ম’হৰ শিঙৰ ফণি চৰাই তৰিনৰ এক সুকীয়া পৰিচয়

চম্বল চহৰৰ চৰাই তৰিন ঠাইখন হাড় আৰু শিঙৰ সামগ্ৰী যেনে বুটাম, বিয়েৰ গিলাচ, ঘৰুৱা সাজ-সজ্জাৰ আৰু পাকঘৰৰ সামগ্ৰীৰ বাবে বিখ্যাত। মহম্মদ ইছলামৰ তেনেই সৰু ভাৰাত লোৱা দোকানখনলৈ গ্ৰাহকৰ নিয়মীয়া আহ-যাহ আছে। সৰুৱে চকলেট বিচাৰি আৰু ডাঙৰে চাউল-দাইল কিনিবলৈ আহোতে বৰ মিহি ম’হৰ শিঙৰ ফণি এখনো পাকতে কিনি লৈ যায়।

ষাঠি বছৰীয়া ইছলাম চৰাই তৰিনৰ শেষৰকেইজন শিল্পীৰ মাজৰ এগৰাকী যিয়ে এতিয়াও ম’হৰ শিঙৰ পৰা ফণি বনায়। তেওঁৰ বহুদিনীয়া সংগী ৭০ বৰ্ষীয় মকছুদ খান এতিয়াও ম’হৰ শিং যোগানৰ কাম কৰি থকা মুষ্টিমেয় কেইগৰাকীমান ব্যৱসায়ীৰ মাজৰ এগৰাকী।

“যিসকল শিল্পী এতিয়া নাই, তেওঁলোকে লগত এই শিল্প লৈ গৈছে। তাক আৰু পুনৰুজ্জীৱিত কৰিব পৰা নগ’ল,” হোকাটোৰ পৰা এহোপ টানি তেওঁ কয়। “আপুনি গোটেই চৰাই তৰিন ঘুৰিব পাৰে, কিন্তু ম’হৰ শিঙৰ ফণিৰ কথা ক’লে সকলোৱে আপোনাক মোৰ ওচৰলৈ পঠিয়াই দিব।”

২০২২ত এই শিল্পকলাই ভৌগোলিক সূচক চিহ্ন (জি.আই.) লাভ কৰিছিল। এয়া কোনো এবিধ সামগ্ৰী মূলতঃ বিশেষ এটা ভৌগোলিক অঞ্চলৰ বুলি দিয়া স্বীকৃতি, যিয়ে সামগ্ৰীবিধক অঞ্চলটোৰ বৌদ্ধিক সমল হিচাপে সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে। উত্তৰ প্ৰদেশৰ এক জিলা, এক পণ্য আঁচনিৰ অধীনত শিং আৰু হাড়ৰ পৰা হস্তনিৰ্মিত সামগ্ৰীক চম্বলৰ অনন্য সামগ্ৰী বুলি পৃষ্ঠপোষকতা প্ৰদান কৰা হৈছে।

“জিসকে সৰ পৰ বাল, উছকি কংগী (যাৰ মূৰত চুলি, তাকেই লাগে ফণি),” ইছলামে কথাৰ মাজতে জনপ্ৰিয় প্ৰবাদ এটা আনে। “এটা সময় আছিল যেতিয়া ৰাস্তাই-ঘাটে, চুকে-কোণে সকলোতে ফণিৰ নিজা বজাৰ আছিল।”

তেওঁ দোকানখন মাহে ২,০০০ টকাত ভাৰাত লৈছে। ঠেক হ’লেও সেইখন কৰ্মশালাতে তেওঁ দোকানী আৰু শিল্পী দুয়োটাৰে কাম কৰে। তেওঁৰ সন্মুখত আছে ম’হৰ শিঙৰ ফণি বনোৱাৰ বাবে ব্যৱহৃত সঁজুলিসমূহ – বিভিন্ন ধৰণৰ কৰত, বটালি, চোঁচনী, চিৰিচ-কাগজ আৰু ফণিবোৰ ৰাখি কাম কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা কাঠৰ এখন ব’ৰ্ড।

আনকি এতিয়া সেই সঁজুলিসমূহ বিচাৰি পোৱাটোও টান, তেওঁ কয়। “শিল্পী যোৱাৰ লগে লগে তেওঁলোকে ব্যৱহাৰ কৰা সামগ্ৰীবোৰো নাইকিয়া হৈ গ’ল, কোনেও সেয়া নবনোৱা হ’ল। মই প্ৰায়ে জুগাৰ (জোৰা-ফোন্দা মাৰি) কৰি কোনোমতে চলাই আছো। এই আৰি (কৰত)খনৰ কথাই ধৰক। এইখনৰ যি দাঁৰ আছে, তেনে দাঁৰ থকা কৰত আপুনি ক’তো নাপাব। এইখন মই আলিগঢ়ত বিশেষ ফৰমাইচ দি বনাই আনিছো,” ইছলামে কয়।

ফণি বনাবলৈ ইছলামে স্থানীয় কাৰখানাত পোৱা ফালি চেপেটা কৰি লোৱা ম’হৰ শিং ১৫ টকা দৰত কিনি আনে। এখন ফণি তেওঁ প্ৰায় ২০ টকাত বিক্ৰী কৰে আৰু মুনাফা থাকে প্ৰতিখনত ৫ টকা। ফণি এখন বনাওতে তেওঁৰ প্ৰায় দুঘণ্টা লাগে।

“এক কংগী ৭৫ হাথো চে নিকলকৰ বনতি থি (এখন ফণি বনাওতে আগতে পয়সত্তৰখন হাত লাগিছিল),” ইছলামে কয়। “এতিয়া মই অকলে কৰিবলগীয়া হয়। মই প্ৰতিমাহে শৰ ঘাইত বনাও। আল্লাহে বিচাৰিলে কোনোবা এজন চাপ্লায়াৰে আহি সেয়া কিনি লৈ যায়।” আমি সাক্ষাৎ কৰাৰ দিনা মকছুদ খানে ৬০০ টকাত ৩০ খন ফণি কিনি নিছিল।

ইছলামে আড্ডা (ফণি বনাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা কাঠৰ টুকুৰাটো)ত শিঙৰ চেপেটা টুকুৰাটো আনি তাৰ পিঠিখন চিল্লি (বটালি)ৰে মসৃণ কৰিছে। “এই কামটোক কোৱা হয় চিলায়ি কা কাম,” ইছলামে বুজাই কয়। “এইটোৱেই বোধকৰো গোটেই প্ৰক্ৰিয়াটোৰ আটাইতকৈ মেহনত লগা কাম। পুৰণি দিনত প্ৰায়ভাগ শিল্পীয়ে এইবোৰ কাম নকৰিছিল, কিয়নো এইটো লাইনৰ কামত গোৰোহাত ভৰ দি বহু সময়লৈ বহি থাকিবলগীয়া হয়।”

প্ৰথমতে শিঙৰ পাটখন সঠিক ঘনত্বত চুঁচি নিমজ কৰি লোৱা হয়। তাৰপিছত তেওঁ ফণিৰ দাঁৰ বনাবলৈ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ কৰত ব্যৱহাৰ কৰে। “প্ৰতিটো দাঁত যাতে সমান ব্যৱধানত থাকে, সেয়া নিশ্চিত কৰাটোৱে শিল্প। কংগী এখনত কিমান দাঁত থাকিব, তাৰ নিৰ্ধাৰিত সংখ্যা নাই। ফণিখনৰ আকাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিও দাঁতবোৰৰ আকাৰ নিৰ্ভৰ কৰে,” ইছলামে কয়। “কেৱল দস্তকাৰেহে (হস্তশিল্পী) দাঁত কাটিব পাৰে। মেচিনে এনে সুক্ষ্ম কাম কৰিব নোৱাৰিব।”

তিনি ইঞ্চিৰ শিঙৰ পাট এখনৰ কাম কৰি থকা ইছলামে প্ৰতিটো ফালে ৪২ টাকৈ দাঁত কাটিছে। বহল পাট হ’লে এক মিলিমিটাৰতকৈও কম ব্যৱধানত থকা দাঁতৰ সংখ্যাও বাঢ়িব। তেওঁ বনোৱা কিছুমান ফণি তেনেই সৰু, হাতৰ আঙুলিৰ আধামান বহল।

দাঁতকেইটা বনোৱা হোৱাৰ পিছত ফণিবোৰ চিৰিচ-কাগজেৰে মিহি কৰা হয়। তাৰপিছত আৰু অধিক মিহি কৰিবলৈ আকৌ ৰেন্দা মৰা হয়। এবাৰ আকাৰ থিৰাং কৰাৰ পিছত দ্বিতীয়বাৰ চিৰিচ-কাগজেৰে ঘঁহিলে তাৰ উজ্বলতা বাঢ়ে। অনুৰোধ অনুযায়ী কংগীত ফুল আৰু বিন্দুও খোদিত কৰি দিয়া হয়।

“এই ফণি কেৱল ম’হৰ শিঙৰ পৰাই বনাব পাৰি। বলদ গৰুৰ শিংবোৰত পিঁয়াজৰ দৰে তৰপ থাকে, সেয়ে কৰতেৰে কটাটো অসম্ভৱ হৈ পৰে। হাড়বোৰো বৰ টান। ম’হৰ শিঙৰহে ফণি বনাব পৰাকৈ সঠিক ঘনত্ব আছে,” ইছলামে কয়।

তেওঁৰ দোকানত থকা এটা আইনাৰ শ্বোকে’চত বিভিন্ন ধৰণৰ ফণি ৰখা হৈছে। তাতে আছে চৰ্দাৰৌ কি কংগী, যিখন পাগুৰিটো ঠিক-ঠাক কৰি ল’বলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়, মোল্লাৱৌ কি কংগী, যিখনেৰে ডাঢ়ি ফণিওৱা হয় আৰু আছে ভুৰা কংগী, এবিধ পাতল মুগা বৰণৰ ফণি।

এক বিশেষ ধৰণৰ ফণি বজাৰৰ পৰা নাইকিয়া হৈ গৈছে। সেয়া হৈছে তেল ৱালি কংগী, যিখনৰ দাঁতবোৰত ফুটা থাকে য’ৰ পৰা তেল ওলাই মূৰৰ ছালত লাগে। “সেইবিধ ফণি বনাব জনা শিল্পী এতিয়া নাই,” ইছলামে কয়।

ইছলামে ১০ মন বছৰ বয়সতে দেউতাকৰ পৰা ম’হৰ ফণি বনোৱা শিকিছিল। “য়ে হমাৰা দাদিলাহী কাম হ্যে (এয়া আমাৰ পুৰুষানুক্ৰমিকভাৱে চলি অহা কাম)। ম’হৰ শিঙৰ ফণি বনোৱা প্ৰতিগৰাকী শিল্পীৰে ঘৰ চৰাই তৰিনত। তেওঁলোকে আন ক’ৰবালৈ গৈ কাম কৰিব পাৰে, কিন্তু তেওঁলোকৰ শিপা ইয়াতে,” তেওঁ কয়। এইবিধ শিল্প আয়ত্ত কৰোঁতে তেওঁক ১৫ বছৰ সময় লাগিল।

তেওঁৰ ল’ৰা-ছোৱালীকেইটাইও এতিয়া কৰ্মৰত। এজনে মুৰাদাবাদত বাঢ়ৈৰ কাম কৰে। আনজন দৰ্জী। দুজনী ছোৱালীয়ে ঘৰৰ পৰাই দৰ্জীৰ কাম কৰে। দুজনীয়ে পঢ়ি আছে। ডাঙৰ ছোৱালী দুজনীৰ বিয়া হৈছে। কেউজনে উপাৰ্জন কৰে যদিও তেওঁ বহি খাব নোৱাৰে। “দস্তকাৰ এজনে কেতিয়াও বহি থাকিব নোৱাৰে। এই কামটো মই উপভোগ কৰো। কষ্ট আছে, কিন্তু মোৰ গা নিবিষায়। জিচম কাম মাংগতা হ্যে (দেহে শ্ৰম বিচাৰে)।”

ইছলামে ফণি নবনোৱা সময়ত এনেই বহি নাথাকে। কাঠৰ পুতলা, সৰু সৰু পুতলা পালেং বনায়। নাট্ট্ নামে এবিধ দুয়োহাত দীঘল বিশেষ পুতলাও তেওঁ বনায়। “১২ বছৰ আগৰ কথা। দুৰ্ঘটনা এটা হওঁতে বিচনাত পৰি থাকিবলগীয়া হোৱাৰ দিনত এইবোৰ শিকিছিলো। বহি থাকিব নোৱাৰিলো। সেয়ে এইবোৰ বনোৱাত লাগিছিলো। প্ৰতিটো ৫০ টকাত বিক্ৰী কৰোঁ,” তেওঁ কয়।

এই শিল্পবিধেই তেওঁৰ সন্তানকেইটাক তুলি-তালি ডাঙৰ-দীঘল কৰাত সহায় কৰিছে ঠিকেই, কিন্তু পৰিয়ালটোলৈ স্বাচ্ছন্দ্য আহিছে ল’ৰা-ছোৱালীকেইটাই উপাৰ্জন কৰিবলৈ লোৱাৰ পিছৰ পৰাহে।

“মোৰ কেউজনী ছোৱালীয়ে কোৰআন পঢ়িব পাৰে, কিন্তু ল’ৰাকেইটাৰ এজনেও নোৱাৰে,” গৌৰৱেৰে ইছলামে কয়। “সিহঁতে উপাৰ্জন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰাত মোৰ সৰু ছোৱালী দুজনীক কলেজলৈ পঠিয়াই দিলে। পৰিয়ালৰ সকলোৱে হাত-উজান দিলে। এতিয়া দুয়োজনী ছোৱালীয়ে কাম কৰিব বিচাৰে। সিহঁতে টিউশ্যন কৰিব পাৰে।” তেওঁৰ পৰিয়ালৰ আন কোনোৱে কলেজলৈকে পঢ়া নাছিল।

চল্লিশ বছৰ আগতে ইছলামে দিনে ১২-১৫ ঘণ্টা কাম কৰি মাত্ৰ ১১-১২ টকা উপাৰ্জন কৰিছিল। “বচ পেট হি ভৰ জাতা থা, কুছ বচতা নহী থা (পেটটো কোনোমতে পুৰাব পাৰিছিলো, টকা এটা নাবাচিছিল),” তেওঁ কয়।

কেতিয়াবা ফণি বনোৱা শিল্পীয়ে দিনটো কাম কৰি ৰাতি আকৌ দুটা বজাতো উঠিও ফণি বনোৱা আৰম্ভ কৰিছিল। “বহৌত অজীব-অ’-গৰীব ৱক্ত থা (কিবা অদ্ভুত সময় আছিল সেয়া)। এটা কাৰখানাৰ পৰা সাতজন শিল্পীয়ে বনোৱা ৭০০ ফণি ওলাই গৈছিল, আৰু তেনে কাৰখানাও আছিল ভালেমান।”

যোৱা ৬০ বছৰ ধৰি যোগান ধৰোঁতা হিচাপে কাম কৰি অহা মকছুদ খানে মিচিকিয়াই হাঁহি মাৰি কয়, “ইচ কাম সে হম্যে উলফিয়ত হ্যে (এই কামটোৰ সৈতে আমি আৱেগিকভাৱে জৰিত হৈ আছো)।”

আগতে মানুহে ভাবিছিল যে সিংগ কী কংগী-ৰ ঔষধী গুণ আছে। “মূৰৰ উফি-ওকণি আদি ই আন ফণিৰ তুলনাত ভালদৰে আঁতৰাব পাৰে বুলি। মাণ্ডিবোৰ সৌদাগৰ (সদাগৰ)ৰে ভৰি আছিল, ইখনৰ পিছত সিখন পেৰাত ফণি দেশৰ বিভিন্ন স্থানলৈ গৈছিল,” খানে কয়। “অব সৌদাগৰ ভি খতম, ঔৰ খৰিদাৰ ভী (এতিয়া সদাগৰো নাই, কিনোতাও নাই)।”

বিশেষকৈ মহিলাসকলৰ মাজত এই ফণি জনপ্ৰিয় আছিল। মেলাত তিৰোতাবোৰে এইবিধ ফণি বিচাৰিছিল। “আজিও বয়সস্থ মহিলাসকলে এই ফণি বিচাৰে, কিন্তু সৰুবোৰে কিনিব নিবিচাৰে,” খানে কয়।

৪০ বছৰ ধৰি ব্যৱসায়িক সম্পৰ্ক ধৰি ৰখা খান আৰু ইছলামে একেলগে বহি হোকা টানিছে। “তেতিয়া প্ৰতিটো কাৰখানাতে হোকা আছিল। এক বাহানা থা আৰাম কৰনে কা (বিৰতি লোৱাৰ বাহানা আছিল মাত্ৰ)। বয়সীয়াবোৰে হোকা টানি ডেকাবোৰক কাম চাইছিল,” খানে মনত পেলায়।

আন পেছালৈ গুছি যোৱা ফণি নিৰ্মাতাসকলে এতিয়াও তেওঁৰ দোকানত সোমাই দুই-এহোপ মাৰি আড্ডা দি যায়।

ম’হৰ শিঙৰ ফণিৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বজাৰখন আছিল কানপুৰত। তাৰে পিছে পিছে আছিল আগ্ৰা। চৰাই তৰিনৰ আজিৰ তাৰিখৰ হাড় আৰু শিঙৰ পৰা উৎপাদিত সামগ্ৰীবোৰ ঘাইকৈ ইউৰোপ, আমেৰিকা আদিলৈ ৰপ্তানি হয় যদিও আগতে ম’হৰ শিঙৰ ফণিৰ বজাৰখন একেবাৰে ঘৰুৱা আছিল।

“আজ লৌগ সিংগ সে ভিনয়াতে হ্যে (আজিকালি মানুহে শিং এৰাই চলে)। নতুন চামে সেয়া লেতেৰা বুলি ভাবে,” খানে কয়। তেওঁ এইবোৰ কাৰণৰ লগতে প্লাষ্টিকৰ ফণিৰ ব্যৱহাৰ বঢ়াৰ বাবে ম’হৰ শিঙৰ ফণিৰ চাহিদা কমি যোৱা বুলি ভাবে।

আগতে এই ফণি কিনা বেছিভাগ মানুহ হিন্দু আছিল। তেওঁলোকক ৰীতিমতে এই ফণি লাগিছিল, ইছলামে কয়। “পেহলে য়ে বতাতে থে কী নদী ম্যে গয়ে, সৰ ম্যে য়ে কংগী লগায়ী, ঔৰ গংগা মাইয়া কৌ ছঢ়া দী (আমাক কৈছিল যে প্ৰথমে নদীলৈ যায়, তাত মুৰটো ফণিয়াই লৈ পানীত বুৰ মাৰি উঠি সেইখন ধৰ্মীয় নিয়ম অনুযায়ী নদীত বিসৰ্জন দিছিল)। ধনী পৰিয়ালে এই ফণি এশৰ ঘাইত কিনিছিল।”

হিন্দু মানুহে আজিকালি এই ফণি কিনিবলৈ এৰিছে, কাৰণটো অৱশ্যে তেওঁ নক’লে। “কি কাৰণত এৰিছে তেওঁলোকে ভালকৈ জানিব,” তেওঁ কোৱা কথাৰ পৰা অনুমান কৰিব লাগিব।

চাহিদা কমি অহাৰ আন এটা কাৰণ হৈছে গাওঁ আৰু চহৰৰ মেলাবোৰত চাহিদা নাইকিয়া হোৱা। “আমি মেলাত ইমানেই ফণি বিক্ৰী কৰিব পাৰিছিলো যে ফণি বনোৱা শিল্পীয়ে মেলাৰ পৰা অহাৰ পিছত জীয়েকক বিয়া দিব পাৰিছিল। এখন আঠ-ন দিনীয়া মেলাত প্ৰায় ১০,০০০ টকা লাভ হৈছিল। আজমেৰ, কলিয়াৰ, বাদাউন আৰু আন আন ঠাইত উৰুচ (ছুফী সন্তৰ মৃত্যুবাৰ্ষিকী) পাতিছিল। আলিগঢ় আদি চহৰত নুমাইচ (প্ৰদৰ্শনী) অনুষ্ঠিত হৈছিল। নেঝা (ছুফী যোদ্ধা এগৰাকীৰ স্মৃতিত চম্বল আৰু দাঁতিকাষৰীয়া গাঁৱত উদযাপিত উৎসৱ), মহৰ, ঈদ, মেহন্দি কী ৰাত আদি উপলক্ষে স্থানীয় মেলা বহিছিল,” ইছলামে স্মৃতিচাৰণ কৰি কয়। “সেই দিন এতিয়া আৰু নাই। কাচিৎহে ক’ৰবাত এতিয়া মেলা বহে।”

চাৰি বছৰ আগতে ইছলামক নয়ডাৰ বাণিজ্য মেলা এখনলৈ আমন্ত্ৰণ কৰা হৈছিল। “সেয়া সচৰাচৰ দেখা আন মেলাৰ দৰে নাছিল। বিদেচী লৌগৌ কী থী (বিদেশী লোকৰ বাবে আছিল)। বিদেশী লোকক প্ৰথমবাৰৰ বাবে ইমান ওচৰৰ পৰা দেখিছিলো,” ইছলামে কয়।

মেলা উদ্বোধন কৰাৰ সময়ত মুখ্যমন্ত্ৰী যোগী আদিত্যনাথে তেওঁৰ বিপণীখনলৈ আহিছিল। “মোৰ কাষত মানুহৰ ভীৰ লাগিছিল। তেওঁলোকক আনন্দ দিবলৈয়ে মই এখন ভৰি গলৰ পিছফালে ৰাখি হাতত কৰত লৈ শিঙৰ চেপেটা পাট এখন কাটিবলৈ লৈছিলো। তাকে দেখি সকলোৱে হাত চাপৰি মাৰিছিল,” ইছলামে কয়। তেওঁ এতিয়াও সেইখিনি সময়ৰ কথা ভাবি তেওঁৰ মনটো ভাল লাগে, “তাতেই প্ৰথমবাৰৰ বাবে জীৱনত ফেশ্বন শ্ব’ দেখিছিলো।”

চৰাই তৰিনৰ পৰা সিংগ কী কংগী যদিও হেৰাই গৈছে, তথাপিত হাড় আৰু শিঙৰ পৰা হস্তনিৰ্মিত সামগ্ৰীৰ বজাৰখন ঠন ধৰি উঠিছে, ঘাইকৈ ৰপ্তানি কৰাসকলৰ বাবে। অঞ্চলটোৰ প্ৰায় সকলোতে যোগানকৰ্তা আৰু ৰপ্তানিকৰ্তাৰ বেনাৰ দেখিব, কিন্তু আচল কাম চলি থাকে কাৰখানাবোৰত। তাতহে প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি শিল্পীয়ে হাড় আৰু শিঙৰ খাটনি থকা কামবোৰ হাতেৰে কৰি থাকে। উল্লেখ্য যে তাৰ প্ৰায়ভাগ শিল্পীয়ে মুছলমান।

“নতুন প্ৰজন্মৰখিনি হস্তশিল্পৰ ক্ষেত্ৰখনত নিয়োজিত। কিন্তু তেওঁলোকে নাজানে যে এই সকলোবোৰ সিংগ কী কংগী-ৰে আৰম্ভ হৈছিল,” খানে আক্ষেপেৰে কয়।

৩৮ বৰ্ষীয় মেহদি হাচান এগৰাকী স্থানীয় বিতৰক, তেওঁৰ পূৰ্বপুৰুষ আছিল শিঙৰ ফণি বনোৱা শিল্পী। “মোৰ দেউতা আৰু ককাই সিংগ কী কংগী বনাইছিল,” তেওঁ মনত পেলায়। “তেতিয়া মই সৰু, কিন্তু মনত আছে তেওঁলোকে কেনেকৈ হাতেৰেই শিং কটাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি তাক গঢ় দিয়া আৰু মসৃণ কৰা আটাইখিনি কাম হাতেৰেই কৰিছিল, যিবোৰ কাম এতিয়া মেচিনেৰে কৰা হয়।”

হাচানে তেওঁৰ পিতৃ মাহমুদ হাচানে কাম কৰা চাই চাইয়ে এই শিল্প আয়ত্ত কৰিছিল। “আমি ডাক্তৰ-ইঞ্জিনিয়াৰ চাগে হ’ব পাৰিলোহেঁতেন, কিন্তু ঘৰুৱা অৱস্থা বেয়া আছিল বাবে পঢ়াটো আমাৰ বাবে আগত নাছিল। আগত আছিল ব্যৱসায় বঢ়োৱা, সেয়ে আমি তাতে মনযোগ দিলো,” তেওঁ কয়।

হাচানৰ দোকানত শিঙৰ পৰা বনোৱা ভালেমান সামগ্ৰী আছে। বিয়েৰৰ গিলাচৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ফটো ফ্ৰেম, কাপ, ফলৰ খৰাহী, ডাইচ, বিতচকুৰ ফ্ৰেম আৰু ঘৰুৱা সাজ-সজ্জাৰ সামগ্ৰী আদিৰে তেওঁৰ ঘৰ ভৰি আছে। “অংগ্ৰেজ হৰ চীজ নেচাৰেলি ইস্তেমাল কৰনা চাহতে হ্যে (বিদেশী লোকে সকলো প্ৰাকৃতিক সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰিব বিচাৰে),” হাচানে মন্তব্য কৰে। “সেয়ে আমাৰ প্ৰায়ভাগ সামগ্ৰী ইউৰোপ, গালফ দেশসমূহ আৰু আমেৰিকা আদিলৈ যায়। কোনোৱে চম্বলৰ কথা নাজানে, কিন্তু আমি চৰাই তৰিনত কৰা কামৰ বিশ্ব দৰবাৰত পৰিচয় এটা আছে,” তেওঁ গৌৰৱেৰে কয়।

ঘৰুৱা বজাৰত চাহিদা তেনেই নগণ্য। হাচানে কয় যে সিংগ কী কংগীও আন সামগ্ৰীৰ সৈতে একেলগে স্থানীয় বজাৰৰ পৰা নাইকিয়া হৈ গৈছিল যেতিয়া শিল্পী আৰু যোগানকৰ্তা দুয়োপক্ষই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰখন প্ৰতি গুৰুত্ব দিবলৈ ধৰাত স্থানীয় লোকে সেই মহঙা পণ্যবোৰ কিনিব নোৱাৰা হৈ পৰিল। “তাৰোপৰি শিঙৰ পৰা বনোৱা বাবে হিন্দুসকলে আজিকালি এই সামগ্ৰীবোৰ কিনিবলৈ সংকোচবোধ কৰা হ’ল।” উদ্যোগটোৰ সৈতে জৰিত হৈ থকা হিন্দুৰ সংখ্যা ২০ শতাংশতকৈও কম, হাচানে হিচাপ এটা কৰি কয়। তেওঁলোকে ৰপ্তানি কৰা সকলৰ তাত পেকেজিঙৰ কাম কৰে নাইবা যোগানকৰ্তা হিচাপে কাম কৰে।

হাচানৰ কাৰখানাত হাতখনৰ মান দীঘল শিঙো ঠাক ঠাককৈ থোৱা আছে। “দেশখন যিদৰে নানা ভাষাৰে ভৰি আছে, তেনেকৈ শিঙো ভিন্ন প্ৰকাৰৰ আছে,” হাচানে কয়। “আটাইতকৈ ভাল শিং আহে গুজৰাটৰ পৰা, তাৰে বিশেষকৈ আহমেদাবাদৰ পৰা। সেইবোৰ বৰ ডাঙৰ আৰু কাম কৰিবলৈ ভাল।”

শিংবোৰ মসৃণ কৰাৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা ধূলিৰে গোটেই কাৰখানাটো ভৰি থাকে। “আমি কিছুদিনতে এই পৰিৱেশটোৰ সৈতে মিলি গৈছিলো,” হাচানে কয়। এই অৱশিষ্ট অংশবোৰ সংগ্ৰহ কৰি পেকিং কৰি বজাৰত বিক্ৰী কৰা হয়। সেয়া সাৰ হিচাপে আৰু আন আন কামত ব্যৱহাৰ হয়।

এই শিল্পৰ বাবে কেঁচামাল ক’ৰ পৰা আহে, এই সন্দৰ্ভত প্ৰশ্ন উঠাৰ আগেয়ে হাচানে ততালিকে নিজেই কয়, “শিঙৰ বাবে জন্তু হত্যা কৰা নহয়। তাৰ পৰিৱৰ্তে পেলাই দিবলগীয়া শিং আৰু হাড়বোৰ কিনি আনি কিবা তাৰপৰাই ব্যৱহাৰযোগ্য সামগ্ৰী বনোৱা হয়।”

কেঁচামাল, স্থানীয় ভাষাত যাক গিলা সামান (ভিজা সামগ্ৰী) বুলি কোৱা হয়, সেয়া চৰাই তৰিনলৈ পঠিওৱাৰ আগতে কচাইখানাতে শুকুৱাই লোৱা হয়

এবাৰ শুকুৱাই লোৱাৰ পিছত কেঁচামালখিনি টুকুৰা কৰি লোৱা হয়। তাৰপিচৰ ঢাপটো হৈছে চিকাই কা কাম। এই কষ্টকৰ কামটোত শিংবোৰ কয়লাৰ তাপত কোমল কৰি তাক চেপেটা কৰি লোৱা হয়। “তাপ সহি এই কামটো কৰিবলগীয়া হোৱাৰ বাবে চিকাইৰ কামেই গোটেই প্ৰক্ৰিয়াটোত আটাইতকৈ শ্ৰমসাধ্য কাম বুলি ধৰা হয়,” হাচানে বুজাই কয়।

চেপেটা কৰি লোৱাৰ পিছত শিংবোৰ ধাতুৰ সাচ জৰিয়তে আকাৰ-আকৃতিত গঢ় দি লোৱা হয়। গঢ় দি লোৱা টুকুৰাবোৰ তাৰপিচত চাফা কৰি মেচিনত পলিচ কৰি লোৱা হয়।

পোন্ধৰ বছৰ কামৰ অভিজ্ঞতাসম্পন্ন মুমতিয়াজ খানে অলপতে নিজাকৈ ফাৰ্ম এখন খুলিছে। তেওঁ এতিয়া শিল্পী আৰু বিতৰক দুয়োটাৰেই কাম কৰে। তেওঁ হাড়ৰ পৰা বুটাম বনায়। “আমি কি বনাও, সেই ক্ষেত্রত হাড় আৰু শিঙৰ কাম কৰাৰ বিশেষ পাৰ্থক্য নাই,” তেওঁ কয়। “কিন্তু শিঙৰ সামগ্ৰী বনাওতে অধিক কেঁচামাল লাগে আৰু সময়ো বেছি লাগে।”

ডিজাইন আৰু স্থায়িত্ব বঢ়াবলৈ কিছুমান সামগ্ৰীত শিং আৰু হাড় দুয়োবিধেই লাগে। “উদাহৰণ স্বৰূপে ফটো ফ্ৰেম এটা শিঙেৰে বনাব পাৰি, কিন্তু ফ্ৰেমৰ ভিতৰখন সজোৱা কামটো হাড়েৰে কৰা হয়,” মুমতিয়াজে কয়। কিছুমান পণ্যত কেমিকেল কা কাম (সংশ্লেষিত প্ৰলেপ)ৰো প্ৰয়োজন হয়।

মুমতিয়াজে হাড়বোৰ পাইকাৰী হাৰত, সাধাৰণতে কুইণ্টল হিচাপত কিনি আনে। এক কিলোগ্ৰাম কেঁচা শিং কিনিবলৈ তেওঁ ৭০ টকা দিব লাগে, কিন্তু এক কিলোগ্ৰাম বুটাম বনাবলৈ চাৰিকিলোমান কেঁচামাল লাগে। এই বুটাম প্ৰতিকিলোত ৪৪০ টকাকৈ বিক্ৰী হয়। হিচাপে কৰি চালে দেখা যায় যে এক কুইণ্টল কেঁচা শিঙৰ পৰা প্ৰায় ৩০ কিলোগ্ৰাম বুটাম বনাব পৰা যায়।

সাধাৰণতে হাড়ৰ পৰাই বুটাম বনোৱা হয়, সেয়া চৰাই তৰিনত উত্পাদিত হস্তনিৰ্মিত সামগ্ৰীৰ ক্ষেত্রত এক সুকীয়া পৰিচয়। “এই বুটামবোৰ বিলাসী চ্যুটত ব্যৱহাৰ কৰা হয়,” মুমতিয়াজে কয়। বুটাম বনোৱা প্ৰক্ৰিয়াটো আৰম্ভ হয় হাড়বোৰ মেচিন এটাৰে কাটি লোৱাৰ পৰা। তাৰপিচত সেইবোৰ পলিচ কৰা হয়। তাৰপিছত আহে তিকলি কা কাম, য’ত হাড়ৰ পৰা বুটামৰ জোখত সঠিককৈ সেয়া কাটি লোৱা হয়। তাৰপিছত তাত ডিজাইন খটুওৱা বা অন্তিমবাৰ পলিচ কৰাৰ কাম হয়।

এগৰাকী কাৰুশিল্পীয়ে তেওঁৰ অভিজ্ঞতা আৰু কামৰ গুণগত মানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি দিনে ৪০০ৰ পৰা ৮০০ টকা পায়। “তিকলি কা কাম-ত নতুন শিল্পীয়ে ৫০০ টকা পায়, আনহাতে অভিজ্ঞ শিল্পীয়ে একেটা কামৰ বাবদ দিনে ৮০০ টকা লাভ কৰে। কামৰ গুণগত মানৰ ওপৰত সেয়া নিৰ্ভৰ কৰে,” মুমতিয়াজে কয়।

শ্ৰমিক হিচাপে কাম নকৰি নিজাকৈ ফাৰ্ম এখন খোলা সন্দৰ্ভত তেওঁ কয়, “পেইচে কৌ পেইচা কমাতা হ্যে (টকাইহে টকা টানে)। শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰি থাকোতে মোৰ উপাৰ্জন একেই আছিল। পাৰ্থক্য এটাই যে এতিয়া মই চাপমুক্ত,” তেওঁ কয়।

এটা সময়ত কুৱেইটত হস্পিটেলিটি খণ্ডত কাম কৰা মুমতিয়াজে তেওঁৰ আজৰি সময়খিনি বাতৰি চাই কটায়। “হাড় আৰু শিঙৰ হস্তশিল্পৰ ব্যৱসায়টোৰ প্ৰায় আধাভাগেই বন্ধ হৈছে,” তেওঁ কয়। “ৰাছিয়া আৰু ইউক্ৰেইনৰ যুদ্ধ, ইজৰাইল-গাজা সংঘৰ্ষ আৰু এতিয়া আকৌ আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰই জাপি দিয়া নতুন টেৰিফৰ বাবে বেপাৰ বন্ধ হৈছে।”

নতুন প্ৰজন্মই ৰপ্তানি আৰু যোগানকৰ্তা হিচাপে কাম কৰিব বিচাৰে। উদাহৰণ স্বৰূপে মকছুদ খানৰ পুত্ৰই হস্তিনিৰ্মিত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰিবলৈ ছ’চিয়েল মিডিয়াৰ মঞ্চ ব্যৱহাৰ কৰে।

ইছলাম আৰু খানে ভাবি কেতিয়াবা আচৰিত হয় যে ম’হৰ শিঙৰ ফণিৰ ব্যৱসায়টো এটা সময়ত কেৱল স্মৃতি হৈ ৰ’ব নেকি। “মই এই শিল্প মোৰ সন্তানক আৰু চৰাই তৰিনৰ ডেকাচামক শিকাব বিচাৰো, কিন্তু এইবিধ কামত এতিয়া মুনাফা নাই। পেহলে য়ে কাম ইচ জগহ কা সহাৰা থা (এটা সময়ত এই শিল্পৰে চহৰখন চলিছিল),” ইছলামে কয়। “মুনাফা থকাহেতেন কোনেও এই ব্যৱসায় নেৰিলেহেঁতেন।”

এই প্ৰতিবেদন মৃণালিনী মুখাৰ্জী ফাউণ্ডেছন চমুকৈ এম.এম.এফ.ৰ পৰা প্ৰাপ্ত ফেল’শ্বিপৰ অধীনত যুগুতোৱা হৈছে।

অনুবাদ: পংকজ দাস