অৰুণাচলত মনয়ুলৰ গীত

(...মনপা ভূমি দীৰ্ঘজীৱী হওঁক
মনয়ুল দীৰ্ঘজীৱী হওঁক)

স্কুলৰ শেষৰটো প্ৰাৰ্থনা গীতে মোৰ মনলৈ এটা প্ৰশ্ন আনিলে। গানটো মোৰ বাবে অচিনাকি যেন লগা বাবে বা মই নজনা ভাষাত থকা কাৰণে নহয় – হিমালয় উপত্যকাত স্থানীয় লোকে কোৱা ভাষাতকৈ সেয়া ভিন্ন হোৱাৰ বাবে মোৰ মনত উৎসুকতা জন্মিল। মই পশ্চিম কামেং জিলাৰ চুগ গাঁৱত মনপাসকলৰ জীৱন যাপন কিছুদিন ধৰি গৱেষণা কৰি থকা কিছুদিন হৈছে।

জুলাইৰ শেষৰ বৃহস্পতিবাৰৰ পুৱাৰ ভাগৰ কথা। মই বুলিয়ে নহয়, দেখাজনে অৰুণাচলৰ প্ৰদেশৰ মনোমোহা গাওঁ বুলি এই গাওঁখনক সকলোৱেই ক’ব। স্কুল শিক্ষক নৱাং শ্ৰিঙৰ মটৰ চাইকেলৰ পিছফালে উঠি মই চুগ গাঁৱৰ পৰা প্ৰায় ৬ কিলোমিটাৰ দূৰৰ ৰামা কেম্পৰ পিএম শ্ৰী গৰ্ভমেণ্ট ছেকেণ্ডাৰি স্কুল আহি পাইছো। কাষৰ গাঁৱৰ বহু শিশু স্কুলখনলৈ খোজকাঢ়ি আহে।

পুৱা ৯ বাজিছে। প্ৰাৰ্থনাৰ সময়। মই যিমান পাৰো বেৰৰ ফালে থাকিছো, কেইগৰাকীমান শিক্ষাৰ্থীৰ পিছফালে থিয় হৈ আছো। মোৰ আগত আছে শাৰী শাৰী সেউজ পৰ্বত, এখন নীলা আকাশ। ৰংটো শিক্ষাৰ্থীসকলৰ ইউনিফৰ্মৰ সৈতে মিলি গৈছে। বৰ পৰিপাটিকৈ ২৬০ গৰাকী শিক্ষাৰ্থীয়ে শাৰী পাতিছে।

তেওঁলোকে মঞ্জুশ্ৰী (বোধিসত্ব, চৰম প্ৰজ্ঞা আৰু বোধপ্ৰাপ্তিৰ ব্যক্তিৰূপ)ৰ নাম লৈ প্ৰাৰ্থনা আৰম্ভ কৰিছে। তাৰপিছত আহিছে সংস্কৃতৰ এটা শ্লোক। তাৰপিছত ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত আৰু একেবাৰে শেষত এটা মনপা (স্থানীয় ভাষাত মনয়ুল) গীতেৰে পাহাৰ-পৰ্বতত বিয়পি পৰিছে। ইটোৰ পিছত সিটো গীত-শ্লোক শুনি মোৰ মনত কৌতূহল জাগিছে।

পিছলৈ একে নামৰ দুই বন্ধু টেনজিন ড্ৰেমা, এজন ৩য় মানত আৰু আনজন ৪ৰ্থ মানত, মোক একেটি গীত গাই শুনালে। গাওঁখনৰ মালিয়ামা চুবুৰীৰ আটাইবোৰ মনপা শিশুৱে গীতটোৰ সৈতে পৰিচিত – তেওঁলোকে উপত্যকাৰ যিখন স্কুলতে নপঢ়ক কিয়। ডিৰাং মনপা ভাষাত গোৱা গীতটো ভোটি লিপিত লিখা। সেয়া তেওঁলোকৰ সংস্কৃতিৰ অভিন্ন অংশ বুলি বিবেচনা কৰা হয়।

তীব্বতীয় সাহিত্যত মন মানে হৈছে তীব্বতীয় মালভূমিৰ তুলনাত নিম্নস্থানীয় ভূমি আৰু পা মানে মানুহ। তেনে অৰ্থত মনপাসকল হৈছে তিব্বতৰ হিমালয়ৰ দাঁতিৰ দক্ষিণ দিশে বাস কৰা লোক। তেওঁলোকক ভৌগোলিক স্থান, জীৱিকা আৰু কথিত ভাষা অনুসৰি বিভিন্ন উপগোটত ভগোৱা হয়। অৱশ্যে সকলো মনপা লোকেই মহায়না বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বী। তেওঁলোকৰ এই ধৰ্মৰ ইতিহাস ৮ম শতিকাৰ, যেতিয়া সেয়া তিব্বত হৈ তাত উপস্থিত হৈছিল। মনপা মানেই বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বী বুলি ধৰা হয়।

২০১১ত অৰুণাচল প্ৰদেশ চৰকাৰে পশ্চিম কামেঙকে ধৰি বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বী লোক নিবাসী স্কুলবোৰত ভোটি লিপি শিকোৱাটো বাধ্যতামূলক কৰে। “এতিয়া নতুন প্ৰজন্মৰ বহুতেই উচ্চ শিক্ষা আৰু কামৰ সন্ধানত ডাঙৰ চহৰ-নগৰলৈ ঢাপলি মেলিছে, তেওঁলোকে আমাৰ ভাষা আৰু সংস্কৃতিৰ মহত্ত্ব বুজাটো বিচাৰিছো,” নৱাঙে কয়।

২০১১ৰ লোকপিয়ল অনুসৰি মনপা ভাষা পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত ভাষা কোৱা লোকৰ সংখ্যা ১৩,৭০৩। অৰুণাচলত আছে ১২,৩৯৮ গৰাকী। এক বিশেষ ভাষিক উপ-গোট ডিৰাং মনপা ৰাজ্যখনত বিপন্ন ভাষা সুৰক্ষা আৰু সংৰক্ষণ আঁচনিৰ অন্তৰ্গত আৰু পশ্চিম কামেঙৰ ডিৰাং উপ-জিলাত এই ভাষা কোৱা কেৱল ৮৯৬ গৰাকী লোক আছে।

স্কুলখনৰ হিন্দী শিক্ষক তাচি শ্ৰিঙে কয়, “মনপা ভাষাটো তিব্বত-বাৰ্মা পৰিয়ালৰ, লিপি ভোটি। ইয়াৰ ভালেকেইটা কথিত ৰূপ আছে। আমাৰ স্কুলবোৰত ৮ম মানলৈ এই লিপি শিকোৱাটো এতিয়া বাধ্যতামূলক।”

স্কুলত প্ৰতিদিনে প্ৰাৰ্থনা হয় আৰু প্ৰতিটো শিশুৱে একে ক্ৰমত এই গীতকেইটা গায়। তেনেকৈয়ে দুই টেনজিন ড্ৰেমাৰ গীত মুখস্থ হৈছে। “এয়া আমি স্কুলত শিকা গীত। মনপা গীত। এয়া পৰম্পৰাগত গীত। এয়াই আমি জানো। ইয়াৰ অৰ্থ কি আমি নাজানো,” তাই হাঁহি মাৰি কয়।

এই মনপা গীতসমূহ (মনয়ুল বুলিও কোৱা হয়) অৰুণাচল প্ৰদেশৰ পশ্চিম কামে জিলাৰ চুগ গাঁৱত যিদৰে গোৱা হয়, তেনেদৰেই নথিবদ্ধ কৰা হৈছে। প্ৰতিবেদকে গীতটো বুজাত সহায়ৰ বাবে নৱাং শ্ৰিং (ডিৰাং) আৰু জেণ্ডেন চাংগে (টাৱাং)ক ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰিব বিচাৰে।

পাৰিৰ বিপন্ন ভাষা প্ৰকল্প (এনডেঞ্জাৰ্ড লেংগুৱেজ প্ৰজেক্ট চমুকৈ ই.এল.পি.)ৰ আজিম প্ৰেমজী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত এক পদক্ষেপৰ অংশ। এই প্ৰকল্পৰ উদ্দেশ্য হৈছে এনে ভাষা ব্যৱহাৰ কৰা সাধাৰণ লোকৰ মাত-কথা আৰু অভিজ্ঞতাৰ জৰিয়তে বিলুপ্তিৰ দিশে আগবঢ়া ভাৰতীয় ভাষাসমূহ সংৰক্ষণ আৰু নথিভুক্তকৰণ।

অনুবাদ: পংকজ দাস