ଶିଂଘ ପାନିଆ: ସରାଇ ତରିନରେ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଚଳି ଆସୁଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ-ଦାନ୍ତ କାମ

ସମ୍ଭଲ ସହରକୁ ଲାଗି ରହିଥିବା ସରାଇ ତରିନ ଅସ୍ଥି ଓ ଶିଂଘରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିବା ବୋତାମ, ବିଅର ପାନପାତ୍ର, ଘରସଜ୍ଜା ଉପକରଣ ଓ ରୋଷେଇ ସରଞ୍ଜାମ ଆଦି ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ମହମ୍ମଦ ଇସଲାମ ଭଡ଼ାରେ ନେଇଥିବା ଛୋଟ ଦୋକାନଟିକୁ ନିୟମିତ ଗ୍ରାହକଙ୍କ ଧାଡ଼ି ଲାଗିଥାଏ। ସେଠାରେ ପିଲାମାନେ ମିଠେଇ ଓ ଲୋକମାନେ ପ୍ରତିଦିନର ତେଜରାତି ସାମଗ୍ରୀ ପାଇଁ ଗହଳି ଲାଗିଥାଏ। ଆଉ ମଧ୍ୟ କେତେକ ବୟସ୍କ ଲୋକ ସୂକ୍ଷ୍ମ-ଦାନ୍ତବାଲା ପାନିଆ – ଶିଂଘ ପାନିଆ (ମଇଁଷି ଶିଂଘରୁ ତିଆରି) ନେବାକୁ ଆସନ୍ତି, ଯାହା ଇସଲାମଙ୍କ ଦୋକାନରେ ମିଳୁଛି ବୋଲି ଦୋକାନ ବୋର୍ଡରେ ହାତରେ ଲେଖା ଯାଇଥାଏ।

୬୦-ବର୍ଷୀୟ ଇସଲାମ ହେଉଛନ୍ତି ସରାଇ ତରିନର ଶେଷ କେତେଜଣ ଶିଂଘରୁ ପାନିଆ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିବା ଦକ୍ଷ କାରିଗର। ତାଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ଦିନର ବନ୍ଧୁ ସତୁରୀ-ଦଶକରେ ପହଞ୍ଚି ସାରିଥିବା ମକସୁଦ ଖାଁ ହେଉଛନ୍ତି ଏହି ପାନିଆ ଦେଉଥିବା ଅଳ୍ପ କେତେଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ।

“ଏହି କାରୁକଳାର ଯେଉଁ କାରିଗରମାନେ ମରିଗଲେଣି ସେମାନଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କ କଳା ବି ଚାଲିଗଲା – ଏହାର ପୁନଃରୁଦ୍ଧାର ପାଇଁ କିଛି କରାଯାଉ ନାହିଁ”, ତାଙ୍କ ହୁକ୍କାରୁ କଳେ ଧୂଆଁ ଟାଣିନେଇ କହନ୍ତି ଇସଲାମ। “ପୁରା ସରାଇ ତରିନ ବୁଲି ଆସନ୍ତୁ, ଯଦି ଆପଣ ଶିଂଘ କାମ କାରିଗର ଖୋଜୁଥିବେ, ତେବେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କୁ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବାକୁ କହିବେ”।

୨୦୨୨ରେ ଏହି କାରୁକଳାକୁ ବୌଦ୍ଧିକ ସମ୍ପତି ସୁରକ୍ଷାରେ ସାହାଯ୍ୟ ତଥା ସେଗୁଡ଼ିକର ମୂଳ ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ଥଳକୁ ଚିହ୍ନିତ କରୁଥିବା ଭୋଗୋଳିକ ସୂଚକ ବା ଜିଆଇ ଟ୍ୟାଗ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା। ଶିଂଘ ଓ ଅସ୍ଥି ହସ୍ତଶିଳ୍ପକୁ ସମ୍ଭଲର ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରତା ଭାବେ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଯୋଜନା ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ଏକ ଜିଲ୍ଲା, ଏକ ସାମଗ୍ରୀ’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରାଗଲା।

“ଜିସକେ ସର ପର ବାଲ, ଉସ୍କି କଙ୍ଗି [ମୁଣ୍ଡରେ ବାଳ ଥାଏ ଯାହାର, ପାନିଆ ତା’ର ଦରକାର”]”, ମଜାଳିଆ ଢଙ୍ଗରେ ଇସଲାମ ଏହି ସାଧାରଣ ଉକ୍ତିକୁ ଉଦ୍ଧୃତ କରି କହନ୍ତି। “ଦିନେ ଏମିତି ଏକ ସମୟ ଥିଲା ପ୍ରତି ଗଳି ମୁଣ୍ଡରେ ଓ ଛକରେ - ଚାରିଆଡ଼େ ପାନିଆ ମିଳୁଥିଲା”।

ସେ ତାଙ୍କ ଦୋକାନ, ଏପରିକି କାରଖାନାକୁ ମାସକୁ ୨୦୦୦ ଟଙ୍କାରେ ଭଡ଼ାରେ ଦିଅନ୍ତି – ଜଣେ ଦୋକାନୀ ଓ ଜଣେ କାରିଗର ବରାବର ତାଙ୍କ ଭୂମିକା ବଦଳାଉ ଥାଆନ୍ତି। ବର୍ତ୍ତମାନ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତାଙ୍କର କାରୁକଳାର ଯନ୍ତ୍ରପାତି ପଡିଥାଏ: ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଆରି ପାତିଆ, ରୈତ (ଛେଣି), ଛିଲି (ବଟାଳି), କେଇ ଫର୍ଦ୍ଦ ରେଗମାଲ (ବାଲି କାଗଜ) ଓ ପାନିଆ ରଖିବା ପାଇଁ ଆଡ୍ଡା (କାଠ ପଟା), ଇତ୍ୟାଦି।

ସେ କହନ୍ତି କି ଏବେ ଏହିସବୁ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ମିଳିବା ବି କଷ୍ଟକର। “ଯେମିତି ଆଉ କୌଣସି କାରିଗର ନାହାନ୍ତି, ସେମିତି ଯନ୍ତ୍ରପାତି ବି କେହି ତିଆରି କରୁନାହାନ୍ତି। ମୁଁ ସବୁବେଳେ କେମିତି ନା କେମିତି ଯୋଗାଡ଼ କରିଦିଏ। ଧରାଯାଉ ଏ ଆରି ପାତିଆ – ଏହାର ଯେଉଁ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଦାନ୍ତି ଅଛି ଆପଣ ଆଉ ଖୋଜି ପାଇବେନି। ମୁଁ ଏଇଟିକୁ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଆଲିଗଡ଼ରେ ବନେଇଥିଲି”, କହନ୍ତି ଇସଲାମ।

ପାନିଆଗୁଡ଼ିକୁ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ଇସଲାମ ସମତଳ କରାଯାଇଥିବା ଶିଂଘ ପଟା ଆଣନ୍ତି – ପୋଲା ଶିଂଘକୁ ପାଖରେ ଥିବା ଖାରଖାନା (କାରଖାନା)ରେ ଗୋଟିକୁ ୧୫ ଟଙ୍କାରେ ଜୋର ଲଗାଇ ଖୋଲି ଦିଆଯାଏ ଓ ଚାପାଦେଇ ସମତଳ କରା ଯାଇଥାଏ। ପାନିଆ ତିଆରି ହେଇସାରିଲା ପରେ ଗୋଟିକୁ ୨୦ ଟଙ୍କାରେ ବିକ୍ରି ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରୁ ତାଙ୍କର ୫ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର ହୁଏ। ଗୋଟିଏ ପାନିଆ ତିଆରି କରିବାକୁ ତାଙ୍କୁ ଦୁଇ ଘଣ୍ଟା ଲାଗିଯାଏ।

“ଏକ କଙ୍ଗି ୭୫ ହାଥୋ ସେ ନିକଲକର ବନତି ଥି [ପ୍ରତି ପାନିଆ ବନେଇବାକୁ ୭୫ ଜଣଙ୍କ ହାତ ଲାଗେ]”, କହନ୍ତି ଇସଲାମ। “ଏବେ ମୁଁ ଏକୁଟିଆ ସବୁକିଛି କରୁଛି। ମୁଁ ପ୍ରତି ମାସରେ ୧୦୦ ସରିକି ପାନିଆ ତିଆରି କରେ, ଆଉ ଆଲ୍ଲାଙ୍କ ଦୟା ହେଲେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କିଣିବା ପାଇଁ ଜଣେ ବିତରଣକାରୀ ଆସି ପହଞ୍ଚି ଯାଆନ୍ତି”। ଆମେ ଯାଇଥିବା ଦିନ ମକସୁଦ ଖାଁ ୩୦ଟି ପାନିଆକୁ ୬୦୦ ଟଙ୍କା ଦେଇ କିଣିଲେ।

ଇସଲାମ ଖଣ୍ଡେ ଶିଂଘ ପଟି ଆଣି କାଠପଟା ଉପରେ ରଖୁଛନ୍ତି ଓ ଛିଲି (ବଟାଳି)ରେ ତା’ ଉପର ଅଂଶକୁ ଛେଲୁଛନ୍ତି। “ଏହାକୁ ଛିଲାଇ କା କାମ କୁହାଯାଏ”, ଇସଲାମ ବୁଝାଇ ଦେଉଛନ୍ତି। “ଏହା ପୁରା ପ୍ରକ୍ରିୟାର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପରିଶ୍ରମ ଲାଗୁଥିବା କାମ। ଆଗ କାଳରେ କାରିଗରମାନେ ଅଧିକାଂଶତଃ ଏହି କାମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁ ନଥିଲେ, କାରଣ ଏଥିପାଇଁ ବହୁତ ସମୟ ଟେକି ହେଇ ବସିବାକୁ ପଡ଼େ”।

ଦରକାର ମୁତାବକ ମୋଟେଇ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଛେଲିସାରିବା ପରେ ପାନିଆର ଦାନ୍ତ କାଟିବା ପାଇଁ ସେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କରତ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। “ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଦାନ୍ତକୁ ସମାନ ଭାବେ ସ୍ଥାନିତ କରିବା ହେଉଛି ଏହାର କଳା। ଗୋଟିଏ ପାନିଆରେ କେତୋଟି ଦାନ୍ତ ରହିବ ତାହାର କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟତା ନଥାଏ। ପ୍ରତି ଦାନ୍ତର ଆକାର କିଭଳି ହେବ ତାହା ପାନିଆର ଆକାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ”, କହନ୍ତି ଇସଲାମ। “କେବଳ ଜଣେ ଦସ୍ତକାର [ହସ୍ତଶିଳ୍ପୀ] ହିଁ ଦାନ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ କରିପାରିବେ। ଏଭଳି ପୁଙ୍ଖାନୁପୁଙ୍ଖ କାମ ମେସିନ କରିପାରିବ ନାହିଁ”।

ଗୋଟିଏ ତିନି-ଇଞ୍ଚିଆ ଶିଂଘ ପଟି ଉପରେ କାମ କରୁଥିବା ଇସଲାମ ଉଭୟ ପଟେ ୪୨ଟି କରି ଦାନ୍ତ ଖୋଦେଇ କରନ୍ତି। ବଡ଼ ପଟି ହେଲେ ଏକ ମିଲିମିଟରରୁ କମ୍‌ ଦୂରତାରେ ଅଧିକ ଦାନ୍ତ କରିବାକୁ ହେବ। ତାଙ୍କର କେତେକ ପାନିଆର ଆକାର କ୍ଷୁଦ୍ର – ଗୋଟିଏ ଆଙ୍ଗୁଠିର ପ୍ରାୟ ଅଧା ଅଧି ଉଚ୍ଚତା।

ଦାନ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ ଖୋଦେଇ କରିସାରିଲା ପରେ ପାନିଆଗୁଡ଼ିକୁ ବାଲିକାଗଜରେ ଘଷି ପାଲିସ କରାଯାଏ, ତା’ପରେ ପୁଣି ଥରେ ଚାଞ୍ଛି ଶେଷ ରୂପ ଦିଆଯାଏ। ଥରେ ଶେଷ ରୂପ ଦେଇ ଦିଆଗଲା ପରେ ଆଉଥରେ ଘଷି ଚିକ୍କଣ କରାଯାଏ। ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଅନୁରୋଧ କ୍ରମେ କଙ୍ଗି (ପାନିଆ) ଉପରେ ଫୁଲ ଓ ବିନ୍ଦୁ ଖୋଦେଇ କରା ଯାଇଥାଏ।

“ଏହିସବୁ ପାନିଆକୁ କେବଳ ମଇଁଷି ଶିଂଘରୁ ହିଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇପାରେ। ବଳଦ ଶିଂଘ ପିଆଜ ପରି ପରସ୍ତ ପରସ୍ତ ହୋଇ ରହିଥାଏ – ତା’ ଭିତରେ କରତ ଦେଇ ଟାଣିବା ଅସମ୍ଭବ। ଅସ୍ଥିଗୁଡ଼ିକ ଅତି କଠିନ। କେବଳ ମଇଁଷି ଶିଂଘର ହିଁ ପାନିଆ ତିଆରି କରିବାକୁ ସଠିକ ମୋଟେଇ ଥାଏ”, ଇସଲାମ କହନ୍ତି।

ତାଙ୍କ ଦୋକାନରେ ଥିବା ଗୋଟିଏ କାଚ ଆଲମିରାରେ ଏକାଧିକ ପାନିଆ ସଜେଇକି ରଖାଯାଇଛି। ସେ ମଧ୍ୟରେ ପଗଡ଼ି ବାନ୍ଧିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସରଦାରୋଂ କି କଙ୍ଗି, ଦାଢ଼ିକୁ ବନେଇବା ପାଇଁ ମୁଲାଓଁ-ୱାଲି କଙ୍ଗି ଓ ଈଷତ ବାଦାମୀ ରଙ୍ଗର ଭୁରା କଙ୍ଗି ଭଳି ପାନିଆ ରହିଛି।

ବଜାରରେ ଆଉ ମିଳୁ ନଥିବା ଏକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଧରଣର ଶିଂଘ ପାନିଆ ହେଉଛି ତେଲ ୱାଲି କଙ୍ଗି, ଯାହାର ପୋଲା ଦାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ ମାଧ୍ୟମରେ ଖପୁରି ଉପରେ ତେଲ ମାଖି ହୁଏ। “ଯେଉଁ କାରିଗରମାନେ ସେହି ପାନିଆ ତିଆରି କରିବା ଜାଣିଥିଲେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମରିହଜି ଗଲେଣି”, ଇସଲାମ କହନ୍ତି।

ଇସଲାମ ପାନିଆ ତିଆରି କରିବା କଳାକୌଶଳ ତାଙ୍କୁ ଦଶ ବର୍ଷ ବୟସ ହୋଇଥିଲା ବେଳେ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କଠାରୁ ଶିଖିଥିଲେ। “ୟେ ହମାରା ଦାଦିଲାହି କାମ ହୈ [ଏହା ଆମର ପୁରୁଷାନୁକ୍ରମିକ କାମ]। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଂଘ-ପାନିଆ କାରିଗର ହେଉଛନ୍ତି ସରାଇ ତରିନ ବାସିନ୍ଦା। କେହି ହୁଏତ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି କାମ କରୁଥାଇ ପାରେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମୂଳ ଏହିଠାରେ ରହିଛି”, ସେ କହନ୍ତି। ଏହି କାରୁକଳା ଶିଖିବାକୁ ଇସଲାମଙ୍କୁ ୧୫ ବର୍ଷ ଲାଗିଥିଲା।

ତାଙ୍କ ପିଲାମାନେ ଏବେ କାମ କଲେଣି – ଗୋଟିଏ ପୁଅ କାଠ ଖୋଦେଇ ଶିଳ୍ପୀ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଦରଜୀ, ଦୁଇ ଜଣ ଝିଅ ଘରୁ ଦରଜୀ ଭାବେ କାମ କରୁଛନ୍ତି, ଆଉ ଦି’ଜଣ ଏବେ ବି ପାଠ ପଢୁଛନ୍ତି, ଦୁଇ ବଡ଼ ଝିଅ ବାହା ହେଇ ସାରିଛନ୍ତି। ତେବେ ବି ସେ କାମ କରିବା ବନ୍ଦ କରି ପାରିନାହାନ୍ତି, “ଜଣେ ଦସ୍ତକାର କିଛି ନକରି ବସିପାରିବ ନାହିଁ, କାମ କରିବାକୁ ମତେ ଭଲ ଲାଗେ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏଥିପାଇଁ ପରିଶ୍ରମ ଦରକାର, କିନ୍ତୁ ମୋ ଦେହ ବିନ୍ଧା ହୁଏ ନାହିଁ। ଜିସ୍ମ କାମ ମାଙ୍ଗତା ହୈ [ଦେହ ପରିଶ୍ରମ ଖୋଜେ]”।

ଯେତେବେଳେ ଇସଲାମ ପାନିଆ ବନାନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ କାଠ କଣ୍ଢେଇ ମଧ୍ୟ ତିଆରି କରନ୍ତି, ଛୋଟ କାଠ ପଲଙ୍ଗ [ପଲଙ୍କ] କିମ୍ବା ନଟ୍ଟ, ଭାରସାମ୍ୟ ରଖି ପାରୁଥିବା କଣ୍ଢେଇ। “ମୁଁ ଏସବୁ ବାର ବର୍ଷ ତଳେ ଗୋଟିଏ ଦୁର୍ଘଟଣା ଯୋଗୁଁ ବିଛଣାରେ ପଡ଼ି ରହିଥିବା ବେଳେ ତିଆରି କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲି। ମୁଁ ବସିକି ବିଶ୍ରାମ ନେଇପାରେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ମୁଁ ଏହିସବୁ ଭାରସାମ୍ୟ ରଖି ପାରୁଥିବା କଣ୍ଢେଇ ତିଆରି କଲି, ଯାହାର ଗୋଟିକୁ ୫୦ ଟଙ୍କା କରି ମୁଁ ବିକିଲି”, କହନ୍ତି ସେ।

ପିଲାମାନଙ୍କୁ ବଢ଼େଇବା ପାଇଁ ଏହି ହସ୍ତଶିଳ୍ପ କାମ ତାଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କଲା, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପିଲାମାନେ କାମ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲାପରେ ହିଁ ପରିବାରର ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି ଉନ୍ନତ ହେଲା।

“ମୋର ସବୁ ଝିଅମାନେ କୋରାନ ପଢ଼ି ପାରନ୍ତି”, ସଗର୍ବରେ କହନ୍ତି ଇସଲାମ, “କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅ ପାରେନାହିଁ। ମୋ ପିଲାମାନେ ରୋଜଗାର କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲାପରେ, ସେମାନେ ଦୁଇ ସାନ ଝିଅଙ୍କୁ କଲେଜ ପଠେଇଲେ। ପରିବାରର ସମସ୍ତେ ସେଥିରେ ଯୋଗଦାନ କଲେ। ବର୍ତ୍ତମାନ ସେ ଦୁଇ ଝିଅ କାମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ହୁଏତ ସେମାନେ ଘରେ ଟିଉସନ ପଢ଼େଇ ପାରିବେ”। ପରିବାରର ଅନ୍ୟ କେହି ବି କଲେଜ ଯାଇ ନଥିଲେ।

ଚାଳିଶି ବର୍ଷ ତଳେ ଇସଲାମ ଦିନକୁ ୧୨-୧୫ ଘଣ୍ଟା କାମ କରି କେବଳ ୧୧-୧୨ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରୁଥିଲା। “ବସ ପେଟ ହି ଭର ଯାତା ଥା, କୁଛ ବଚତା ନେହିଁ ଥା [ଖାଲି ପେଟ ପୁରି ଯାଉଥିଲା, କିଛି ବଳୁ ନଥିଲା]”, ସେ କହନ୍ତି।

ଗୋଟିଏ ପୁରା ଦିନ କାମ କରିସାରିବା ପରେ କାରିଗରମାନେ ରାତି ୨ଟାରେ ଉଠିପଡ଼ନ୍ତି, ଏବଂ ପାନିଆ ତିଆରି କରିବା ଆରମ୍ଭ କରି ଦିଅନ୍ତି। “ବହତ ଅଜିବ-ଓ-ଘରିବ ୱକ୍ତ ଥା [ବଡ଼ ବିଚିତ୍ର ସମୟ ଥିଲା]। ଗୋଟିଏ ଖାରଖାନାରୁ ସାତ ଜଣ କାରିଗରଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ପାଖାପାଖି ୭୦୦ ପାନିଆ ବାହାରୁଥିଲା ଓ ସେତେବେଳେ କେତେ ନା କେତେ ଖାରଖାନା ଥିଲା”।

ବିଗତ ୬୦ ବର୍ଷ ଧରି ଜଣେ ବିତରକ ଭାବେ କାମ କରି ଆସୁଥିବା ମକସୁଦ ଖାଁ ତାଙ୍କ ମତ ଦିଅନ୍ତି, “ଇସ କାମସେ ହମେ ଉଲଫିୟତ ହୈ [ଏହି କାମ ସହିତ ଆମ ଭାବାବେଗ ଜଡ଼ିତ]”।

କେତେ ଦଶନ୍ଧି ପୂର୍ବରୁ ଶିଂଘ ପାନିଆର ଔଷଧୀୟ ଗୁଣ ଅଛି ବୋଲି ଲୋକେ ବିଶ୍ଵାସ କରୁଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ପାନିଆ ଅପେକ୍ଷା ଏଥିରେ ଜୁଏନ-ଲିଖେନ [ଉକୁଣି ଓ ନିଖ] ଭଲ ଭାବେ ସଫା ହେଇଯାଏ ବୋଲି ଭାବୁଥିଲେ। ଏହାକୁ ବ୍ୟବହାର କଲେ ରୁପି ବି କମିଯାଏ। ମଣ୍ଡିରେ [ବଜାରରେ] ସୌଦାଗରମାନେ [ବଡ଼ ବେପାରୀମାନେ] ଭରି ହେଇ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ବାକ୍ସ ବାକ୍ସ କରି ସାରା ଦେଶକୁ ପଠାନ୍ତି”, ଖାଁ କହନ୍ତି। “ଅବ ସୌଦାଗର ଭି ଖତମ, ଔର ଖରିଦଦାର ଭି [ଏବେ ସୌଦାଗରମାନେ ଆଉ ନାହାନ୍ତି, ଗ୍ରାହକମାନେ ବି]”।

ଏହି ପାନିଆଗୁଡ଼ିକ ବିଶେଷ କରି ମହିଳାମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଗାଁ ଜାତରାରେ ଖୋଜନ୍ତି। “ଏପରିକି ଆଜି ବି ବୟସ୍କା ମହିଳାମାନେ ଏହି ପାନିଆଗୁଡ଼ିକୁ ଖୋଜି ବୁଲନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଯୁବତୀମାନେ କିଣିବାକୁ ଚାହୁଁ ନାହାନ୍ତି”, ଖାଁ କହନ୍ତି।

ଚାଳିଶି ବର୍ଷରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵ ସମୟ ଧରି ବେପାର ସମ୍ପର୍କ ବଜାୟ ରଖିଥିବା ଖାଁ ଓ ଇସଲାମ ମିଶିକରି ଗୋଟିଏ ହୁକ୍କାରେ ଜଣକ ପରେ ଜଣେ ଧୂଆଁ ଟାଣୁଥାନ୍ତି। “ପୁରୁଣା ସମୟରେ ପ୍ରତି ଖାରଖାନାରେ ହୁକ୍କା ଥିଲା। ଏକ ବାହାନା ଥା ଆରାମ କରନେ କା [ଆରାମ କରିବା ପାଇଁ ବାହାନା ଥିଲା]”, ଖାଁ ମନେ ପକାନ୍ତି। “ବୁଢା ଲୋକମାନେ ହୁକ୍କା ଚାରି ପଟେ ଘେରି ବସିବେ ଓ କାମ କରୁଥିବା କମ୍‌ ବୟସର ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବେ”।

ପାନିଆ ତିଆରି କରୁଥିବା କାରିଗରମାନଙ୍କ ଭିତରୁ ଯେଉଁମାନେ ଅଲଗା ପେଶାକୁ ପଳେଇଛନ୍ତି, ଏବେ ବି ସେମାନେ ଇସଲାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି ମଉଜିଆ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରି ତାଙ୍କ ହୁକ୍କାରୁ କେଇ ଢୋକ ନିଅନ୍ତି।

ଶିଂଘ ପାନିଆର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ବଜାର ହେଉଛି କାନପୁର, ତା’ ପଛକୁ ହେଲା ଆଗ୍ରା। ଆଜିକା ଦିନରେ ସରାଇ ତରିନର ୟୁରୋପ, ଆମେରିକା ଓ ଗଲ୍ଫ ଦେଶକୁ ରପ୍ତାନି ହେଉଥିବା ଅସ୍ଥି ଓ ଶିଂଘ ହସ୍ତକଳା ଭଳି ଏହା ନୁହେଁ, ଶିଂଘ ପାନିଆର ଚାହିଦା କେବଳ ଆମ ଦେଶ ଭିତରେ ସୀମିତ।

“ଆଜ ଲୋଗ ଶିଂଘ ସେ ଭିନଦ୍ୟାତେ ହେଁ [ଏବେ ଲୋକେ ଶିଂଘଠୁ ଦୂରେଇ ରହୁଛନ୍ତି]। ଯୁବ ପିଢ଼ି ଏହାକୁ ଅପରିଷ୍କାର ମନେ କରୁଛନ୍ତି”, ଖାଁ କହନ୍ତି। ଏହି ଧାରଣା ଓ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ପାନିଆର ଅଭିବୃଦ୍ଧିକୁ ଶିଂଘ ପାନିଆର ଚାହିଦା କମିଯିବାର କାରଣ ବୋଲି ସେ ମନେ କରନ୍ତି।

ଶିଂଘ ପାନିଆ କିଣୁଥିବା ଅଧିକାଂଶ କ୍ରେତା ହେଉଛନ୍ତି ହିନ୍ଦୁ, ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ପାରମ୍ପରିକ ରୀତିନୀତି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ବୋଲି ଇସଲାମ କହନ୍ତି। “ପେହଲେ ୟେ ବତାତେ ଥେ ଲୋଗ କି ନଦୀ ମେଁ ଗୟେ, ଶର ମେଁ ୟେ କଙ୍ଗି ଲଗାୟି, ଔର ଗଙ୍ଗା ମଇୟା କୋ ଚଢ଼ା ଦି [ଆମକୁ କୁହାଯାଉ ଥିଲା କି ଲୋକେ ଆଗରୁ ସେମାନଙ୍କ କେଶରେ ଏହି ପାନିଆକୁ ଲଗେଇ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ରୀତିର ଅଂଶ ରୂପେ ନଦୀରେ ପକେଇ ଦେଇ ଆସୁଥିଲେ]। ଧନୀ ପରିବାରଗୁଡ଼ିକ ଏହାକୁ ଶହ ଶହ ସଂଖ୍ୟାରେ କିଣୁଥିଲେ”।

ଏବେ ହିନ୍ଦୁମାନେ ତାହା କରୁନାହାନ୍ତି, ସେ ଗଳା ଚାପି କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କୌଣସି କାରଣ କହନ୍ତି ନାହିଁ। “କାହିଁକି ସେମାନେ ଆଉ ସେଭଳି କରୁ ନାହାନ୍ତି, ତାହା ସେମାନଙ୍କୁ ଜଣା”, ସେ ମାତ୍ର ଏତିକି କହନ୍ତି।

ଚାହିଦା କମିଯିବାର ଅନ୍ୟ ଏକ କାରଣ ହେଲା ଗାଁ ଓ ଟାଉନରେ ହେଉଥିବା ମେଳା ଶେଷ ହୋଇଯିବା। “ଆମେ ଆଗରୁ ଏହି ପାନିଆଗୁଡ଼ିକୁ ଏତେ ସଂଖ୍ୟାରେ ବିକୁଥିଲୁ ଯେ ମେଳାରୁ ଫେରିବା ପରେ କାରିଗରମାନେ ସେମାନଙ୍କ ପିଲାଙ୍କ ବାହାଘର କରି ଦେଉଥିଲେ। ମେଳା ବେଳେ ମାତ୍ର ଆଠ ନ’ ଦିନ ଭିତରେ ଆମର ପାଖାପାଖି ୧୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଲାଭ ହେଇ ଯାଉଥିଲା। ଆଜମିରରେ ସୁଫୀ ସନ୍ଥମାନଙ୍କ ଉର୍ସ ମେଳା (ମୃତ୍ୟୁ ବାର୍ଷିକୀ ମେଳା), କଲିୟାର, ବଦାଉଁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ। ଆଲିଗଡ଼ ପରି ସହରରେ ନୁମାଇସ (ପ୍ରଦର୍ଶନୀ)ଆୟୋଜିତ ହେଉଥିଲା। ଏବଂ ନେଜା [ସମ୍ଭାଲ ଓ ଆଖପାଖ ଗାଁରେ ଜଣେ ସୁଫୀ ବୀରଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ] ସ୍ଥାନୀୟ ଗାଁ ମେଳା ଆୟୋଜିତ ହେଉଥିଲା ଓ ସେହିପରି ମହରମ, ଇଦ, ମେହେନ୍ଦୀ କି ରାତ ସମୟରେ”, ଇସଲାମ ବିଗତ ଦିନର ସ୍ମୃତି ଚାରଣ କରି କହନ୍ତି। “ସେଭଳି ଦିନସବୁ ହଜିଗଲା, ଏବେ ମେଳା ତ ଆଉ ନାହିଁ”।

ଚାରି ବର୍ଷ ତଳେ ନୋଇଡାରେ ଆୟୋଜିତ ହେଉଥିବା ଗୋଟିଏ ବାଣିଜ୍ୟ ମେଳାକୁ ଇସଲାମଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ମିଳିଥିଲା। “ଏଭଳି କୌଣସି ମେଳାକୁ ମୁଁ ଆଗରୁ ଯାଇ ନଥିଲି – ବିଦେଶୀ ଲୋଗୋ କି ଥି [ବିଦେଶୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ହେଉଥିଲା]। ମୋ ଜୀବନରେ ପ୍ରଥମ କରି ବିଦେଶୀ ଲୋକଙ୍କୁ ମୁଁ ଏତେ ପାଖରୁ ଦେଖିଲି”, ଇସଲାମ ଜଣାନ୍ତି।

ମେଳା ଉଦଘାଟନ ଦିନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଯୋଗୀ ଆଦିତ୍ୟନାଥ ତାଙ୍କ ଷ୍ଟଲକୁ ବୁଲିବାକୁ ଆସିଥିଲେ। “ମୋ ଚାରିପଟେ ଗହଳି ଲାଗିଗଲା। ସେମାନଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଗୋଟେ ଦୁଃସାହସିକ କୌଶଳ ଦେଖେଇଲି – ମୁଁ ମୋର ଗୋଟିଏ ଗୋଡ଼କୁ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ପଛପଟେ ବେକରେ ବାନ୍ଧି ରଖିଲି ଓ ଶିଂଘ ପଟିରେ କରତ ଚଳେଇବା ଆରମ୍ଭ କରିଦେଲି। ସମସ୍ତେ ତାଳି ବଜେଇଲେ”, ସେହି ସ୍ମୃତିରେ ଏବେ ବି ଆମୋଦିତ ହେଇ କହନ୍ତି ଇସଲାମ। “ମୁଁ ମୋ ଜୀବନରେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ସେଠାରେ ଗୋଟେ ଫ୍ୟାସନ୍ ସୋ ଦେଖିଲି”।

ଯଦିଓ ବା ସରାଇ ତରିନରୁ ପାରମ୍ପରିକ ଶିଂଘ ପାନିଆ ହଜି ଗଲାଣି, ତେବେ ଅସ୍ଥି ଓ ଶିଂଘ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଏବେ ବେଶ୍ ବିକଶିତ ଶିଳ୍ପରେ ପରିଣତ ହେଇଛି, ଅଧିକାଂଶତଃ ରପ୍ତାନି ପାଇଁ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ବିତରକ ଓ ରପ୍ତାନିକାରୀମାନଙ୍କ ବ୍ୟାନରରେ ଭରି ହେଇଯାଇଛି, ଯେତେବେଳେ କି ଖାରଖାନାଗୁଡ଼ିକ ଭିତରେ ନାନା ପିଢ଼ିର କାରିଗର ଓ ଶ୍ରମିକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥିତିରେ ଅସ୍ଥି ଓ ଶିଂଘ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକୁ ତିଆରି କରିବାରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି। ଅଧିକାଂଶ କାରିଗର ହେଉଛନ୍ତି ମୁସଲିମ।

“ଯୁବ ପିଢ଼ି ହସ୍ତଶିଳ୍ପ କାମ କରୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏସବୁ କେମିତି ଶିଂଘ ପାନିଆ ତିଆରିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ସେ ବିଷୟରେ ସେମାନଙ୍କର କୌଣସି ଧାରଣା ନାହିଁ”, ଦୁଃଖପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଵରରେ କହନ୍ତି ଖାଁ।

ଜଣେ ସ୍ଥାନୀୟ ବିତରକ ଭାବେ କାମ କରୁଥିବା ୩୮-ବର୍ଷୀୟ ମେହଦୀ ହସନଙ୍କ ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ଶିଂଘ ପାନିଆ କାରିଗର ରୁପେ କାମ କରୁଥିଲେ। “ମୋ ବାପା ଓ ଜେଜେବାପା ଶିଂଘ କି କଙ୍ଗି କାମ କରୁଥିଲେ”, ସେ ମନେ ପକେଇ କହନ୍ତି। “ମୁଁ ଛୋଟ ପିଲାଟିଏ ହେଇଥିଲି, କିନ୍ତୁ ମୋର ମନେ ଅଛି ଯେ ସେମାନେ କେମିତି ସେମାନଙ୍କ ହାତରେ ଗୋଟିଏ ଶିଂଘକୁ କାଟୁଥିଲେ, ଗଢୁଥିଲେ, ରୂପ ଦେଉଥିଲେ ଓ ପାଲିସ କରି ଚିକ୍କଣ କରୁଥିଲେ, ସବୁକିଛି ଯାହା ଏବେ ମେସିନରେ କରାଯାଉଛି”।

ବାପା ମହମୁଦ ହସନଙ୍କୁ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ କରୁଥିବା ବେଳେ ଦେଖି ଦେଖି ମେହଦୀ ହସନ ଜଣେ ଶିଳ୍ପୀ କାରିଗର ରୁପେ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ କଲେ। “ଆମେ ଇଞ୍ଜିନିୟର କି ଡାକ୍ତର ହେଇ ପାରିଥାଆନ୍ତୁ, କିନ୍ତୁ ଆମ ପରିବାରର ଆର୍ଥିକ ଅବସ୍ଥା ଯୋଗୁଁ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରାଥମିକତା ନଥିଲା। ତେଣୁ, ଆମେ ଆମ ବ୍ୟବସାୟର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦେଲୁ”, ସେ କହନ୍ତି।

ହାସନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ ବହୁତ ପ୍ରକାରର ଶିଂଘ କାମ ରଖାଯାଇଛି: ବିଅର ପିଇବା ପାତ୍ର, ଫଟୋ ଫ୍ରେମ, କପ୍‌, ଫଳ ବାକ୍ସ, ପଶାକାଠି, ଚଷମା ଫ୍ରେମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଘରସଜ୍ଜା ସାମଗ୍ରୀ। “ଅଙ୍ଗ୍ରେଜ ହର ଚିଜ ନାଚୁରାଲି ଇସ୍ତେମାଲ କରନା ଚାହତେ ହୈ [ବିଦେଶୀମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାକୃତିକ ଜିନିଷକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି]”, କହନ୍ତି ହସନ। “ସେହି କାରଣରୁ ଆମର ଅଧିକାଂଶ ସାମଗ୍ରୀ ଇଉରୋପ, ଗଲ୍ଫ ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ଓ ଆମେରିକାକୁ ରପ୍ତାନୀ କରାଯାଏ। କେହି ସମ୍ଭାଲକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଆମେ ସରାଇ ତରିନରେ କରୁଥିବା କାମ ପାଇଁ ସାରା ବିଶ୍ଵ ଆମକୁ ଚିହ୍ନେ”, ସଗର୍ବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି ସେ।

ସ୍ଥାନୀୟ ଚାହିଦା ପରିମାଣ ବହୁତ କମ୍‌। ହସନ କହନ୍ତି କି ଯେତେବେଳେ କାରିଗରମାନେ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ସାମଗ୍ରୀ ତିଆରି କଲେ ଓ ଏତେ ଦାମିକିଆ ଜିନିଷ କିଣିବାକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକମାନଙ୍କର ସାମର୍ଥ୍ୟ ରହିଲା ନାହିଁ, ଶିଂଘ କି କଙ୍ଗିର ଉତ୍ପାଦନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବନ୍ଦ ହେଇଗଲା। “ପୁଣି ଏଗୁଡ଼ିକ ଶିଂଘରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବାରୁ ହିନ୍ଦୁ ଗ୍ରାହାକମାନେ ତାହା କିଣିବାକୁ କୁଣ୍ଠିତ ହେଲେ”। ହାସନଙ୍କ କହିବା ମୁତାବକ ଏହି ଶିଳ୍ପରେ କାମ କରୁଥିବା ହିନ୍ଦୁମାନେ – ଯେଉଁମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସମୁଦାୟ ସଂଖ୍ୟାର ୨୦ ପ୍ରତିଶତରୁ କମ୍‌, ପ୍ୟାକେଟ କରିବା ନଚେତ ବିତରକ ବା ରପ୍ତାନୀକାରୀ ଭାବେ ସେମାନେ କାମ କରନ୍ତି।

ହସନଙ୍କ ଖାରଖାନାରେ ହାତେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବାର ଶିଂଘ ଗଚ୍ଛିତ କରି ରଖାଯାଇଛି। “ଭାରତରେ ଯେମିତି ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ରହିଛି, ଠିକ୍‌ ସେମିତି ଶିଂଘଗୁଡ଼ିକ ବି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର”, ହସନ ମତ ଦିଅନ୍ତି। “ଗୁଜରାଟ ମଇଁଷିଙ୍କର ଶିଂଘ ହେଉଛି ସବୁଠୁ ଭଲ, ବିଶେଷ କରି ଅହମଦାବାଦ ଆଖପାଖରୁ ଆସୁଥିବା ଶିଂଘ, କାରଣ ସେଗୁଡ଼ିକର ଆକାର ବଡ଼ ଓ ତାହାକୁ କାଟି କାମ କରିବା ସହଜ”।

କଟାକଟି କରିବା ଓ ଛେଲିବାରୁ ବାହାରୁଥିବା ଧୂଳି ଯୋଗୁଁ ଖାରଖାନାର ବାୟୁର ଘନତ୍ଵ ଅଧିକ ରହିଥାଏ। “ଆମ ପାଇଁ କିଛି ସମୟ ଭିତରେ ଏହା ସହଣୀୟ ହୋଇଯାଏ”, ହସନ କହନ୍ତି। ଜମିରେ ସାର ଭାବେ ଓ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଧୂଳିକଣାକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ପ୍ୟାକେଟ କରାଯାଏ ଓ ବଜାରରେ ବିକ୍ରି ହୁଏ।

କଞ୍ଚାମାଲ ପାଇବା ବାବଦରେ ହସନ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ଉଦବେଗ ପ୍ରକାଶ କରି କହନ୍ତି, ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ପାଇଁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ମରାଯାଏ ନାହିଁ। ବରଂ ଆବର୍ଜ୍ଜନା ଭାବେ ଯେଉଁ ଅଂଶକୁ ଫିଙ୍ଗି ଦିଆଯାଆନ୍ତା ତାହାକୁ କିଣିଆଣି ସେଥିରେ କିଛି ବ୍ୟବହାର୍ଯ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ତିଆରି କରାଯାଏ।

ସ୍ଥାନୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଗିଲା ସାମାନ (ଓଦା ପଦାର୍ଥ) ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା କଞ୍ଚାମାଲସବୁକୁ ସରାଇ ତରିନକୁ ଗାଡ଼ିରେ ପଠେଇବା ପୂର୍ବରୁ କଂସେଇଖାନାରେ ଶୁଖାଯାଏ।

କଞ୍ଚାମାଲ ସବୁ ଶୁଖିଗଲା ପରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କୋଇଲା ଆଞ୍ଚ ଉପରେ ନରମ ଓ ସମତଳ କରିବା ପାଇଁ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ କରି କାଟି ସିକାଇ କା କାମ କରାଯାଏ। ଅତି ଉଚ୍ଚ ଉତ୍ତାପରେ କରାଯାଉଥିବାରୁ ସିକାଇ ହେଉଛି ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାର ସର୍ବାଧିକ ପରିଶ୍ରମ ଲାଗୁଥିବା କାମ”, ହସନ ବୁଝାଇ କହନ୍ତି।

ସମତଳ କରିସାରିବା ପରେ ଶିଂଘଗୁଡିକୁ ଧାତୁ ନିର୍ମିତ ଛାଞ୍ଚରେ ଚାପା ଦେଇ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ବା ରୂପ ଦିଆଯାଏ। ଛାଞ୍ଚରେ କାଟିବା ପରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମେସିନ ଦ୍ଵାରା ପାଲିସ କରାଯାଏ।

ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ଧରି ଜଣେ କାରିଗର ଭାବେ କାମ କରୁଥିବା ମୁମତିଆଜ ଖାଁ ନିକଟରେ ତାଙ୍କ ନିଜ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ସେ ଜଣେ କାରିଗର ଓ ବିତରଣକାରୀ ଭାବେ ଉଭୟ କାମ କରୁଛନ୍ତି। “ଆମେ କରୁଥିବା ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଶିଂଘ ଓ ଅସ୍ଥି ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ କିଛି ଫରକ ନାହିଁ “, ସେ କହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଶିଂଘ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପାଇଁ ଅଧିକ ଜିନିଷ ଓ ସମୟ ଲାଗେ”।

ଡିଜାଇନକୁ ପରିଦୃଶ୍ୟ ଓ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ କରିବା ପାଇଁ କେତେକ ସାମଗ୍ରୀରେ ଶିଂଘ ଓ ଅସ୍ଥି ମିଶେଇକି କରାଯାଏ। “ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ, ଗୋଟିଏ ଫଟୋ ଫ୍ରେମକୁ ଶିଂଘରେ କରାଯାଇ ପାରେ, କିନ୍ତୁ ତା’କୁ ସଜ୍ଜିତ କରିବା ପାଇଁ ଅସ୍ଥି ଲଗାଯାଏ”, ମୁମତିଆଜ ବୁଝାଇ ଦିଅନ୍ତି। ଆଉ କେତେକ ସାମଗ୍ରୀରେ ମଧ୍ୟ କେମିକାଲ କା କାମ [ରାସାୟନିକ ଆସ୍ତରଣ] ଓ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ କମକୁଟ କରାଯାଏ।

ମୁମତିଆଜ ମୋଟାଦରିଆରେ, ବିଶେଷତଃ କ୍ଵିଣ୍ଟାଲ ହିସାବରେ ଅସ୍ଥି କିଣନ୍ତି। କଞ୍ଚା ଅସ୍ଥି କିଲୋଗ୍ରାମ ପ୍ରତି ପଡ଼େ ପ୍ରାୟ ୭୦ ଟଙ୍କା, କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ କିଲୋ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ବୋତାମ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ପାଖାପାଖି ଚାରି କିଲୋ କଞ୍ଚାମାଲ ଦରକାର ହୁଏ। ଏହି ବୋତାମ କିଲୋ ପ୍ରତି ପ୍ରାୟ ୪୪୦ ଟଙ୍କାରେ ବିକ୍ରି ହୁଏ। ଅର୍ଥାତ, ଗୋଟିଏ କ୍ଵିଣ୍ଟାଲ (୧୦୦ କିଲୋ) ଅସ୍ଥି କଞ୍ଚାମାଲରୁ ପ୍ରାୟ ୩୦ କିଲୋ ବୋତାମ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ।

ଅସ୍ଥିରୁ ତିଆରି ବୋତାମ ହେଉଛି ସରାଇ ତରିନର ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ସାମଗ୍ରୀ। “ଏହି ବୋତାମଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦାମୀ ସୁଟରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ”, ମୁମତିଆଜ କହନ୍ତି। ଶେଷକୁ ପାଲିସ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଥମେ ଅସ୍ଥିକୁ ମେସିନରେ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ କରି କାଟିବାଠାରୁ ଏହାର ତିଆରି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ତା’ପରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଟିକଲି କା କାମ ମାଧ୍ୟମରେ, ଯେତେବେଳେ କି ବୋତାମକୁ ସଠିକ ମାପରେ ଗଢା ଯାଏ, ତା’ ପରେ ଯାଇ ସେଗୁଡ଼ିକ ଖୋଦେଇ ବା ଶେଷ ପଲିସ ହେବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଯାଇଥାଏ।

ଅନୁଭୂତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ନିପୁଣତା ଆଧାରରେ ଜଣେ କାରିଗର ଦିନକୁ ପ୍ରାୟ ୪୦୦ରୁ ୮୦୦ ଟଙ୍କା ଆୟ କରନ୍ତି। “ଜଣେ ନୂଆ କାରିଗର ଟିକଲି କା କାମ କଲେ ୫୦୦ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରିବ, ଯେତେବେଳେ କି ସେହି କାମ ପାଇଁ ଜଣେ ଅନୁଭୂତି ସମ୍ପର୍ଣ୍ଣ କାରିଗର ପାଇବେ ଦିନକୁ ୮୦୦ ଟଙ୍କା। ଏହା ମଧ୍ୟ କାମର ନିପୁଣତ୍ତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ”, ମୁମତିଆଜ କହନ୍ତି।

ଜଣେ ଶ୍ରମିକ ଭାବେ କାମ ନକରି ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଖୋଲିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ବାବଦରେ ଚିନ୍ତା କରି ସେ କହନ୍ତି, “ପେଇସେ କୋ ପେଇସା କମାତା ହୈ [ପଇସାକୁ ପଇସା ରୋଜଗାର କରେ]। ମୁଁ କାମ କଲାବେଳେ ଯେତିକି ରୋଜଗାର କରୁଥିଲି, ଏବେ ପ୍ରାୟ ସେତିକି କରୁଛି। ତେବେ ଏବେ ମୋତେ କାମର ଚାପ ନେବାକୁ ପଡୁଛି”, ସେ କହନ୍ତି।

କୁଏତକୁ ଯାଇ ସେଠାରେ ଆତିଥ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ କାମ କର ଫେରିଥିବା ମୁମତିଆଜ ଖାଲି ସମୟରେ ଖବର ଦେଖନ୍ତି। “ପ୍ରାୟ ୫୦ ପ୍ରତିଶତ ଅସ୍ଥି ଓ ଶିଂଘ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ବ୍ୟବସାୟ ବନ୍ଦ ହେଇଗଲାଣି”, ସେ କହନ୍ତି। ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ରୁଷିଆ ଓ ୟୁକ୍ରେନ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ, ଇସ୍ରାଏଲ-ଗାଜା ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵ ଓ ଆମେରିକା ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଣୀତ ନୂଆ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ [ଟାରିଫ]”।

ଯୁବ ପିଢ଼ି ରପ୍ତାନୀକାରୀ ବା ବିତରଣକାରୀ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ ମକସୁଦ ଖାଁଙ୍କ ପୁଅ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ସାମଗ୍ରୀ ବିକିବା ପାଇଁ ସୋସିଆଲ ମିଡ଼ିଆର ଉପଯୋଗ କରୁଛି।

ଇସଲାମ ଓ ଖାଁ ଭାବନ୍ତି ଯେ ଖୁବ ନିକଟ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଦିନେ ନା ଦିନେ ପାନିଆ ତିଆରି ହସ୍ତକଳା କେବଳ ସ୍ମୃତି ହେଇ ରହିଯିବ। “ମୁଁ ଏହି ହସ୍ତକଳାକୁ ମୋ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଓ ସରାଇ ତରିନର ଯୁବବର୍ଗଙ୍କୁ ଶିଖେଇବାକୁ ଚାହିଁବି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଲାଭଜନକ ନୁହେଁ। ପେହଲେ ୟେ କାମ ଇସ ଜଗାହ କା ସାହାରା ଥା [ଏକଦା ଏହି ହସ୍ତକଳା ଯୋଗୁ ୟେ ଜାଗା ବଞ୍ଚି ରହିଥିଲା]”, ଇସଲାମ କହନ୍ତି। “ଏହା ଯଦି ଲାଭଜନକ ହୋଇଥାଆନ୍ତା, କେହି ଏହାକୁ କେହି ଛାଡ଼ି ନାଥାନ୍ତେ”।

ଏହି ଉପସ୍ଥାପନା ମୃଣାଳିନୀ ମୁଖାର୍ଜୀ ଫାଉଣ୍ଡେସନ (ଏମଏମଏଫ) ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଦତ୍ତ ଫେଲୋସିପ ସହଯୋଗରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍