मुरादाबादमध्ये मंदावतेय पितळेची ठकठक

मोहम्मद अस्लम गरम वितळलेलं पितळ एका साच्यामध्ये ओतत असताना त्याचे लहान कण हवेमध्ये उडताना दिसतात. हे पितळाला चंदन पियाली (पूजेसाठी वापरली जाणारी छोटी वाटी) चा आकार देईल.

पितळेच्या कामात पारंगत असलेल्या या धातू कारागीराचे, अस्लमचे हात घट्ट आणि सावधपणे फिरत असतात. तो पितळ ओतताना साच्यावरील दाब मोजतो, वस्तूला आकार देणारी रेती सांडत तर नाही ना याची खात्री करतो.

“तुम्हाला तुमचे हात घट्ट ठेवावे लागतील नाहीतर साच्याची रचना बिघडेल. अडत (साचेबद्ध केलेली वस्तू) खराब होईल,” ५५ वर्षीय अस्लम सांगतात. परंतु, गळणाऱ्या रेतीपेक्षा त्यांना हवेत उडणाऱ्या कणांची जास्त चिंता आहे. “तुम्हाला ते दिसलं का? हे पितळ आहे आणि ते वाया जाणार आहे. आम्हाला त्याची किंमत मोजावी लागेल,” ते चिडक्या स्वरात बोलले. “१०० किलोग्रॅम पितळामागे ३ किलोग्रॅम पितळ हवेत वाया जाते. म्हणजे अंदाजे ५० रुपये हवेत गायब होतात.”

पितळ कामासाठी प्रसिद्ध असलेल्या मुरादाबादच्या पीरजादा भागातल्या अनेक भट्ट्यांपैकी एका भट्टीमध्ये काम करणाऱ्या मूठभर कारागीरांपैकी एक अस्लम आहे. या कारागिरीला स्थानिक भाषेमध्ये ‘धालाय का काम’ किंवा ‘कास्टिंग’ असे म्हणतात, ज्यात कारागीर पितळी सिली (वीट) चे तुकडे वितळवून वेगवेगळ्या आकाराच्या वस्तू तयार करतात.

कोळसा, वाळू, लाकडी फळ्या, लोखंडी रॉड, पक्कड आणि वेगवेगळ्या आकाराचे चिमटे हे त्यांचं कामाचं साहित्य असून अस्लम आणि त्यांचे सहाय्यक रईस जान दिवसातले १२ तास जिथे काम करतात तिथे विखुरलेले असते. दाटीवाटीच्या ठिकाणी असलेल्या पाच स्क्वेअर फूट जागेसाठी अस्लम दरमहा १५०० रुपये भाडे देतात.

उत्तर प्रदेशातल्या या शहरात जे पितळ नगरी म्हणून ओळखले जाते, येथे कामगार मोठ्या प्रमाणात मुस्लिम समुदायातून येतात. अस्लमच्या अंदाजानुसार, सुमारे ९० टक्के लोक आणि त्यापैकी बहुतेक पीरजादा परिसरात किंवा आसपास राहतात. मुरादाबादची मुस्लिम लोकसंख्या शहराच्या एकूण लोकसंख्येच्या ४७.१२ टक्के आहे. (जनगणना २०११)

अस्लम आणि जान गेल्या पाच वर्षांपासून एकत्र काम करताय. ते सकाळी लवकर कामाला लागतात, पहाटे साडेपाच वाजता भट्टीवर येतात आणि दुपारी जेवायला घरी जातात. दोघेही भट्टीजवळ राहतात. संध्याकाळी चहाची वेळ झाली की, कुटुंबातला एखादा सदस्य त्यांच्यासाठी चहा घेऊन येतो.

“आम्ही खूप काम करतो, पण उपाशी कधीच रहात नाही. शेवटी आम्ही यासाठीच काम करतो,” अस्लम सांगतात.

जान हे अस्लमचे मदतनीस आहे आणि त्यांना ४०० रुपये रोजंदारी मिळते. ते एकत्र काम करतात, पितळ वितळवतात, धातू थंड करतात आणि पुन्हा वापरण्यासाठी त्याच्याभोवती पसरलेली वाळू गोळा करतात.

जान बहुतेकवेळा भट्टी हाताळतो, ज्याला कोळसा भरण्यासाठी उभं राहावं लागतं. “हे काम एका माणसाचं नाही, तुम्हाला किमान दोन लोकांची गरज आहे. त्यामुळे जर अस्लम भाई सुट्टीवर असले तर मलाही त्या दिवशी काम नसतं”, ६० वर्षीय जान सांगतात. “रईस भाई उद्या त्याच्या सासरी जाणार आहेत आणि माझा ५०० रुपये रोज बुडणार आहे”, अस्लम हसत हसत म्हणाले.

“हा कोळसा आहे जो धलैयाचा कणा मोडतो.” अस्लम आम्हाला सांगत होते, “आम्हाला निम्म्या किंमतीत कोळसा मिळाला तर आम्हाला खूप दिलासा मिळेल,” अस्लम रोज कास्टिंग पितळाचा ठेका घेतात.

ते स्थानिक कंपन्यांकडून ५०० रुपये किलोने पितळेच्या विटा घेतात आणि काम पूर्ण झाल्यानंतर ते परत करतात. सामान्य पितळी स्लॅबचे वजन साधारणपणे सात ते आठ किलो असते.

“आम्ही कामानुसार एका दिवसात ४२ किलो ब्रास वापरतो. आम्ही साच्यात ओतलेल्या प्रत्येक किलोग्रॅम मागे पैसे कमवतो, कोळसा आणि इतर खर्च उचलून आम्ही ४० रुपये कमवतो,” अस्लम सांगत होते.

“एक कोळसा ५५ रुपयांना मिळतो आणि एक किलो पितळ वितळवण्यासाठी अंदाजे ३०० ग्रॅम कोळसा वापरला जातो,” अस्लम सांगतात.

रईस जानने वयाच्या १० व्या वर्षी काम करायला सुरुवात केली आणि हे काम शिकण्यासाठी एक वर्ष लागले. ते म्हणतात, “हे काम सोपं वाटू शकतं, परंतु ते तसं नाही.” ते सांगतात, “पितळ वितळल्यानंतर ते कसे दिसते हे समजून घेणे सर्वात कठीण भाग आहे.”

जान सांगतात, “पितळ साच्यात ओतताना तुम्हाला तुमचे हात स्थिर ठेवावे लागतात आणि पोश्चरदेखील नीट ठेवावे लागेल. खरी युक्ती भांडे भरण्यात आहे. वितळलेल्या पितळाने डबा भरला की नवशिख्यांना कळत नाही की, तो किती ठोकायचा आहे. ते नीट केले नाही तर अडत (शेवटचा मोल्ड केलेला तुकडा) तुटतो. तसेच आपण जर एका झटक्याने डबा उचलला तर तो तुटतो.” जान सांगतात, “अशा परिस्थितीत अनुभवी व्यक्तींचे हात आपोआप चालू लागतात.”

जान यांच्या अनेक पिढ्यांनी पितळी वस्तू तयार करण्याचे काम केले आहे. हे माझं वडिलोपार्जित काम आहे असं ते सांगतात. आम्ही ते जवळपास २०० वर्षांपासून करतोय. पण जान त्यांच्या ह्या परंपरागत व्यवसायात काम करण्याच्या निर्णयाबद्दल आजही विचार करतात. माझ्या वडिलांचा कास्टिंगचा व्यवसाय होता, पण मी फक्त रोजंदारीवर काम करणारा कामगार आहे, ते खंत व्यक्त करतात.

अस्लमने ४० वर्षांपूर्वी कास्टिंगला सुरुवात केली होती. सुरुवातीला वडिलांच्या फळे आणि भाजीपाल्याच्या गाड्यावर त्यांच्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह चालत होता. आपल्या कुटुंबाला मदत करण्यासाठी त्यांनी या क्षेत्रात प्रवेश केला. “इथे प्रत्येक दिवस सारखाच असतो; काहीही बदलत नाही,” पितळकाम करणारा कारागीर सांगत होता. “आम्ही आज जे ५०० रुपये कमावतो ते १० वर्षांपूर्वी कमावलेल्या २५० रुपयांसारखेच आहेत,” ते वाढलेल्या किंमतीबद्दल सांगत पुढे म्हणाले

अस्लमला दोन मुली आणि एक मुलगा असून त्यांच्या मुलींची लग्न झाली आहेत. माझ्या मुलाचं लग्न करून कुटुंबात दुसरा सदस्य आणण्यासाठी घरात पुरेशी जागा नाही, ते सांगतात.

पीरजादामध्ये काम करणाऱ्या कामगारांना शुक्रवारी साप्ताहिक सुट्टी असते. जुम्माबारावरील सर्व भट्टीची दुकाने बंद होतात आणि हातोडा व चिमट्यांच्या आवाजांनी भरलेल्या परिसरात शांतता पसरते.

सुट्टीच्या दिवशी, मोहम्मद नईम त्यांच्या नातवंडांसोबत पतंग उडवण्यासाठी घराच्या छतावर चढले. “ह्यामुळे मला तणावमुक्त व्हायला मदत होते,” ते सांगतात.

अस्लम आणि जानच्या भट्टीपासूनच पाच मिनिटांच्या अंतरावर असलेल्या एका अरुंद गल्लीतल्या वर्कशॉपमध्ये त्यांच्या उरलेला आठवडा जातो. गेल्या ३६ वर्षांपासून ते हे काम करत आहेत. लोकांनी ह्या पितळेच्या वस्तू का आवडतात हे मला कधीच समजणार नाही. मी त्या कधीच स्वतःसाठी बनवलेल्या नाहीत, ते सांगतात. अस्लम आणि जानपेक्षा, त्यांना कामावर जाण्यासाठी २० किलोमीटरचा प्रवास करावा लागतो आणि ते अंधार असतानाच कामासाठी निघतात. त्यांना दिवसाला ह्या प्रवासासाठी ८० रुपये खर्च येतो.

हा ५५ वर्षांचा वृद्ध बहुतेकदा भट्टीवर काम करतो, तर त्याचे तीन सहकारी मोल्डिंग आणि ब्लेंडिंगचे काम करतात.

“ते पूजेचे साहित्य तयार करत आहेत, ज्यामध्ये दिवे, ओम आकाराचे चिन्ह आणि दिव्यांच्या पायाचा समावेश आहे. त्यापैकी बहुतेक साहित्य मंदिरांमध्ये वापरले जातात,” नईम सांगतात.

“आम्ही देशातील प्रत्येक मंदिरासाठी पितळेची उत्पादने बनवली आहेत आणि हे सांगणे आनंदाचे आहे,” ते बोटावर मोजता येण्याजोग्या ठिकाणांची नावे घेतली, जसे की, केरळ, बनारस, गुजरात आणि बरेच काही.”

तापमान जवळपास ४२ अंश सेल्सिअसवर पोहोचले होते, पण उष्णता असूनही नईमने प्रत्येकासाठी चहा बनवण्याचा आग्रह केला. “मी उत्तम चहा बनवतो,” त्यांच्या डोळ्यातली चमक तेव्हा दिसली. “तुम्ही कधी भट्टीवरचा चहा पिला आहे का?” त्यांनी पारीच्या पत्रकारांना विचारले. ते म्हणाले, “भट्टीच्या उष्णतेमध्ये दूध आणि चहा चांगले उकळले जातात आणि ही माझ्या चहाची खासियत आहे.”

नईमने आपल्या भावंडांच्या आणि चुलत भावाच्या पावलावर पाऊल ठेवून हे काम करण्यास सुरुवात केली, परंतु त्यांच्या कुटुंबाचा पारंपरिक व्यवसाय कपडे विकणे हा होता. “वो निकल गए, पर मैं यह रहे गया”, ते म्हणाले.

नईमला दररोज मिळणारा ४५०-५०० रुपये पुरेसा वाटत नाही अनेकदा ते हे काम सोडण्याचा विचार करतात. “माझ्याकडे पैसे असले, तर मी परत कपडे विकायला जाईन. मला ते काम आवडले. तुम्हाला तिथे दिवसभर फक्त खुर्चीवर बसायचं असतं आणि कपडे विकायचे असतात,” ते म्हणाले.

हा प्रसिद्ध पितळ उद्योग केंद्र आणि उत्तर प्रदेश सरकारच्या प्रमुख ‘एक जिल्हा एक उत्पादन’ योजनेचा एक भाग आहे आणि मुरादाबादच्या मेटल क्राफ्टला २०१४ मध्ये जिओग्राफिकल इंडिकेशन (GI) टॅग प्राप्त झाला आहे. परंतु पितळ कारागीरांची स्थिती सुधारलेली नाही.

कास्टिंग हे पितळकामाच्या उत्पादनातील सर्वात कष्टाचे काम मानले जाते. ज्वाळांपासून सावध राहून, जड डबा उचलण्यासाठी, वाळूची पातळी वाढवण्यासाठी आणि भट्टीत कोळसा भरण्यासाठी कामगार सतत हात हलवत जमिनीवर बसून बराच वेळ काम करतात.

कठोर परिश्रम करूनही अत्यल्प आर्थिक उत्पन्न मिळत असल्याने तरूण पिढी कास्टिंग कलेपासून दूर गेली आहे.

मीना काम किंवा धातूच्या पृष्ठभागांना रंग देण्यामध्ये तरुण पुरुष मोठ्या प्रमाणात काम करतात. ते म्हणतात की, “हे जास्त आदराचं काम आहे, जिथे तुमचे कपडे खराब होत नाहीत.” रोजगाराच्या इतर मार्गांमध्ये पॅकिंग, शिवणकाम आणि बॉक्सिंग उत्पादनांचा समावेश होतो.

पितळकाम करणारा २४ वर्षीय मोहम्मद सुभान, आपल्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करण्यासाठी दोन नोकऱ्या करतो. दिवसभर तो पितळेच्या वस्तू तयार करतो, त्यातून त्याला ३०० रुपये मिळतात. जेव्हा लग्नाचा हंगाम सुरू होतो तेव्हा तो इलेक्ट्रिशियन म्हणून काम करतो, प्रत्येक लग्नात दिवे लावण्यासाठी त्याला २०० रुपये मिळतात. तो सांगतो, पैसे कमी असताना कास्टिंगचे हे काम सोडणे पर्याय नाही.

तो एका रिक्षाचालकाचा मुलगा आहे आणि त्याने वयाच्या १२ व्या वर्षी काम करायला सुरुवात केली. आठ मुलांपैकी दुसरा मोठा मुलगा आहे आणि मला माझ्या कुटुंबाची काळजी घ्यावी लागते. सुभान सांगतो. कोविड-१९ लॉकडाउन दरम्यान, मी माझी सर्व बचत गमावली आणि आता ते काम सोडणे अधिक कठीण आहे.

ह्या परिस्थितीत तो एकटा नाही हे सुभानला माहित आहे. इथे माझ्यासारखे अनेक तरूण दोन नोकऱ्या करत आहेत. “अगर परेशानी आती है, तो कुछ तो करना पडेगा” (समस्या असेल तर काहीतरी करावेच लागेल) तो सांगतो.

ही कथा मृणालिनी मुखर्जी फाउंडेशन (MMF) च्या फेलोशिप अंतर्गत लिहिली गेली आहे.

अनुवाद : अश्विनी पाटील