सींग की कंगी : सराय तरीनची बारकाईने जपलेली परंपरा

मोहम्मद इस्लाम हे संभलच्या सराय तरीन या भागात हाडे व शिंगांपासून बटणं, बिअरचे ग्लास, गृहसजावटीच्या वस्तू आणि स्वयंपाकघरातील भांडी तयार करणारे म्हणून प्रसिद्ध आहेत. त्यांच्या छोट्याशा भाड्याच्या दुकानात ग्राहकांची सतत वर्दळ असते. काही लहान मुले चॉकलेट घेण्यासाठी येतात तर मोठी मंडळी रोजच्या वापराच्या वस्तू विकत घेतात आणि काही वयस्कर लोकं ‘सींग की कंगी’ म्हणजेच म्हशीच्या शिंगापासून बनवलेली बारीक दातांचा कंगवा घेण्यासाठी येतात.

६० वर्षीय इस्लाम हे सराय तरीनमधील शेवटच्या कारागिरांपैकी एक आहेत, जे अजूनही शिंगापासून कंगवे बनवण्यात कुशल आहेत. वयाच्या सत्तरीत असलेले त्यांचे खूप वर्षांपासूनचे सहकारी मकसूद खान हे या वस्तूच्या काही उरलेल्या पुरवठादारांपैकी एक आहेत.

“या कलेचे जे कारागीर गेले ते जाताना ही कला सुद्धा त्यांच्यासोबत घेऊनच गेले. ती आता पुन्हा मिळणं अवघड आहे,” इस्लाम हुक्क्याचा झुरका घेत म्हणतात. “तुम्ही संपूर्ण सराय तरीनभर भटका, पण जर तुम्हाला शिंगाच्या कंगव्यांचा कारागीर हवा असेल, तर सगळे तुम्हाला माझ्याकडेच पाठवतील.”

२०२२ मध्ये या कलेला भौगोलिक मानांकन (GI) चा टॅग मिळाला, जो उत्पादनाच्या मूळ स्थानावर आधारित ओळख दर्शवणाऱ्या बौद्धिक संपदेच्या संरक्षणाचा एक प्रकार आहे. उत्तर प्रदेश सरकारच्या 'वन डिस्ट्रिक्ट, वन प्रॉडक्ट' या हस्तकला योजनेत हाडे व शिंगांच्या कलाकृतींना संभलसाठी खास ओळख म्हणून प्रोत्साहन दिलं जातं.

“जिसके सर पर बाल उसकी कंगी (ज्याच्या डोक्यावर केस त्याचा कंगवा),” इस्लाम एक प्रसिद्ध वाक्य विनोदाने सांगतात. म्हणजेच ज्याच्या डोक्यावर केस त्याला कंगवा लागतो. “एक काळ होता, जेव्हा प्रत्येक चौकात, प्रत्येक गल्लीत कंगवे मिळायचे.”

त्यांचं दुकान जे त्यांचं वर्कशॉपही आहे ते त्यांनी महिन्याला दोन हजार रुपये भाड्याने घेतलेलं आहे. दुकानदार आणि कारागीर या दोन्ही भूमिकांमध्ये स्वतःला सांभाळण्याची त्यांची सतत कसरत चालू असते. समोर पसरलेली त्यांची कामाची साधनं: अनेक प्रकारच्या आऱ्या (कटावण्या), छिनी, छिल्ली (घासकण), वाळूचे पेपर आणि अड्डा (काठावर कंग्या ठेवण्यासाठी लाकडी फळकुट).

“आजकाल या कामासाठी हत्यारंही मिळेनाशी झाली आहेत. जसं कारागीर उरले नाहीत, तसं हत्यार बनवणारेही कुणी नाहीत. मी नेहमी काहीतरी जुगाड करतो आणि काम भागवतो. ही आरी बघा – हिच्या दातांची एक खास अशी रचना असते, जी आता मिळत नाही. मी ही खास अलीगढमधून बनवून घेतली आहे,” इस्लाम सांगतात.

कंगवे तयार करण्यासाठी इस्लाम जवळच्या कारखान्यांतून पातळ केलेल्या शिंगांच्या पट्ट्या म्हणजे पोकळ शिंगांना उघडून सरळ दाबलेले पट्टे प्रत्येकी १५ रुपयांना विकत घेतात. एक कंगवा तयार झाल्यावर सुमारे २० रुपयांना विकली जाते, त्यातून त्यांना प्रत्येकी ५ रुपयांचा नफा मिळतो. आणि एक कंगवा तयार करायला किमान दोन तास लागतात.

“पूर्वी एक कंगवा तयार होण्यासाठी ७५ हात लागायचे,” इस्लाम सांगतात. “आता मी एकटाच सगळं करतो. दर महिन्याला मी असे शेकडो कंगवे मी बनवतो आणि जर अल्लाहची कृपादृष्टी झाली तर एखादा पुरवठादार ती विकत घ्यायला येतो.” आमच्या भेटीच्या दिवशी मकसूद खान यांनी ३० कंगवे ६०० रुपयांना विकत घेतले.

इस्लाम शिंगाची एक पट्टी अड्ड्यावर ठेवतात आणि छिल्लीने तिचे पृष्ठभाग खरडून काढतात. “या कामाला ‘छिलाई का काम’ म्हणतात,” ते पुढे सांगतात. “हे प्रक्रियेतलं सर्वांत कष्टदायक काम असतं. पूर्वी अनेक कारागीर हे काम टाळायचे कारण यात तासन्‌तास वाकून बसावं लागतं.”

शिंगाची पट्टी योग्य जाडीपर्यंत खरडून झाली की, ते वेगवेगळ्या प्रकारच्या आऱ्यांचा वापर करून कंगव्याचे दात कापतात. “यात खरा कौशल्याचा भाग म्हणजे प्रत्येक दात समसमान अंतरावर असणं. कंगव्यात किती दात असावेत याचं निश्चित असं काही प्रमाण नाही. प्रत्येक दाताचा आकार हा संपूर्ण कंगव्याच्या आकारावर अवलंबून असतो,” इस्लाम सांगतात. “फक्त एखादा दस्तकारच हे दात बनवू शकतो. मशिन्स इतकं बारीक काम करू शकत नाही.”

इस्लाम जेव्हा तीन इंचाच्या शिंगाच्या पट्टीवर काम करतात, तेव्हा प्रत्येक बाजूला ४२ दात कोरतात. मोठ्या पट्ट्यांमध्ये यापेक्षा अधिक दात असतात, जे एकमेकांपासून केवळ एक मिलिमीटरच्या अंतरावर असतात. काही कंगवे तर अर्ध्या बोटाच्या उंचीइतके लहान असतात.

दात कोरल्यानंतर कंगव्यांना वाळूच्या पेपरने घासून गुळगुळीत केलं जातं आणि नंतर पुन्हा घासून अंतिम रूप दिलं जातं. जेव्हा अंतिम स्वरूप ठरतं, तेव्हा दुसऱ्यांदा पॉलिश करून चमक आणली जाते. एखाद्या गिऱ्हाइकाच्या मागणीनुसार, त्या कंगव्यांवर फुलं किंवा ठिपके देखील कोरले जातात.

“हे कंगवे केवळ म्हशीच्या शिंगांपासूनच बनवता येतात. बैलाच्या शिंगांमध्ये कांद्याच्या सालीसारखे अनेक पापुद्रे असतात, त्यामुळे त्यातून करवत चालवणं अशक्य असतं. आणि हाडं ही फारच कठीण असतात. केवळ म्हशीच्या शिंगांमध्येच योग्य ती घनता असते, जी कंगवा तयार करण्यासाठी आवश्यक असते,” इस्लाम सांगतात.

त्यांच्या दुकानात एका काचेच्या शोकेसमध्ये विविध प्रकारच्या कंगव्यांचा संग्रह आहे. त्यामध्ये पगडी बांधण्यासाठी ‘सरदारों की कंघी’, दाढी नीट करण्यासाठी ‘मुल्लाओं वाली कंघी’, आणि एक हलक्या तपकिरी रंगाची ‘भूरा कंघी’ असे वेगवेगळ्या प्रकारच्या कंगवे आहेत.

एक खास प्रकारची शिंगाची ‘तेलवाली कंघी’ जी आता बाजारातून जवळपास गायब झाली आहे, तिचे दात पोकळ असायचे आणि त्यामुळे डोक्यावर तेल सोडण्यासाठी तिचा वापर केला जात असे. “पण आता तसे कंगवे बनवणारे कुणीही कारागीर हयात नाहीत,” इस्लाम सांगतात.

इस्लाम यांनी वयाच्या दहाव्या वर्षी आपल्या वडिलांकडून कंगवे बनवण्याची ही कला शिकून घेतली. “हे आमचं पिढीजात काम आहे. या प्रकारच्या शिंगांपासून कंगवी बनविणारा प्रत्येक कारागीर सराय तरीनचाच असतो. त्यांनी दुसरीकडे काम केलं असेल, पण त्यांचं मूळ इथलंच असतं,” असं ते म्हणतात. ही कला आत्मसात करण्यात इस्लाम यांना तब्बल १५ वर्षं लागली.

त्यांची मुलं आता कामाला लागली आहेत. एक मुलगा मुरादाबादमध्ये लाकूडकाम करतो. दुसरा दरजी म्हणजे शिंपी आहे; दोन मुली घरी बसून शिवणकाम करतात तर दोन अजून शिकत आहेत. मोठ्या दोन मुलींचं लग्न झालं आहे, तरीही मी काम करणं थांबवू शकत नाही, असं ते म्हणतात. “दस्तकार (कारागीर) कधी रिकामा बसू शकत नाही. मला हे काम आवडतं. ते कष्टाचं आहे यात शंकाच नाही पण तरीही माझं शरीर दुखत नाही. शरीरालाही कामाची गरज असते.”

इस्लाम जेव्हा कंगवा बनवत नसतात, तेव्हा ते लाकडी खेळणी बनवतात. लहानसे लाकडी पलंग किंवा 'नट्ट' नावाची लाकडी संतुलित बाहुली (बॅलन्सिंग डॉल). “१२ वर्षांपूर्वी एका अपघातानंतर मी अंथरुणाला खिळून होतो, तेव्हा ही खेळणी बनवायला सुरुवात केली. मी फार काळ शांत बसू शकत नाही, म्हणून मी ही संतुलन साधणारी बाहुली (बॅलन्सिंग डॉल) बनवली आणि पन्नास रुपयांना विकली,” असं ते सांगतात.

मुलांना वाढविण्यात या कलेचा नक्कीच हातभार लागला, पण एकूणच आर्थिक स्तर मात्र मुलांनी स्वतः काम सुरू केल्यानंतरच वाढला.

“माझ्या सर्व मुलींना कुराण वाचता येतं,” इस्लाम अभिमानाने सांगतात, “पण मुलांना नाही येत. जेव्हा मुलांनी पैसे कमवायला सुरुवात केली, तेव्हा त्यांनी माझ्या दोन धाकट्या मुलींना कॉलेजला पाठवलं. घरातल्या सगळ्यांनी हातभार लावला. आता त्या दोघींचं शिक्षण पूर्ण झालं आहे, आणि दोघींनाही काम करायचं आहे. कदाचित त्या घरी शिकवण्या घेतील.” कुटुंबातील कोणीही याआधी कॉलेजमध्ये गेलं नव्हतं.

चाळीस वर्षांपूर्वी इस्लाम दिवसाचे १२–१५ तास काम करून केवळ ११–१२ रुपये मिळवत. “फक्त पोट भरायचं, गाठीला काही शिल्लक राहायचं नाही,” असं ते सांगतात.

पूर्ण दिवस काम केल्यानंतरही कारागीर रात्री २ वाजता उठून पुन्हा कंगवे बनवायला लागायचे. “तो काळ खरंच खूप वेगळा होता. सात कारागिरांच्या एका कारखान्यातून ७०० कंगवे तयार व्हायचे आणि तेव्हा असे अनेक कारखाने होते.”

गेल्या साठ वर्षांपासून पुरवठादार म्हणून काम करणारे मकसूद खान म्हणतात, “या कामाशी आमचं अतूट असं भावनिक नातं आहे.”

दशकापूर्वी, लोकांचा असा विश्वास होता की सींग की कंघीचे काही औषधी उपयोग सुद्धा आहेत. “अशी समजूत होती की हा कंगवा इतर कुठल्याही कंगव्यापेक्षा अधिक परिणामकारकपणे उवा आणि लिखांची अंडी दूर करतो. त्याचा वापर केल्याने कोंडाही कमी होतो,” खान सांगतात. “त्याकाळी मंडई सौदागिरांनी भरलेली असायची, देशभरात क्रेटमागून क्रेट पाठवले जात. आता ना सौदागर राहिलेत, ना खरेदीदार.”

हा कंगवा महिलांमध्ये विशेष लोकप्रिय होता. अनेक महिला गावातील जत्रांमध्ये तो शोधत. “आजही वयस्कर बायका हा कंगवा शोधतात, पण तरुण पिढी खरेदी करताना संकोच करते,” असं खान म्हणतात.

खान आणि इस्लाम गेली ४० वर्षे व्यावसायिक सलोखा व सहकार्य टिकवून आहेत आणि एकाच हुक्क्यातून आळीपाळीने झुरका घेतात. “त्या काळी प्रत्येक कारखान्यात एक हुक्का असायचा. ते थोड्या वेळेपुरत्या विश्रांतीसाठीच एक निमित्त होतं,” खान आठवून सांगतात. “जुने लोक हुक्क्याभोवती बसायचे आणि तरुण कारागिरांना काम करताना पहायचे.”

कंगवे बनवणारे कारागीर जे आता दुसऱ्या व्यवसायाला लागले आहेत, तेही इस्लामकडे येतात आणि हुक्क्याच्या धुरात जुन्या आठवणी जागवतात.

सींग की कंघीचा सर्वात मोठा बाजार कानपूर होता, त्यानंतर आग्रा. सराय तरीनमधील हाडे व शिंगांच्या सहाय्याने केल्या जाणाऱ्या हस्तकलेच्या वस्तूंप्रमाणे यांचा निर्यात बाजार हा आजच्यासारखा यूरोप, अमेरिका व आखाती देशांमध्ये नव्हता. हे कंगवे पूर्णतः देशांतर्गत मागणीसाठी बनवले जायचे.

“आज लोक शिंगापासूनच्या वस्तू घेणं टाळतात,” खान म्हणतात. “तरुण पिढीला ते घाणेरडे वाटते.” या धारणा व प्लास्टिकच्या कंगव्याच्या वाढलेल्या वापरामुळे आमच्या कंगव्यांची मागणी कमी झाली, असं ते मानतात.

शिंगांपासून तयार केलेल्या कंगव्यांचे बहुसंख्य ग्राहक हे हिंदू होते, जे ती विधीपूर्वक वापरत. “ते सांगायचे की गंगेत स्नान करताना हा कंगवा केसांत घालायचा आणि मग डुबकी मारून गंगा माईला अर्पण करायचा. श्रीमंत कुटुंबे तर हे कंगवे शेकड्यांनी विकत घ्यायचे,” इस्लाम सांगतात.

आज हिंदू हे सगळं म्हणजे शिंगांपासून बनवली जाणारे हे कंगवे घ्यायचं टाळतात पण त्यामागचं कारण सांगत नाहीत. “तेच जाणो का टाळतात, मला नाही माहिती,” एवढंच ते म्हणतात.

मागणी कमी होण्यामागचं दुसरं कारण म्हणजे संपत जाणाऱ्या गाव-जत्रा आणि अस्तंगत होत गेलेले शहरांतील विविध मेळे. “आम्ही हे कंगवे इतक्या मोठ्या प्रमाणावर विकायचो की एखादा कारागीर जत्रा किंवा मेळ्याहून घरी परतल्यावर मिळालेल्या उत्पन्नातून आपल्या मुलामुलींचं लग्नही सहज करू शकायचा. आठ-दहा दिवसांच्या मेळ्यात १०,००० रुपये एवढा नफा मिळायचा. अजमेर, कलियार, बदायुं अशा ठिकाणी उरूस व्हायचे. अलीगढसारख्या शहरांत नुमाइश (प्रदर्शने) भरायची. आणि स्थानिक पातळीवर नेज़ा, मोहरम, ईद, मेहंदी की रात अशा निमित्ताने गावजत्रा सुद्धा भरायच्या,” इस्लाम आठवून सांगतात. “ते दिवस गेले. आता जत्रा जवळपास नाहीशाच झाल्या आहेत.”

चार वर्षांपूर्वी इस्लाम यांना नोएडातील एका ट्रेड फेअरमध्ये बोलावण्यात आलं. “तो अनुभव वेगळाच होता. तो विदेशी लोकांसाठी आयोजित केला गेला होता. मी पहिल्यांदाच परदेशी लोकांना इतकं जवळून पाहिलं,” इस्लाम सांगतात.

उदघाटनाच्या वेळी मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ त्यांच्या स्टॉलवर आले. “माझ्या भोवती गर्दी झाली. लोकांना हसवण्यासाठी मी एक कसरत करून दाखवली. मी एक पाय डोक्याच्या मागे घेतला आणि मग शिंगाच्या पट्टीवर करवत चालवायला सुरुवात केली. सगळ्यांनी टाळ्या वाजवल्या,” इस्लाम अजूनही आनंदाने सांगतात. “माझ्या आयुष्यात मी पहिल्यांदाच फॅशन-शो ही पाहिला.”

आज जरी पारंपरिक सींग की कंघी सराय तरीनमधून जवळपास नामशेष झाली असली, तरी हाडे व शिंगांपासून तयार होणारी हस्तकला ही मात्र आज एक भरभराटीची उद्योगव्यवस्था म्हणून उदयास आली आहे, विशेषतः निर्यात व्यवसाय म्हणून. या भागात पुरवठादार आणि निर्यातदारांचे फलक जागोजागी दिसतात आणि कारखान्यांच्या आत अनेक पिढ्यांपासून कारागीर आणि मजूर हाडे व शिंगांपासून हस्तकलेच्या विविध टप्प्यांवर काम करताना दिसतात. या कामगारांपैकी बहुतांश मुस्लिम आहेत.

“आजची तरुण पिढी हस्तकलेच्या व्यवसायात आहे, पण त्यांना हे माहितही नाही की या सगळ्याची सुरुवातच मुळी सींग की कंघी पासूनच झाली आहे.” खान खेदाने सांगतात.

३८ वर्षीय मेहदी हसन हे स्थानिक वितरक आहेत, ज्यांचे पूर्वज सींग की कंघी बनवणारे कारागीर होते. “माझे वडील आणि आजोबा सींग की कंघीवर काम करायचे,” तो आठवतो. “मी तेव्हा लहान होतो, पण मला आठवतं की ते शिंगं कापायचे, वळवायचे, आकार द्यायचे आणि त्यांना चकाकी आणायचे. सगळं काम हातांनी ज्यातलं काही आता यंत्रांद्वारे केलं जातं.”

हसन यांनी कारागीर म्हणून सुरुवात केली आणि त्यांनी आपल्या वडिलांकडून, महमूद हसन यांच्याकडून, हे कौशल्य पाहून आत्मसात केलं. “आम्ही इंजिनीअर किंवा डॉक्टर होऊ शकलो असतो, पण आर्थिक परिस्थितीमुळे तेव्हा शिक्षण घेण्याला प्राधान्य नव्हतं. त्यामुळे आम्ही आमचा व्यवसाय वाढवण्यावर लक्ष केंद्रित केलं,” ते सांगतात.

हसन यांच्या कार्यालयात शिंगापासून बनवलेल्या अनेक प्रकारच्या वस्तू पहायला मिळतात – बिअर ग्लास, फोटो फ्रेम, कप, फळांच्या टोपल्या, फासे, चष्म्यांच्या फ्रेम आणि घर सजावटीच्या विविध वस्तू. “परदेशी लोकांचा कल हा प्राधान्याने नैसर्गिक गोष्टी वापरण्याकडेच असतो,” हसन सांगतात. म्हणूनच आमचं बहुतांश उत्पादन युरोप, गल्फ देशांत आणि अमेरिकेत जातं. संभलला कुणी ओळखत नाही, पण सराय तरीनमधील आमच्या कामामुळे जग आम्हाला ओळखतं,” असं ते अभिमानाने सांगतात.

देशांतर्गत मागणी अगदी नगण्य आहे. हसन सांगतात की सींग की कंघीचं उत्पादन पूर्णतः बंद झालं जेव्हा कारागीर आणि पुरवठादारांनी आंतरराष्ट्रीय मागणी पूर्ण करण्याकडे वळण घेतलं, आणि स्थानिक लोकांना या महागड्या वस्तू परवडेनाशा झाल्या. “हिंदू ग्राहक शिंगांपासून बनवलेल्या वस्तू खरेदी करण्यास संकोच करतात.” हसन यांच्या म्हणण्यानुसार, या उद्योगातल्या हिंदू कामगारांची संख्या २० टक्क्यांपेक्षा कमी असून ते प्रामुख्याने पॅकेजिंग, पुरवठा किंवा निर्यात यामध्ये काम करतात.

हसन यांच्या कारखान्यात मानवी हाताएवढी लांब शिंगं रचून ठेवलेली असतात. “भारतात जसं वेगवेगळ्या भाषा आहेत, तसंच वेगवेगळ्या प्रकारची शिंगं असतात,” हसन सांगतात. “सर्वोत्तम शिंग गुजरातमधून, विशेषतः अहमदाबाद परिसरातून मिळतात. ती मोठी असतात आणि त्यांच्यावर काम करणं तुलनेने सोपं जातं.”

कारखान्याच्या हवेत शिंगं खरडून काढलेली धूळ भरलेली असते. “त्याची सवय व्हायला आपल्याला थोडा वेळ लागतो,” हसन सांगतात. ही धूळ जमा केली जाते आणि पॅक करून बाजारात विकली जाते. तीचा वापर नंतर खत म्हणून किंवा इतर काही गोष्टींसाठी केला जातो.

हसन कच्चा माल कुठून मिळतो याबाबतची शंका तत्काळ स्पष्ट करताना म्हणतात “या हस्तकलेसाठी प्राण्यांची हत्या केली जात नाही. जी हाडं आणि शिंगं एरवी निरूपयोगी म्हणून फेकून दिली जातात, ती आम्ही विकत घेतो आणि त्याचं उपयुक्त वस्तूंमध्ये रूपांतर करतो.”

‘गिला सामान’ (ओला माल) म्हणून ओळखला जाणारा कच्चा माल कसायांच्या जागेवर आधी वाळवला जातो आणि मग सराय तरीनला आणला जातो.

सुकल्यानंतर कच्चा माल तुकड्यांमध्ये कापला जातो आणि मग ‘सिकाई का काम’ – म्हणजे जळत्या कोळशावर गरम करून मऊ व सपाट करण्याची प्रक्रिया केली जाते. “सिकाई हा प्रक्रियेमधला सर्वात कष्टदायक भाग आहे, कारण या प्रक्रियेसाठी प्रचंड उष्णता लागते,” हसन स्पष्ट करतात.

शिंग सपाट केल्यानंतर धातूच्या साच्यांमध्ये ते दाबून त्यांना विविध आकार व रूप दिले जाते. साच्यातून तयार झालेले तुकडे यंत्रांच्या सहाय्याने नंतर गुळगुळीत व चमकदार बनवले जातात.

मुम्तियाज खान, गेल्या १५ वर्षांपासून कारागीर म्हणून कार्यरत आहेत, त्यांनी अलीकडेच स्वतःची कंपनी सुरू केली असून आता ते कारागीर आणि वितरक या दोन्ही भूमिका पार पाडतात. ते हाडांपासून बनवलेल्या बटणांवर काम करतात. “हाडे आणि शिंग यामधील उत्पादन प्रक्रियेत फारसा फरक नाही,” पण शिंगांपासून बनवलेल्या वस्तूंसाठी अधिक कच्चा माल लागतो आणि वेळही जास्त लागतो.” ते सांगतात.

काही वस्तू या शिंग आणि हाडे असं दोन्ही वापरून बनवली जातात, जेणेकरून डिझाइन आणि टिकाऊपणा वाढवता येईल. “उदाहरणार्थ, एखादी फोटोफ्रेम शिंगापासून बनवलेली असते, तर त्यावरची सजावटीची कलाकुसर ही हाडांपासून केलेली असते,” मुम्तियाज सांगतात. काही उत्पादनांमध्ये ‘केमिकल का काम’ म्हणजे कृत्रिम लेप किंवा प्लास्टिकची बारकाव्यांची कामंही असतात.

मुम्तियाज हाडांचा कच्चा माल घाऊक प्रमाणात, सहसा क्विंटलमध्ये खरेदी करतात. एक किलो कच्च्या शिंगाची किंमत सुमारे ७० रुपये असते, पण एक किलो तयार बटण बनवण्यासाठी सुमारे ४ किलो कच्चा माल लागतो. तयार बटणांची किंमत सुमारे ४४० रुपये किलो आहे. म्हणजेच १०० किलो कच्च्या शिंगांपासून सुमारे ३० किलो बटणं तयार होतात.

हाडांपासून बनणारी बटणं ही सराय तरीनची ओळख असणाऱ्या वस्तूंपैकी एक आहेत. मुम्तियाज सांगतात “ही बटणं सहसा महागड्या सूट्सवर लावली जातात. ही प्रक्रिया हाडांचे तुकडे यंत्राद्वारे कापण्यापासून सुरू होते आणि त्यानंतर त्यांना पॉलिश केलं जातं. त्यानंतर ‘टिकली का काम’ म्हणजेच बटणांना नेमका आकार देण्याची प्रक्रिया होते, जे पुढे कोरीव कामासाठी किंवा शेवटची चमक देण्यासाठी तयार असतात.

एका कारागीराला अनुभव आणि कामाच्या दर्जानुसार दररोज ४०० ते ८०० रुपये मिळतात. “टिकली का काममध्ये नवशिक्या व्यक्तीला ५०० रुपये मिळतात, तर अधिक अनुभवी कारागीराला त्याच कामासाठी ८०० रुपये मिळतात. अर्थातच कामाच्या गुणवत्तेवरही हे सगळं अवलंबून असतं,” मुम्तियाज सांगतात.

कामगार न राहता स्वतःची फर्म सुरू करण्याच्या निर्णयावर पुनर्विचार करताना ते म्हणतात, “पैसाच पैशाला खेचतो. मी कामगार होतो तेवढेच आत्ता कमावतोय. फरक एवढाच आहे की आता तणाव अधिक आहे.”

कुवेतमध्ये आतिथ्य उद्योगात (हॉस्पिटॅलिटीमध्ये) काम करून परतलेल्या मुम्तियाज आता मोकळ्या वेळात बातम्या पाहतात. ते म्हणतात, “हाडे व शिंगांच्या हस्तकलेचे साधारणतः ५० टक्के व्यवसाय आता बंद पडले आहेत”. “त्यामागे रशिया-युक्रेन युद्ध, इस्रायल-गाझा संघर्ष आणि अमेरिकेने लावलेले नवीन कर अशी अनेक कारणं आहेत.”

तरुण पिढी निर्यातदार किंवा पुरवठादार होण्याचे स्वप्न पाहते. उदाहरणार्थ, मकसूद खान यांचा मुलगा हस्तकलेच्या वस्तू विकण्यासाठी सोशल मीडियाचा वापर करतो.

इस्लाम आणि खान विचार करतात की कदाचित लवकरच कंघी बनवण्याची ही परंपरागत कला केवळ स्मृती म्हणून शिल्लक असेल. “मला माझ्या मुलांना आणि सराय तरीनच्या तरुणांना देखील ही कला शिकवायची आहे, पण यात काही नफा नाही. पूर्वी हे काम म्हणजे गावाचा एक आधार होता,” इस्लाम सांगतात. “यात जर फायदा झाला असता, तर कोणीच ते सोडलं नसतं.”

ही कथा मृणालिनी मुखर्जी फाउंडेशन (MMF) फेलोशिपच्या सहाय्याने प्रकाशित करण्यात आली आहे

अनुवाद : जयेश जोशी