अरुणाचल येथील मोन्युल गीत

…मोन्युल चोकले ग्याल लो
मोन्युल चोकले ग्याल लो

(मोन्पाच्या मातीचा विजय असो
मोन्युलचा विजय असो)

शालेय सभेतलं हे शेवटचं गाणं मनात कुतूहल निर्माण करून गेलं. केवळ ते ओळखीचं किंवा मला माहित नसलेल्या भाषेतलं गाणं होतं म्हणून नाही, तर या हिमाचलच्या दऱ्यांमध्ये ऐकलेल्या बोलीपेक्षा ते ऐकायला वेगळंच वाटत होतं म्हणून. मी पश्चिम कामेंग जिल्ह्यातील चुग गावात राहून मोन्पा लोकांच्या जीवनाची नोंद करून आता काही काळ उलटलाय.

जुलै अखेरीस गुरुवारच्या एका सकाळी मी अरुणाचल प्रदेशच्या सर्वांत निसर्गरम्य म्हणून ओळख असलेल्या गावात थांबले होते. नावांग त्सेरिंग यांच्या गाडीवर बसून मी चुगपासून सहा किमी दूर असलेल्या रामा कॅम्प येथील पीएम श्री सरकारी माध्यमिक शाळेत पोहोचले. जवळपासच्या गावांतून बरीच मुलं रोज सकाळी शाळेत चालत येतात.

सकाळी ९ वाजता सभेची वेळ असते आणि मी भिंतीच्या शक्य तितक्या जवळ, परिपाठ सादर करणाऱ्या मुलांच्या मागेच उभी राहण्याचा प्रयत्न करतेय. माझ्या समोर गर्द हिरवे डोंगर, निळंशार आभाळ आणि त्यात मुलांच्या गणवेशाला साजेसे पांढरेशुभ्र ढग आहेत. शाळेचे २६० विद्यार्थी रांगेत व्यवस्थित उभे आहेत.

ते मंजुश्रीच्या (अर्थात बोधिसत्त्व, प्रज्ञा आणि बोधी यांचं स्वरूप) नावाचा जप करून प्रार्थनेला सुरुवात करतात. नंतर संस्कृतमध्ये एक श्लोक, नंतर राष्ट्रगीत आणि शेवटी मोन्पा गाणं (मोन्युल बोलीत) म्हणतात. मला या परिपाठाचं कुतूहल वाटलं. खासकरून या शेवटच्या गाण्याने माझं लक्ष वेधून घेतलं.

नंतर, दोन सारख्या नावाच्या मुली ‘तेनझिन द्रेमा’, एक इयत्ता तिसरीत आणि दुसरी इयत्ता चौथीत, यांनी मला ते गाणं परत म्हणून दाखवलं. या गावातील मलियामा पाड्यातील सगळ्या मुलांना, मग ते या दरीतील तीनपैकी कुठल्याही शाळेत शिकत असले, तरी हे मोन्पा गीत माहित आहे. हे गाणं भोटी लिपीत लिहिल्या जाणाऱ्या दिरांग मोन्पा बोलीत रचलेलं आहे, आणि त्यांच्या सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वाचा दुवा आहे.

तिबेटी साहित्यात मोन म्हणजे तिबेटी पठाराच्या तुलनेत कमी उंचीची जमीन आणि पा म्हणजे लोक. म्हणून मोन्पा म्हणजे तिबेटच्या दक्षिणेकडील दिशेने हिमालयीन उतारावर राहणारे लोक. त्यांचे भौगोलिक स्थान, उपजीविकेच्या पद्धती आणि बोलीभाषांच्या आधारे अनेक उपसमुदाय पडतात. सर्व मोन्पा लोक महायान बौद्ध धर्माचं पालन करतात. या धर्माचा इतिहास इसवी सनाच्या आठव्या शतकापासून सुरू होतो जेव्हा तो तिबेटमार्गे या भागात आला. येथे मोन्पा असणं हे बहुतेकदा बौद्ध असण्यासारखंच आहे.

२०११ मध्ये अरुणाचल प्रदेश शासनाने पश्चिम कामेंग समवेत चार बौद्ध वस्ती असलेल्या जिल्ह्यांतील सर्व शाळांमध्ये भोटी लिपी शिकवणं अनिवार्य केलं. “आता बरेच तरूण लोक शिक्षण आणि कामासाठी शहरात जाऊ लागले आहेत, म्हणून त्यांना आपल्या भाषेची व संस्कृतीची ओळख असावी असं आम्हाला वाटतं,” नावांग म्हणतात.

२०११ च्या जनगणनेनुसार मोन्पा भाषा समूहातील बोली बोलणारे एकूण १३,७०३ लोक आहेत, पैकी १२,३९८ अरुणाचल प्रदेशात राहतात. दिरांग मोन्पा ही यातील एक बोकी असून तिचा राज्याद्वारे स्कीम फॉर प्रोटेक्शन अँड प्रिझर्वेशन ऑफ एन्डेंजर्ड लँग्वेजेस (लोपप्राय भाषांचे संरक्षण व संवर्धन योजना) या योजनेत समावेश झाला असून तिचे पश्चिम कामेंग भागातील दिरांग तालुक्यात केवळ ८९६ बोलणारे लोक शिल्लक आहेत.

शाळेतील हिंदी शिक्षिक ताशी त्सेरिंग म्हणतात, “मोन्पा भाषा तिबेटो-बर्मन समूहातील असून, भोटी लिपीत लिहिली जाते आणि तिच्या अनेक बोलीभाषा आहेत. आता आम्हाला आठवीपर्यंत ही लिपी शिकवणं अनिवार्य आहे.”

शाळेची सभा दररोज भरते आणि मुलं तीच चार गाणी एकाच क्रमाने गातात. अशाप्रकारे दोन्ही तेन्झिन द्रेमांनी यांना ही गाणी तोंडपाठ झाली आहेत. “हे आम्ही शाळेत शिकलेलं गाणं आहे. हे एक मोन्पा गाणं आहे. हे एक पारंपरिक गाणं आहे. मला एवढंच माहित आहे. त्याचा अर्थ वगैरे आम्हाला माहीत नाही,” ती हसत हसत म्हणते.

हे मोन्पा (मोन्युल) गाणं अरुणाचल प्रदेशातील पश्चिम कामेंग जिल्ह्यातील चुग गावात वापरल्या जाणाऱ्या बोलीत नोंद करण्यात आलंय. या गाण्याचा अर्थ लावण्यात मदत केल्याबद्दल पत्रकार नवांग त्सेरिंग (दिरांग) आणि गेंडेन सांगे (तावांग) यांचे आभार मानू इच्छिते.

पारीचा एन्डेंजर्ड लँग्वेजेस प्रोजेक्ट हा प्रकल्प अझीम प्रेमजी विश्वविद्यालयाच्या एका मोहिमेचा भाग आहे. भारतभरातल्या अनेक लोपप्राय भाषा बोलणाऱ्या समुदायांचं जगणं टिपत आणि सामान्य माणसांच्या शब्दांत त्या नोंदवून ठेवण्याचं काम पारीने हाती घेतलं आहे.