્વાસુ વ્યક્તિને સોંપી દીધું અને ચેન્નાઈમાં નોકરી લઈ લીધી, જ્યાં તેઓ એક કૌશલ્ય કેન્દ્રમાં સંચાલક તરીકે કામ કરે છે.

તમિલનાડુ રાજ્ય પણ તેમને ભૂલ્યું નથી. માર્ચ 2023માં, અરિયાલુર ડિસ્ટ્રિક્ટ મેડિકલ કોલેજે — એ જ જિલ્લો જેમાં તેમનું ગામ આવેલું છે — પોતાના સભાગૃહને અનિતાનું નામ આપ્યું. ઑગસ્ટ 2023માં, DMK પાર્ટીના પ્રમુખ એમ.કે. સ્ટાલિને કહ્યું કે NEETનો અંત જ અનિતા માટે સાચી શ્રદ્ધાંજલિ હશે, જ્યારે તેમની પાર્ટીએ એક દિવસીય ભૂખ હડતાળ કરી હતી.

મણિ રત્નમ કહે છે, “તેમની યાદને સન્માનિત થતી જોઈને મારું હૃદય ભરાઈ આવે છે. તે એક અન્યાયી પ્રણાલી સામે લડી હતી, જેમ આજે વિદ્યાર્થીઓ લડી રહ્યા છે. અમે તેમને પણ ભૂલીશું નહીં.”

જો તમને આત્મહત્યાના વિચારો આવતા હોય અથવા કોઈ મુશ્કેલીમાં હોય, તો કૃપા કરીને રાષ્ટ્રીય હેલ્પલાઇન ‘કિરણ’નો 1800-599-0019 પર (24/7 ટોલ ફ્રી) અથવા તમારી નજીકની કોઈ પણ હેલ્પલાઇન પર સંપર્ક કરો.

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા