సంభల్ పట్టణంలోని సరాయ్ తరీన్ ప్రాంతంలో గుండీలు (buttons), బీరు లోటాలు, గృహాలంకరణ వస్తువులు, వంట సామాగ్రి వంటి దంతాల, కొమ్ముల ఉత్పత్తుల తయీరీకి ప్రసిద్ధిచెందిన మొహమ్మద్ ఇస్లామ్కు చెందిన చిన్నపాటి అద్దె దుకాణానికి క్రమంతప్పకుండా వచ్చే కొనుగోలుదారులున్నారు. పిల్లలు మిఠాయిల కోసం వెతుకుతుంటే, పెద్దలు రోజువారీ రేషన్లు తీసుకుంటున్నారు. అలాగే, కొంతమంది వృద్ధులు సన్నని పళ్ళున్న దువ్వెన - సీంగ్ కి కంఘీ [కొమ్ము దువ్వెనలు] కొనటానికి చూస్తున్నారు- వాటిపైన అది ఇస్లామ్ చేతితయారీ అనేదానికి గుర్తుగా ఆయన సంతకం ఉంది.
సరాయ్ తరీన్లో ఇంకా కొమ్ము దువ్వెనలు తయారుచేస్తోన్న చివరి కళాకారులలో 60 ఏళ్ళ ఇస్లామ్ ఒకరు. ఆయన చిరకాలపు సహచరుడు 70ల మలివయసులో ఉన్న మక్సూద్ ఖాన్ ఈ వస్తువును సరఫరా చేస్తోన్న కొద్దిమందిలో ఒకరు.
"గతించిపోయిన కళాకారులు ఈ కళను తమతో పాటు తీసుకెళ్ళిపోయారు - ఇక దానికి తిరిగి ప్రాణం పోసే అవకాశం లేదు," ఒక్కసారి హుక్కా పొగ పీల్చిన ఇస్లామ్ అన్నారు. "మీరొక కొమ్ము దువ్వెన కళాకారుడి కోసం వెతుకుతూ సరాయ్ తరీన్ అంతటా తిరుగుతున్నట్టయితే, అందరూ మిమ్మల్ని నా వైపుకే నడిపిస్తారు."
2022లో, ఈ కౌశలానికి మేధో సంపత్తిని సంరక్షించే ఒక రూపమైన భౌగోళిక గుర్తింపు (GI) ఇచ్చారు. ఇది ఉత్పత్తులను వాటి మూల స్థానం ఆధారంగా గుర్తించడానికి సహాయపడుతుంది. కళల కోసం ఉత్తరప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టిన ఒక జిల్లా, ఒక ఉత్పత్తి పథకంలో భాగంగా కొమ్ములు, ఎముకలతో చేసిన చేతిపనులను సంభల్ ప్రత్యేకతగా ప్రచారం చేస్తారు.
"జిస్కే సర్ పర్ బాల్, ఉస్కీ కంగీ [నెత్తిపై జుట్టున్నవారికే దువ్వెన అవసరం ఉంటుంది]," వాడుకలో ఉన్న ఒక పదబంధాన్ని సరదాగా వల్లించారు ఇస్లామ్. "దువ్వెనలు ప్రతి వీధి మూలనా, కూడలిలో దొరుకుతుండే ఒకానొక కాలం ఉండేది."
తన కార్యశాలగా కూడా పనిచేసే ఆ దుకాణానికి నెలకు రూ. 2000 అద్దె చెల్లించే ఆయన, దుకాణదారుగానూ వృత్తి కళాకారుడిగానూ రెండు పాత్రలను నిర్వహిస్తుంటారు. ఇప్పుడాయన ఎదురుగా పరచి ఉన్నవి ఆయన తన పనిలో ఉపయోగించే పరికరాలు: వివిధ రకాల ఆరీ (రంపాలు), రేత్ (ఉలులు), ఛిల్లీ (గోకుడు కత్తి), రేగ్మాల్ (గరుకుకాగితం), దువ్వెనలను ఉంచేందుకు ఒక అడ్డా (కొయ్య పలక).
