અરુણાચલમાં મોનયુલ માટે ગીત

…મોનયુલ સોલે ગ્યા લો
મોનયુલ સોલે ગ્યા લો

[...અમર હો મોનપા ભૂમિ
અમર હો મૉન્યુલ]

શાળાની પ્રાર્થનાસભામાં આ છેલ્લું ગીત છે જેને સાંભળીને મારા મનમાં ઘણા પ્રશ્નો થાય છે. એટલા માટે નહીં કે તે અજાણ્યું છે અથવા તો અથવા તો એ જે ભાષામાં ગવાયું છે એને હું જાણતી નથી, પરંતુ એટલા માટે પણ કે આ હિમાલયની ખીણમાં સ્થાનિક લોકો જે ભાષા બોલતા મેં સાંભળ્યા છે તેના કરતાં પણ આનો ધ્વનિ ઘણો અલગ છે. હું પશ્ચિમ કામેંગ જિલ્લાના ચુગ ગામમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી મોનપા લોકોના જીવનનું દસ્તાવેજીકરણ કરી રહી છું.

જુલાઈ મહિનાના અંતમાં, ગુરુવારની વહેલી સવાર છે. હું ત્યાં છું જે અરુણાચલ પ્રદેશનું સૌથી રમણીય ગામ માનવામાં આવે છે. સરકારી શાળાના શિક્ષક નવાંગ ત્સેરિંગની બાઇક પર પાછળ બેસીને, હું ચુગથી લગભગ 6 કિલોમીટર દૂર રામા કેમ્પમાં આવેલી પી.એમ. શ્રી સરકારી માધ્યમિક શાળામાં પહોંચી છું. આસપાસનાં ગામડાંનાં ઘણા બાળકો દરરોજ સવારે ચાલીને આ શાળાએ આવે છે.

સવારના 9 વાગ્યા છે, સભાનો સમય છે અને હું દિવાલની બને તેટલી નજીક રહેવાનો પ્રયાસ કરી રહી છું, જે મંચ પરથી કાર્યક્રમનું નેતૃત્વ કરી રહેલા કેટલાક વિદ્યાર્થીઓની બરાબર પાછળ છે. મારી સામે લીલાછમ પહાડો, આસમાની રંગનું આકાશ અને સફેદ ચોખ્ખાં વાદળો છે, જે વિદ્યાર્થીઓના ગણવેશના રંગો સાથે મેળ ખાય છે. તેમાંથી 260 વિદ્યાર્થીઓ હવે સુઘડ હરોળમાં ગોઠવાઈ ગયા છે.

તેઓ મંજુશ્રી (અથવા બોધિસત્વ — પરમ જ્ઞાન અને બોધને વ્યક્ત કરનાર અસ્તિત્વ)ના નામનો જાપ કરીને શરૂઆત કરે છે, ત્યારબાદ સંસ્કૃતમાં એક શ્લોક, પછી રાષ્ટ્રગીત અને છેવટે મોનપા (તેમની માતૃભાષામાં મોનયુલ કહેવાય છે) ગીત આ ખીણમાં ગુંજી ઉઠે છે. હું આ ક્રમથી ઉત્સુક છું. આ છેલ્લું ગીત ખાસ મારું ધ્યાન ખેંચે છે.

પછીથી, એકસરખું નામ ધરાવતી બે સહેલીઓ તેનઝિન ડ્રેમા — એક ત્રીજા ધોરણની વિદ્યાર્થીની અને બીજી ચોથા — મને તે ગીત ગાઈને સંભળાવે છે. ગામના મલિઆમા પરાના તમામ મોનપા બાળકો આ ગીતથી પરિચિત છે, પછી ભલે તેઓ ખીણની ત્રણ શાળાઓમાંથી ગમે તે શાળામાં ભણતા હોય. દિરાંગ મોનપા ભાષામાં ગવાયેલું અને ભોતી લિપિમાં લખાયેલા આ ગીતને તેમના સાંસ્કૃતિક વારસા સાથે મહત્ત્વનું જોડાણ હોવાનું માનવામાં આવે છે.

તિબેટીયન સાહિત્યમાં ‘મોન' એટલે તિબેટના ઉચ્ચપ્રદેશની તુલનામાં નીચાણવાળી ભૂમિ અને ‘પા' એટલે લોકો. તેથી, મોનપાનો શાબ્દિક અર્થ થાય છે હિમાલયના ઢોળાવ પર તિબેટની દક્ષિણ દિશામાં રહેતા લોકો. તેઓને તેમના ભૌગોલિક સ્થાનો, આજીવિકાનાં સાધનો અને બોલાતી ભાષાઓના આધારે પેટાજૂથોમાં વિભાજીત કરવામાં આવે છે. જોકે, બધા મોનપા મહાયાન બૌદ્ધ ધર્મનું પાલન કરે છે. તે ધર્મનો ઇતિહાસ ઈ.સ. પૂર્વે 8મી સદી જૂનો છે, જ્યારે તે તિબેટ મારફતે અહીં આવ્યો હતો. અહીં મોનપા હોવું, એ ઘણી વાર બૌદ્ધ ઓળખ હોવા સાથે સરખાવવામાં આવે છે.

2011માં અરુણાચલ પ્રદેશ સરકારે પશ્ચિમ કામેંગ સહિત ચાર બૌદ્ધ વસ્તી ધરાવતા જિલ્લાઓની તમામ શાળાઓમાં ભોતી લિપિનું શિક્ષણ આપવું ફરજિયાત બનાવ્યું હતું. નવાંગ કહે છે, “હવે જ્યારે યુવા પેઢીના ઘણા લોકો ઉચ્ચ શિક્ષણ અને નોકરીઓ માટે નગરો અને શહેરોમાં સ્થળાંતર કરી રહ્યા છે, ત્યારે અમે ઇચ્છીએ છીએ કે તેઓ અમારી ભાષા અને સંસ્કૃતિનું મહત્ત્વ સમજે.”

2011ની વસ્તી ગણતરીના આંકડાઓ મુજબ, આશરે 13,703 લોકો વ્યાપક મોનપા ભાષા પરિવારની કોઈ એક કે બીજી બોલી બોલે છે, જેમાંથી 12,398 લોકો માત્ર અરુણાચલમાં જ વસે છે. દિરાંગ મોનપા — એક ચોક્કસ ભાષાકીય પેટાજૂથ — રાજ્ય સરકાર દ્વારા લુપ્તપ્રાય ભાષાઓના સંરક્ષણ અને જાળવણી માટેની યોજનામાં શામેલ છે અને પશ્ચિમ કામેંગના દિરાંગ ઉપજિલ્લામાં ફક્ત 896 વક્તાઓ ધરાવે છે.

શાળાના હિન્દી શિક્ષક તાશી ત્સેરિંગ કહે છે, “મોનપા ભાષા તિબેટો-બર્મન પરિવારની છે, ભોતી લિપિમાં લખાય છે, અને તેની ઘણી બોલીઓ છે. હવે ધોરણ 8 સુધી આ લિપિ શીખવવી અમારા માટે ફરજિયાત છે.”

શાળામાં દરરોજ સભા યોજાય છે, અને દરરોજ બાળકો તે જ ક્રમમાં તે જ ચાર ગીતો ગાય છે. આ રીતે બે તેન્ઝિન ડ્રેમાએ તેને કંઠસ્થ કરી લીધું છે. તેઓ હસીને કહે છે “આ ગીત અમે શાળામાં શીખ્યા હતા. તે મોનપા ગીત છે. તે અમારું પારંપરિક ગીત છે. હું બસ આટલું જ જાણું છું. તેનો અર્થ અને બીજું બધું મને ખબર નથી.”

આ મોનપા (જેને મોનયુલ પણ કહેવાય છે) ગીતો અરુણાચલ પ્રદેશના પશ્ચિમ કામેંગના ચુગ ગામમાં બોલાતી ભાષામાં દસ્તાવેજીકૃત કરવામાં આવ્યાં છે. આ રિપોર્ટર ગીતનું અર્થઘટન કરવામાં મદદ કરવા બદલ નવાંગ ત્સેરિંગ (દિરાંગ) અને જેન્ડેન સાંગે (તવાંગ)નો આભાર માને છે.

પારીનો લુપ્તપ્રાય ભાષા પ્રોજેક્ટ (ELP), અઝિમ પ્રેમજી યુનિવર્સિટી દ્વારા સમર્થિત પહેલનો એક ભાગ છે. તેનો હેતુ તે ભાષાઓ બોલતા લોકોના અવાજ અને જીવનના અનુભવો દ્વારા ભારતમાં જોખમમાં રહેલી ભાષાઓનું દસ્તાવેજીકરણ કરવાનો છે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ