सिया कलम : इतिहासात कोरलेली कला

गुलाबाच्या पाकळ्या असो वा पानांवरल्या शिरा इर्शाद हुसेन पितळेच्या भांड्यावर या आकृत्या आणि बरंच काही सहजपणे कोरू शकतात. ते कलाकार असून त्यांची कला म्हणजे ‘सिया कलम’; पितळ नगरी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या उत्तर प्रदेशातील मुरादाबाद शहराची आणखी एक ओळख म्हणजे ही कला.

पीरजादा इथल्या कारखान्यात त्यांनी दिवसभरात कोरीवकाम केलेल्या वस्तू आजूबाजूला विखुरलेल्या आहेत. यामध्ये मोर, तेलाचे दिवे, स्वस्तिकचं चिन्ह असलेल्या कप-बशा, पूजेच्या घंटा आणि तलवारीच्या मुठीवर कोरलेले सिंहाचे मुखवटे अशा बऱ्याच वस्तू तिथं होत्या.

हुसेन यांच्या अनेक पिढ्या सिया कलमचं काम करत आल्या आहे. हुसेन यांनीही वयाच्या दहाव्या वर्षी या कामाला सुरुवात केली. ते सध्या ज्या नक्षीदार दिव्यावर काम करतायत, तो दिवा तिपाईवर (छोटा लाकडी टेबल) दोन दगडांच्या मध्ये सरळ ठेवलेला आहे. हुसेन यांनी दिव्याला बांधलेला एक धागा टेबलाखालून नेऊन उजव्या पायाने घट्ट पकडला आहे. हुसेन जेव्हा पेन्सिलसारख्या छिन्नीवर लाकडी काठी ठोकतात तेव्हा त्या पितळी वस्तूवर सुंदर नक्षी आकार घेते.

“गिऱ्हाईक अनेकदा खास भेटवस्तू म्हणून ठराविक किंवा आवडती नक्षी कोरण्याची मागणी करतात. काही जोडपे हिंदी, उर्दू किंवा इंग्रजी भाषेमध्ये नावं कोरून घेतात, काही लोक कुरानमधील आयती किंवा भिंतीवर लावण्यासाठी आकर्षक नक्षीकाम करून घेतात. मी बऱ्याचदा फुलांची नक्षी काढतो कारण लोकांना ती जास्त आवडते,” ते पारीला सांगतात. “मला स्वतःला गुलाबाच्या फुलाची नक्षी असलेल्या वस्तू जास्त आवडतात.”

हा निष्णात कारागीर दहा फुटांच्या खोलीच्या उंबरठ्यावर बसलाय, ज्यात इतर कारागिरही काम करतायत. हे काम सुरू केल्याच्या सुरुवातीच्या दिवसांच्या आठवणी ते सांगतात, “शिकताना हे सगळं कलात्मक वाटायचं अन् आता हे फक्त काम वाटतं.”

या ४७ वर्षीय कारागीरानं आम्हाला चहा दिला अन् शेजारीच ठेवलेल्या पाकिटातून एक बिडी काढून पेटवली. “आम्ही सर्व कारागीर चहा खूप आवडीनं पितो कारण आम्हाला त्यानंतर तरतरी येते. मी टेन्शन कमी करण्यासाठी विडी ओढतो,” ते हसत सांगतात.

हुसेन शहराच्या जुन्या भागात काम करतात. या परिसरातील लहान लहान खोल्यांमध्ये भट्ट्या आणि कारखाने पसरलेले आहेत. इथले कारखाने आणि भट्ट्या प्रामुख्यानं मुस्लिम समाजातील कारागीरांचे आहेत. त्यांच्या दुकानांच्या भितींवर पितळी वस्तू मांडलेल्या दिसतात. “हा व्यवसाय आमच्या पूर्वजांचा आहे. इथले जवळपास ८० टक्के लोक पितळी वस्तूंचच काम करतात,” हुसेन सांगतात.

हुसेन जिथं काम करतात त्या गल्लीत ‘नमूनाकार’ देखील असतात; हे कारागीर पितळी वस्तूंसाठी मेणाचे साचे तयार करतात. या परिसरात विविध प्रकारच्या पितळी कामांचे कारखाने आहेत. वाचा : मुरादाबादमध्ये मंदावतेय पितळेची ठकठक

मी माझे वडील आणि काकांसोबत अस्ताब-ए-फूलदान म्हणजेच एका मोठ्या फुलदाणीवर काम करायचो. त्यावर आम्ही अतिशय बारकाव्याने नक्षीकाम करायचो, ते लहानपणीची आठवण सांगतात. त्या काळात या वस्तू रशियाला निर्यात केल्या जायच्या. ते सांगतात की, त्यांच्या कुटुंबातील पन्नास ते साठ पुरुष कारागीर म्हणून काम करायचे. “आता फक्त आठ किंवा नऊ लोक हे काम करतात.”

‘सिया कलम’ हे नाव कोरीव कामासाठी वापरल्या जाणाऱ्या पेन्सिलसारख्या छिन्नीवरून पडलं. हा पिढ्यानपिढ्या चालत आलेला व्यवसाय असून अनेक कुटुंबांनी त्याची परंपरा जपली. “या परिसरातील अनेक सिया कलम कारागिरांचे ‘उस्ताद’ म्हणजे गुरू आहेत, ज्यांनी त्यांना कोरीव कामाची कला शिकवली,” खुर्शीद अहमद सांगतात.

आम्ही या ठिकाणाला भेट दिली तेव्हा हिवाळा होता. संध्याकाळचे पाच वाजत आलेत अन् तीन कारागीर नक्षीकाम करतायत.

खुर्शीद अहमद भराई करतायत. म्हणजे फुलाच्या पाकळ्यांमध्ये छिन्नीनं रेषा कोरणं. हा जाळी तयार करण्याच्या मोठ्या प्रक्रियेचा भाग आहे. यामध्ये जाळीदार फुलांची नक्षी कोरली जाते. फक्त फुलं आणि त्यांची नक्षी बदलते, पण तंत्र एकसारखंच असतं, ते सांगतात.

१९५७ मध्ये वयाच्या अवघ्या सोळाव्या वर्षी त्यांनी आपले वडील उस्ताद अब्दुल अमीन यांच्याकडून कोरीव कामाचं कौशल्य आत्मसात केलं. “फुलांची नक्षी आणि या कामाला मिळणाऱ्या आदरामुळे मला हे काम खूप आवडायचं,” ते पुढे सांगतात. १९५० च्या दशकात कारागीर कमी आणि मागणी खूप होती, त्यांना आठवतं. आता मात्र, “कारागीरांची संख्या जास्त आहे अन् काम कमी. यामुळे त्यांच्यात मोठी स्पर्धा असते.”

हे मुख्य कारागीर (उस्ताद) आणि दोन शिष्य (शागिर्द) - २२ वर्षीय झहूर अहमद आणि ३५ वर्षीय नुसरत अली यांच्यासोबत काम करतात.

“सुरुवातीला, आम्हाला कलमवर थापीचा घाव कसा घालायचा याचं प्रशिक्षण दिलं जायचं. जोपर्यंत उस्तादांना आमच्यावर अवघड काम सोपवण्याइतका विश्वास वाटत नसे, तोपर्यंत आम्ही तेच काम करत राहायचो,” ते तरुण कारागीर असतानाच्या दिवसांबद्दल सांगतात; त्याकाळी चूक झाली की लगेच ओरडा खावा लागायचा. “आता कुणीही त्या पद्धतीनं शिकत नाही,” अशी खंतही ते व्यक्त करतात. “उस्ताद शिकवत नाहीत, तर शागिर्द स्वतः शिकतो. तुमच्यात जिद्द असेल तर तुम्ही नक्कीच शिकाल.”

मुरादाबाद शहराच्या पीरझादा भागातले मुस्लिम पुरुष या आणि इतर हस्तकलांचं काम करतात. मुरादाबादमधील मुस्लिम लोकसंख्या शहराच्या एकूण लोकसंख्येच्या जवळपास निम्मी आहे (२०११ च्या जनगणनेनुसार).

दिलशाद हुसेन हे खुर्शीद अहमद आणि इर्शाद हुसेन यांच्या घरापासून अवघ्या पाच मिनिटांच्या अंतरावर राहतात. सत्तरीच्या घरात असलेल्या दिलशाद यांनी अनेक नक्षीकामं केली आहेत अन् त्यात नैपुण्य मिळवले आहे; यामध्ये ‘डाली का डिझाइन’ (लांब फांद्यांची नक्षी) आणि ‘राजस्थानी बारात’ (पितळेवर राजपूत शैलीतील भित्तिचित्रांसारखे काम) यांचा समावेश आहे.

‘मरोडी’चं काम हे सर्वात गुंतागुंतीचं आणि आत्मसात करायला कठीण मानलं जातं; दिलशाद यांना आपल्या या कौशल्याचा अभिमान आहे. २०२२ मध्ये लखनौमधील एका प्रदर्शनात पंतप्रधान नरेंद्र मोदी त्यांच्या कलाकृती पाहून प्रभावित झाले होते आणि त्यानंतर त्यांनी जर्मनीचे चान्सलर ओलाफ शोल्झ यांना काळ्या रंगाची फुलदाणी भेट दिली होती. “घरच्या बाजारपेठेत या कामाला फारशी किंमत नाही, पण बाहेरच्या ठिकाणी लोक प्रदर्शनांमध्ये या कामाचं कौतूक होतं,” ते सांगतात. दिलशाद सांगतात की, त्यांनी इराणमधील एका प्रदर्शनाला भेट दिली होती तेव्हा तिथलं इराणी गालिच्यांचं काम त्यांना खूप आवडलं होतं.

या निष्णात कारागिराला ‘शिल्प गुरू’ आणि ‘पद्मश्री’ सह अनेक राज्यस्तरीय आणि राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाले आहेत. इतर कलाकार त्यांच्या कामाचे कौतुक करतात. इर्शाद हुसेन म्हणतात की, ‘मरोडी’ काम करणारे (दिलशादसारखे) मोजकेच कारागीर आता उरलेत. त्यांना त्यांचे पणजोबा आठवतात, जे अतिशय बारकाईचं आणि गुंतागुंतीचं काम करायचे.

दिलशाद हुसेन आता निवृत्त झालेत आणि तरुण कारागिरांना प्रशिक्षण देतात. “आम्ही त्यांना अगदी बारकावे शिकवतो. ही कला आधी टाकाऊ किंवा साध्या तुकड्यावर शिकवली जाते,” ते सांगतात. कारागीर जसजशी प्रगती करतात तसं त्यांना छिन्नी चालवण्याच्या विविध पद्धती, अवजारांना धार लावणं आणि धातू घासून गुळगुळीत करणं हे सर्व शिकवलं जातं.

पण या कामात शारीरिक आव्हानंही आहेत. “हे काम तुम्ही सकाळी फक्त १० मिनिटांपर्यंतच करू शकता. कारण ते करताना डोळे प्रचंड थकतात,” इर्शाद म्हणतात.

हवेत पितळेची अतिशय बारीक धूळ (ज्याला रवा देखील म्हटलं जातं) तरंगत असते आणि ती डोळ्यांना इजा पोहोचवते. “आम्हाला स्वतःला असं बसावं लागतं की तो रवा आमच्या चेहऱ्यावर न पडता छातीवर पडेल,” मोहम्मद इस्लाम सांगतो. चाळीशीत असलेला इस्लाम गेल्या ३० वर्षांपासून कारागीर म्हणून काम करतोय.

“सकाळी आम्ही उठतो तेव्हा हे बारीक कण आमच्या डोळ्यांच्या कोपऱ्यात साचलेले दिसतात,” इस्लाम पुढे सांगतो. कधीकधी हे कण हाताने काढून टाकता येतात. हा रवा गोळा करून जवळच्याच भट्टीत पाठवला जातो, जिथे त्यापासून पुन्हा पितळेचा गोळा तयार केला जातो.

“पितळ हे आता नवीन सोनं बनलंय,” खुर्शीद अहमद सांगतात. मुख्य कारागिरांच्या मते, आज ‘सिया कलम’ कामाचं प्रमाण खूपच कमी झालंय. कच्च्या पितळेची किंमत वाढलीये. पितळेच्या एका वीटेचं वजन साधारणपणे सात ते आठ किलो असतं आणि त्याची किंमत प्रति किलो ५०० रुपयांच्या आसपास असते.

पितळेच्या वीटांच्या वाढत्या किंमतींमुळे कारागिरांच्या कामावर परिणाम झाला आहे; कारण नक्षीकाम करण्यासाठी त्यांना कंत्राटदारांकडून ‘आदत’ (पितळेच्या वस्तू) मिळवाव्या लागतात. त्यांचं उत्पन्न दिवसाला मिळणाऱ्या पितळेच्या वस्तूंच्या संख्येवर अवलंबून असतं. “आम्हाला एका तासाच्या कामासाठी २० रुपये मिळतात,” खुर्शीद अहमद यांनी ‘पारी’ला सांगितले.

मोहम्मद इस्लाम सांगतात की ते दिवसाला १५-२० साध्या पितळेच्या वस्तूंवर काम करू शकतात आणि त्यातून सुमारे ४०० रुपये कमाई होते. “जाळी किंवा चुनिया जाळीसारखं अवघड काम असेल तर ५०० रुपये मिळतात आणि आम्ही दिवसाला फक्त एकच वस्तू तयार करू शकतो,” हा ४० वर्षीय कारागीर सांगतो.

वेगवेगळ्या नक्ष्यांची कोणतीही लिखित नोंद नाही. कारागीर एकतर पितळेवर तिरप्या रेषा ओढून नक्षीकाम करतात आणि त्यांचा उठावदारपणा वाढवण्यासाठी किंवा धातूच्या पृष्ठभागावर कानशीने काम करून फुगीरपणा देण्यासाठी विशिष्ट साधनांचा वापर करतात, ज्यामुळे नक्षीकाम जिवंत वाटतं.

मजुरीचे दर कामातील मेहनतीवर अवलंबून असतात. नक्षीचा सर्वात साधा प्रकार म्हणजे 'जपानी’. हे नाव जपानला निर्यात केल्या जाणाऱ्या उत्पादनांवरून पडले आहे. यात कारागीर ‘सिया कलम’ वापरून धातूवर साधी खोलगट नक्षी कोरतात; या फारसं नक्षीकाम आणि बारकावे नसतात. “हे काम इतक्या कमी दर्जाचं आहे की ते ६ ते ७ वर्षांत शिकता येतं,” खुर्शीद म्हणतात. जपानी शैलीतील कलाकुसरीमध्ये फुलं किंवा पाकळ्यांसारख्या नक्षीच्या बाह्यरेखा स्पष्ट दिसतात, परंतु त्यांना जिवंतपणा देणारे बारकावे किंवा पोत त्यात नसते.

“मला रोज काम मिळतं हे माझं नशीब आहे, पण काही असेही कारागीर आहेत ज्यांच्या हाती पुरेसं काम नसतं,” इर्शाद हुसेन सांगतात; पुढे ते सांगतात की, पण मिळणाऱ्या मजुरीतून कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करणं कठीण जातं. त्यांना दोन मुलं आहेत. इक्रा नावाची मुलगी सातवीत शिकते आणि मुलगा मोहम्मद असद तिच्यापेक्षा एक वर्षाने लहान आहे. “माझ्या मुलांनी ही कला शिकावी आणि माझंच नशीब त्यांच्या वाट्याला यावं, असं मला वाटत नाही. मोठेपणी त्यांना काय बनायचंय, हे सर्वस्वी त्यांच्यावर अवलंबून आहे. पण त्यांनी शिक्षण घ्यावं आणि चांगले पैसे कमवावे, अशी माझी इच्छा आहे,” हुसेन म्हणतात.

कारागिरांचं म्हणणं आहे की, या कामाबद्दल वाटणाऱ्या अभिमानावर आर्थिक अस्थिरतेचं सावट असतं. “ऐंशीच्या दशकाच्या उत्तरार्धात असा काळ होता की आम्ही चित्रपटगृहांमध्ये जायचो. ‘मिगलानी’ हे एक प्रसिद्ध चित्रपटगृह होतं, पण आता ती सर्व बंद पडली आहेत. त्यावेळी तिकिटं फक्त २ रुपये ४५ पैशांची होती. मी तिथे अमिताभ बच्चन यांचे अनेक चित्रपट पाहिलेत आणि माझा आवडता चित्रपट कुली होता.”

हुसेन म्हणतात की, आता त्यांच्याकडे चित्रपट पाहण्यासाठी वेळ आणि सवड राहिलेली नाही. तरीही, अमिताभ बच्चन त्यांचे आवडते अभिनेते आहेत. त्यांच्या आवडत्या अभिनेत्रीबद्दल विचारले असता ते मिश्कीलपणे हसून म्हणतात, “माझी पत्नी!”

“जेव्हा तुम्ही सिया कलाम शिकत असता, तेव्हा लहान-सहान तपशीलच महत्त्वाचे ठरतात.” उदाहरणार्थ, विशिष्ट आकाराचं कोरीवकाम करण्यासाठी कलमवर किती जोर लावावा याची जाण तुम्हाला असायला हवी,” झहूर अहमद आपल्या हातातील अदातवर पाकळीची बाह्यरेखा दाखवत स्पष्ट करतो.

सिया कलम कारागीर बनण्यापूर्वी झहूर अहमदनं शिवणकाम, बांगड्या कापणे आणि मीनाकारी यांसारखी अनेक कामं करून पाहिली. पुढे शिक्षण घ्यायचं नाही असं माहित असल्याने या २२ वर्षीय तरुणाने नववीतच शाळा सोडली.

“सुरुवातीला, नमुने लक्षात ठेवणं कठीण जातं. ते लक्षात ठेवण्यासाठी मी आधी वहीवर नक्षी काढायचो,” झहूर सांगतो. “ही एक कला आहे,” तो नमूद करतो. चार भावंडांमध्ये सर्वात लहान असलेल्या झहूरने आपले वडील आणि काकांकडून सिया कलामचे धडे गिरवले.

“मी इतर कामं करून पाहिली असली तरी, मी हे नेहमीच शिकत होतो, कारण माझे सर्व काका आणि वडील सिया कलम कारागीर आहेत. मी वयाच्या दहाव्या वर्षी हे शिकायला सुरुवात केली, पण आजही मला मोठ्या बरण्यांवर काम करता येत नाही आणि अवघड नक्षी काढता येत नाहीत,” तो या कामातील आव्हानही नजरेस आणून देतो.

कारागीर सांगतात की, उत्पन्न कमी असलं तरी, त्यांच्या कौशल्याला समाजात खूप मान आहे; निष्णात कारागिरांचा आदर केला जातो आणि त्यांना सन्मान दिला जातो. कारागीर या कलेला ओळख मिळवून देण्यात दिलशादच्या योगदानाला मान्यता देतात आणि त्याच्या घराबाहेर फलक लावलेले आहेत, ज्यावर त्याला राष्ट्रीय स्तरावर मिळालेल्या सन्मानाची घोषणा केली आहे. यात ‘शिल्प गुरू’ आणि ‘पद्मश्री’ पुरस्कारांचा समावेश आहे.

“तो असं काम करतो की पंतप्रधानही त्याला भेटतात,” असं हुसेन दिलशादबद्दल म्हणतात. “अशा प्रकारच्या कामात फक्त काही मोजकेच लोक पारंगत होऊ शकतात.”

या कथेला मृणालिनी मुखर्जी फाउंडेशन फेलोशिपचे साहाय्य लाभले आहे.