'હું સંસદને યાદ અપાવવા આવ્યો કે અમે પણ જીવતા છીએ'

છોટુ યાદવ કહે છે, "લોકો માને છે કે અમે એક પરીક્ષા કે એક નોકરી માટે [આ કૂચમાં જોડાવા] આવ્યા છીએ. અમે અહીં આવ્યા છીએ કારણ કે અમારું ભવિષ્ય પણ મહત્વનું છે એ માનવું દર વર્ષે વધુ ને વધુ મુશ્કેલ બનતું જાય છે."

27 વર્ષના આ યુવાને ટ્રેનના ભીડભાડવાળા જનરલ ડબ્બામાં બિહારના સિવનથી દિલ્હી સુધીની બે દિવસની મુસાફરી કરી છે. છોટુ કહે છે, "આપણા ગામડાઓમાં, યુવાનો કાં તો સ્થળાંતર કરવા મજબૂર બને છે અથવા તો એ તકોની રાહ જોતા બેસી રહે છે જે ક્યારેય આવતી જ નથી."

ભારતના યુવાનોની ચિંતાઓને સીધી સંસદમાં, જ્યાં 20 મી જુલાઈ, 2026 થી ચોમાસુ સત્ર શરૂ થઈ રહ્યું છે ત્યાં લઈ જવાની કોક્રોચ જનતા પાર્ટી (સીજેપી) ની હાકલથી "ચલો સંસદ [સંસદ ભણી કૂચ]!" ની શરૂઆત થઈ હતી.

આ વિરોધ હવે સીજેપીથી આગળ વધીને દેશભરના શહેરોમાં ફેલાઈ ગયેલા આંદોલનમાં ફેરવાઈ ગયો છે.

વારંવાર પરીક્ષાના પેપર લીક થવાને કારણે શરૂ થયેલું આ આંદોલન ફક્ત આ મુદ્દા સુધી સીમિત ન રહેતા તે બેરોજગારી, સરકારી ભરતીમાં વિલંબ અને આંદોલનકારીઓ જેને જાહેર સંસ્થાઓ, વ્યાપક પ્રણાલી અને શાસન વ્યવસ્થા પ્રત્યે વધતા જતા અવિશ્વાસના સંકટ તરીકે વર્ણવે છે તેની વિરુદ્ધ એક વ્યાપક ઝુંબેશ બની

ગયું. આ આંદોલન ઘટતી જતી તકો, ગામડાઓમાંથી વધતા જતા સ્થળાંતર અને યુવાનોને, ખાસ કરીને ગ્રામીણ ભારતના યુવાનોને, તેમના ભવિષ્યને આકાર આપતા નિર્ણયોથી દૂર રાખવામાં આવી રહયા છે એવી લાગણી અંગે હતાશા વ્યક્ત કરવા માટેનો એક મંચ બની ગયું.

પાલીની ગવર્મેન્ટ મેડિકલ કોલેજમાં મેડિસિનના છેલ્લા વર્ષના વિદ્યાર્થી 25 વર્ષના ધીરમ કહે છે, "હું દિલ્હી આવ્યો કારણ કે હું નથી ઈચ્છતો કે મારા જેવા ગામડાના યુવાનોને ભવિષ્ય પરથી ભરોસો ઊઠી જાય." તેઓ તેમના મિત્ર વિનયન શાખાના વિદ્યાર્થી 24 વર્ષના આશુ રામ સાથે દિલ્હી આવ્યા. 15 કલાકની આખી રાતની મુસાફરી પછી આ બંને 19 મી જુલાઈના રોજ બપોરે દિલ્હી પહોંચ્યા.

દિલ્હીમાં તેમની સાથે, મૂળ બારમેરના, (હાલ) પ્રતિષ્ઠિત એઈમ્સ દિલ્હીમાં ઇન્ટર્નશિપ કરી રહેલા તેમના મિત્ર તબીબી સ્નાતક પ્રેમ પ્રકાશ પણ જોડાયા.

25 વર્ષના આ યુવાન કહે છે, “લોકો ઘણીવાર પૂછે છે કે એક તબીબી શાખાનો વિદ્યાર્થી શા માટે વિરોધ કરી રહ્યો છે. મારો જવાબ સરળ છે: હું મારું જીવન દર્દીઓની સારવાર કરવામાં વિતાવીશ, પણ હું એક નાગરિક પણ છું. યુવાનોને અસર કરતી સમસ્યાઓ હોસ્પિટલના દરવાજે પૂરી થઈ જતી નથી. જો અત્યારે આપણે ચૂપ રહીશું, તો આપણને એવી સંસ્થાઓ વારસામાં મળશે જે દરેકને નિરાશ કરશે, અને તેમાં એ સંસ્થાઓનો (હોસ્પિટલોનો) પણ સમાવેશ થઈ જાય છે જેને સેવા આપવાની તાલીમ અમને આપવામાં આવી છે.”

શાળાકીય શિક્ષણ પ્રણાલીના બીજા છેડે છે ઉત્તર પ્રદેશના ગોંડા જિલ્લાના અનુપ કુમાર જેવા યુવાનો. તેઓ પંદર વર્ષના છે પણ હજી બીજા ધોરણમાં છે, તેમણે શાળાએ જવાનું ઘણું મોડેથી શરૂ કર્યું હતું કારણ કે તેમના માતાપિતા શ્રમિકો છે અને અનુપને શાળાએ મોકલવાનું તેમને પોસાય તેમ નહોતું. પરિવારનું ગુજરાન ચલાવવા માટે અનુપ પણ બાળપણથી જ મજૂરી કરી રહ્યા છે.

તેમણે આ પત્રકારને કહ્યું, "હું 2 જા ધોરણમાં છું પણ મેં ઘણી દુનિયા જોઈ છે અને એટલે શું સાચું છે ને શું ખોટું છે એ હું સમજું છું. હું અહીં આવ્યો કારણ કે મારે એક દિવસ ડોક્ટર બનવું છે. હું 12 મા ધોરણમાં આવું અને મેડિકલની પ્રવેશ પરીક્ષાની તૈયારી કરતો હોઉં ત્યારે મારે એવી ચિંતા નથી કરવી કે મારું ભવિષ્ય મારી મહેનતને બદલે એક પેપર લીકથી નક્કી થઈ શકે છે."

આ ઐતિહાસિક કૂચના થોડા દિવસો પહેલા રાજધાનીમાં જંતર-મંતર પર - જ્યાં વિરોધ પ્રદર્શનો થઇ રહ્યા છે તે સ્થળે - હજારો લોકો એકઠા થવા લાગ્યા હતા. તેઓ દેશભરના નાના નગરો અને ગામડાઓમાંથી આવ્યા હતા. ઘણા સહભાગીઓને દિલ્હીની મુસાફરી માટે દિવસોનું આયોજન અને ટ્રેન અને બસ મારફત લાંબી મુસાફરી જરૂરી બન્યા હતા. કેટલાકે ટિકિટ ખરીદવા માટે પૈસા એકઠા કર્યા હતા. બીજા કેટલાકે મિત્રોના જૂથો સાથે મુસાફરી કરી હતી.

ઉત્તર પ્રદેશના અલીગઢ જિલ્લાના બસેરા ગામના 17 વર્ષના પ્રાંક્ષિત કહે છે, "હું સંસદને યાદ અપાવવા આવ્યો કે અમે પણ જીવતા છીએ." તેઓ ગામની બહાર આવ્યા હોય એવો આ પહેલો પ્રસંગ છે. "મારા ગામના મોટાભાગના લોકોએ ક્યારેય સંસદ જોઈ નથી...પરંતુ આપણે એવું માનીને મોટા થયા છીએ કે તે આપણું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે."

હરિ ક્રિશનને ઉત્તર પ્રદેશના બુલંદશહર જિલ્લાના ક્યોલી ખુર્દ ગામથી (દિલ્હી સુધીની) સફર કરાવવા માટે તેમના મિત્રોએ 5,000 રુપિયા એકઠા કર્યા હતા. ખેતમજૂરના આ 18 વર્ષના દીકરા કહે છે કે આ સફર પાછળ તેમણે દિવસોની દાડિયા મજૂરીની કમાણી જતી કરવી પડશે.

તેઓ કહે છે, "મને ખબર નથી કે આ વિરોધ બધું બદલી નાખશે કે નહીં. પરંતુ જો આપણે આજે અવાજ નહીં ઉઠાવીએ, તો કાલે કંઈ બદલાશે નહીં. હું કહેવા માંગુ છું કે મેં મારાથી બનતું બધું જ કર્યું છે." હાથમાં એક નોટબુક સાથે તેઓ નારા લખવામાં વ્યસ્ત છે, ભીડમાંના બીજા લોકો તરત જ એ નારા પોકારવા માંડે છે.

19 મી જુલાઈ, 2026 ને સોમવારે આખો દિવસ આંદોલનકારીઓએ સૂત્રોચ્ચાર કર્યા, વિવિધ ભાષાઓમાં ગીતો ગાયા અને વક્તાઓને સાંભળ્યા. બેરોજગારી, કૃષિ સંકટ, વિસ્થાપન, શિક્ષણ, તાનાશાહી અને બંધારણીય અધિકારો અંગેના પ્લેકાર્ડ પકડીને તેઓ ઊભા રહ્યા.

પેપર લીક્સની પારદર્શક તપાસની માંગણીઓની સાથેસાથે આંદોલનકારીઓ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓને લગતા દબાણ, અનિશ્ચિતતા અને વારંવારના અવરોધો વચ્ચે આત્મહત્યા કરીને મૃત્યુ પામતા વિદ્યાર્થીઓની વધતી જતી સંખ્યા માટે જવાબદારી લેવાની પણ માંગ કરે છે.

મોહમ્મદ ગોલુ કહે છે, "લોકો એમ માને છે કે ગ્રામીણ યુવાનોને રાજકારણમાં કંઈ સમજ પડતી નથી." માત્ર 19 વર્ષના મોહમ્મદ બિહારના સમસ્તીપુર જિલ્લામાંથી દિલ્હી આવ્યા. ગુજરાન ચલાવવા માટે ગોલુ ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણોનું સમારકામ કરે છે, પોતાના પરિવારની (નબળી) આર્થિક પરિસ્થિતિને કારણે કમાવાની ફરજ પડ્યા પછી તેમણે આ કામ શરુ કર્યું હતું.

તેમણે પારીના પ્રતિનિધિને કહ્યું, "જ્યારે જ્યારે કોઈ શાળામાં એક પણ શિક્ષક ન હોય, કોઈ હોસ્પિટલમાં એક પણ ડોક્ટર ન હોય, અથવા કોઈ ભરતી પરીક્ષા રદ થઈ જાય ત્યારે ત્યારે, એ દરેક વખતે, અમને [રાજકારણ] સમજાય છે. રાજકારણ એ નથી જે આપણે ટેલિવિઝન પર જોઈએ છીએ. એ (રાજકારણ) નક્કી કરે છે કે અમને શિક્ષણ મળશે કે નહીં, નોકરી મળશે કે નહીં, વધારે સારું જીવન ઘડવાની તક મળશે કે નહીં."

તેઓ કહે છે કે દિલ્હીની સુધીની સફર એ તેમના માટે ગામડાંના યુવાનોની ચિંતાઓ દેશના રાજકીય કેન્દ્રમાં સાંભળવામાં આવે એ સુનિશ્ચિત કરવાનો એક માર્ગ પણ હતો - ભલે તે ફક્ત એક દિવસ માટે જ હોય.

આ ભીડમાં એવા પ્રદેશોના લોકો પણ હતા જેઓ એક જ રાજકીય ક્ષેત્રમાં એકસાથે ભાગ્યે જ દેખાય છે, તેમ છતાં સેંકડો કિલોમીટર દૂર રહેતા હોવા છતાં તેઓ એકસરખા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે. તેઓએ બેકપેક, પાણીની બાટલીઓ, ગોળ વીંટાળેલા બેનરો અને તેમના પરિવારોએ પેક કરી આપેલા ખોરાક સાથે આખીઆખી રાતની મુસાફરી કરી હતી, બસો અને ટ્રેનોમાં એક દિવસ કરતાં વધુ સમય વિતાવ્યો હતો. તેઓએ ખેતરો, જંગલો, વર્ગખંડો, તેમના ધંધા અને બાંધકામના સ્થળો પાછળ છોડ્યા હતા. ઘણા લોકો પહેલાં ક્યારેય સંસદ ભણી ગયા નહોતા. તેઓ ખેડૂતો અને શ્રમિકોના બાળકો હતા, આદિવાસી યુવાનો હતા, પ્રથમ પેઢીના સ્નાતકો હતા, દાડિયા મજૂરો અને બીજાઓ હતા.

તેઓ પૂછી રહ્યા છે, વર્ષો સુધી અભ્યાસ કર્યા પછી, પ્રતીક્ષા કર્યા પછી અને આશા રાખ્યા પછી આવું ભવિષ્ય છે તેમનું ભવિષ્ય?

આ આંદોલનનું નેતૃત્વ કોક્રોચ જનતા પાર્ટી (સીજેપી) કરી રહી છે, આ પાર્ટીનું નામ બેરોજગાર યુવાનોનું અપમાન કરવા માટે વર્તમાન ન્યાયાધીશ દ્વારા વાપરવામાં આવેલ "કોક્રોચ" શબ્દને હકપૂર્વક પાછો લઈને તેના પરથી જ રાખવામાં આવ્યું છે. તે પ્રતીક બની ગયું છે મુશ્કેલીઓ પછી ફરી બેઠા થવાની ક્ષમતાનું, ચૂપ રહેવાના ઇનકારનું.

આ વિરોધ પ્રદર્શનની તાત્કાલિક માગણીઓમાં શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું રાજીનામું, પરીક્ષા પેપર લીક્સની પારદર્શક તપાસ, જે લોકો એને માટે જવાબદાર છે તેમને જવાબદાર ઠેરવી એ અંગેની સ્પષ્ટતા માગવી, સમયસર સરકારી ભરતીઓ અને દેશની પરીક્ષા પદ્ધતિ અને ભરતી પ્રણાલીમાં વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે સુધારાનો સમાવેશ થાય છે.

આ વિરોધ પ્રદર્શનને શિક્ષણ સુધારક અને આબોહવા કાર્યકર્તા સોનમ વાંગચુકનો પણ ટેકો મળ્યો, આંદોલનના સમર્થનમાં દિલ્હીના જંતર-મંતર પર તેમણે અનિશ્ચિત મુદતની ભૂખ હડતાળ શરૂ કરી. ભૂખ હડતાળ પર ઉતરી તેઓ લગભગ ત્રણ અઠવાડિયા સુધી ખોરાક લીધા વિના રહ્યા એ પછી 18 મી જુલાઈએ દિલ્હી પોલીસ વાંગચુકને બળજબરીથી સફદરજંગ હોસ્પિટલમાં લઈ ગયા, કારણ કે ડોકટરોએ ચેતવણી આપી હતી કે તેમના બગડતા સ્વાસ્થ્યને તાત્કાલિક તબીબી દરમિયાનગીરીની જરૂર છે.

પડોશી રાજ્ય ઉત્તર પ્રદેશના હાપુરથી અહીં આવનારામાં છે ઓવૈશ જેમણે બી.ટેક.નો અભ્યાસ અધવચ્ચે છોડી દીધો હતો અને ઝૈદ જેમણે 10 મા ધોરણ પછી શાળા છોડી દીધી હતી કારણ કે તેમના પરિવારને હવે તેમનું શિક્ષણ પોસાય તેમ નહોતું. ઘર ચલાવવા માટે તેઓ હવે ઓવૈશ સાથે કામ કરે છે.

ઝૈદ કહે છે, "હું નથી ઇચ્છતો કે આવનારી પેઢી પણ મારા જેવા જ કારણોસર શિક્ષણ ગુમાવે. મને ક્યારેય નહોતી મળી એવી તકો તેમને મળવી જોઈએ."

પોતાને (દિલ્હી) જવા દેવા માટે પોતાના પરિવારોને મનાવી લેવા એ ઓવૈશ અને ઝૈદ બંને માટે સૌથી મુશ્કેલ બાબત હતી.

તેઓ કહે છે, "તેઓ ડરતા હતા કારણ કે અમે મુસ્લિમ છીએ. મારી મા મને વારંવાર કહેતી રહી કે હું ન જાઉં કારણ કે વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન શું થાય છે એ તેમણે જોયું છે - જ્યારે પણ કંઈ ખોટું થાય છે ત્યારે સૌથી પહેલા મુસ્લિમોને નિશાન બનાવવામાં આવે છે."

ઉદાસ સ્મિત સાથે તેઓ કહે છે, "મેં માને પૂછ્યું, 'કદાચ કાલે ઊઠીને મારે એક દીકરી હોય અને પરીક્ષાનું પેપર લીક થવાને કારણે તે તેનું ભવિષ્ય બરબાદ થઈ જાય તો? તે વર્ષો સુધી અભ્યાસ કરે અને છતાં તેને યોગ્ય તક ન મળે તો?'

તેમના પરિવારને ચિંતાઓ હોવા છતાં બંને મિત્રો બીજે દિવસે દિલ્હી જવા રવાના થયા, એમ માનીને કે મુસાફરી કરવાના જોખમ કરતા ચૂપ રહેવામાં વધારે જોખમ છે.

20 મી જુલાઈ, 2026 ના રોજ - સંસદ ભણી કૂચને દિવસે - દિલ્હી પોલીસે આ વિસ્તારમાં પ્રતિબંધો લાદ્યા બાદ આંદોલનકારીઓને અટકાવવામાં આવ્યા; ઘણાની અટકાયત કરવામાં આવી, અને કેટલાક ઘાયલ થયા. પોલીસે પ્રદર્શનકારીઓને વિખેરવા માટે લાઠીચાર્જ કર્યો અને ટીયર ગેસના શેલ છોડ્યા, પરંતુ આંદોલનકારીઓ અલગ-અલગ સ્થળોએ ફરી ભેગા થયા.

ગ્રામીણ વિસ્તારોમાંથી યુવાનોના ધસારાએ ઘણા લોકોને આશ્ચર્યચકિત કર્યા છે.

ગ્રામીણ ઉત્તર પ્રદેશના એક યુવાન અભિષેક કુમાર કહે છે, “અબ હો ગયા હમારા [હવે અમારું થઈ રહ્યું]. અમને સરકાર પાસેથી આવી અપેક્ષા નહોતી. તેઓએ અમારી સાથે એવું વર્તન કર્યું કે જાણે અમારું કોઈ માન-સન્માન જ ન હોય. જાણે અમે સાવ ભાજીમૂળા હોઈએ, અમારું કોઈ મહત્વ જ ન હોય.” પોલીસે ટીયર ગેસના શેલ છોડ્યા ત્યારે અભિષેક અને તેના મિત્રો કૂચમાં આગળ હતા. ત્યારબાદ થયેલા લાઠીચાર્જ દરમિયાન તેઓ ઘાયલ પણ થયા.

24 વર્ષના અભિષેક સરકારી ભરતી પરીક્ષાઓની તૈયારી કરી રહ્યા છે અને ઉત્તર પ્રદેશના આગ્રા જિલ્લાના ફતેહપુરથી પોતાના મિત્રો 25 વર્ષના કરણ અને 20 વર્ષના રોહિત કુમાર સાથે દિલ્હી આવ્યા છે. તેઓ સોમવારે સવારે 4 વાગ્યે વિરોધ પ્રદર્શનમાં જોડાવા માટે રાજધાની પહોંચ્યા અને તે સાંજે પાછા ફર્યા.

કરણે પારીના પ્રતિનિધિને જણાવ્યું, “અમે ઇજાઓ અને નિરાશાની ભાવના સાથે લઈને ઘેર જઈ રહ્યા છીએ."

પછીથી સીજીપીના બે પ્રતિનિધિઓએ કેન્દ્રીય મંત્રી જે.પી. નડ્ડાને મળીને માગણીઓનું એક આવેદનપત્ર સુપરત કર્યું.

ઉત્તર પ્રદેશના પ્રયાગરાજ જિલ્લાના ફતેહપુરના 22 વર્ષના બી.એસ.સી.ના વિદ્યાર્થી અમલેશ કહે છે, "હવે જ્યારે અમે અમારું લોહી વહાવી દીધું છે ત્યારે અમારી માગણીઓ ન સંતોષાય ત્યાં સુધી હું અહીંથી જવાનો નથી. અમે વધુ સારા વ્યવહારને લાયક છીએ."

તેઓ ઉમેરે છે, "અમે સાવચેતીપૂર્વક અને શાંતિથી કૂચ કરી રહ્યા હતા. અમે પોલીસને ફૂલો પણ આપ્યા. પરંતુ તેમ છતાં તેઓએ અમારી સામે બળનો પ્રયોગ કર્યો." તે ઉમેરે છે.

અમલેશ કહે છે કે કડક કાર્યવાહી છતાં તેઓ વિરોધ પ્રદર્શનમાં (જોડાયેલા) રહેશે. "આ માટે મારે મરવું પડે તો પણ હું તૈયાર છું."

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા