ਝਾੜਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਸਬਰ ਕੀ ਕਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣਗੇ ਵੀ?

''ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਖਾਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਹੈ ਹੀ ਕੀ ਸਿਵਾਏ ਪਾਂਤਾ ਭਾਤ (ਖਮੀਰੇ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ) ਦੇ?'' ਬਾਤੋ ਮੱਲਿਕ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲੂਣ ਤੇ ਲਾਲ ਮਿਰਚਾਂ ਦੀ ਪੇਸਟ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਚੌਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ ਭਰਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਤਿਰਕਾਲਾਂ ਪੈ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਬਾਤੋ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਯੋਗੇਨ ਮੱਲਿਕ ਅਜੇ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਨੇੜਲੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਘਰ ਮੁੜੇ ਹਨ। ਆਦਿਵਾਸੀ ਬਸਤੀ ਦੇ ਬਾਕੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਾਂਗਰ ਇਹ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵੀ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਜੰਗਲ 'ਚੋਂ ਸਾਲ੍ਹ (ਸ਼ੋਰੇਆ ਰੋਬਰੋਸਾ) ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਹਫ਼ਤਾਵਰੀ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਵੇਚ ਸਕਣ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਝਾੜਗ੍ਰਾਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬੇਨਾਸੁਲੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਬਰ ਆਦਿਵਾਸੀ (ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ 'ਸਵਰ' ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ) ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗ਼ਰੀਬ ਤੇ ਪਿਛੜੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਨਾਲ਼ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਬਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਖੋਜ-ਖ਼ਬਰ ਲੈਣ ਲਈ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ 'ਅਪਰਾਧੀ ਕਬੀਲੇ' ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ 1952 ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਪੜ੍ਹੋ: ਭੁੱਖ ਜਦੋਂ ਆਂਦਰਾਂ ਲੂਹਣ ਲੱਗੇ

ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਮੁੜਦਾ ਹਾਂ, ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਕਿੰਨੇ ਸਾਲ, ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਦਹਾਕੇ ਲੰਘ ਗਏ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਜਿਓਂ ਦੀਆਂ ਤਿਓਂ ਹੀ ਲੰਘ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਲਈ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਮਹੂਆ (ਮਧੁਕਾ ਲਾਂਗਿਫੋਲੀਆ) ਤੋਂ ਬਣੀ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਰਲ ਹੀ ਇੱਥੇ ਖਾਣੇ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਢਿੱਡ ਭਰਿਆ ਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਬਖੋਰੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਧਣ ਕਾਰਨ ਲਗਭਗ ਹਰ ਘਰ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਲਹੂ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ਼ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਬਰ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਮਿਲ਼ਣ ਵਾਲ਼ੇ ਮੌਸਮੀ ਉਤਪਾਦਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਲ, ਕੰਦ-ਮੂਲ਼, ਚੂਜੇ, ਸੱਪ, ਡੱਡੂ, ਘੋਗੇ, ਛੋਟੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ, ਕੇਕੜੇ, ਚੂਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖੁੱਡਾਂ 'ਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਝੋਨਾ, ਛੋਟੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਆਦਿ ਜਿਹੇ ਉਤਪਾਦ ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। 2023 ਦੀ ਸਟੇਟ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆਜ਼ ਫਾਰੇਸਟ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ 2011 ਤੋਂ 2021 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ 40,709.28 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਅਤਿ-ਸੰਘਣੇ ਅਤੇ ਦਰਿਆਨੇ-ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ (ਵਿਰਲੇ) ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ।

ਕੋਂਡਾ ਭੋਕਤਾ 2026 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਬਾਲਣ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜਦਿਆਂ ਹਾਥੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਸਨ, ਦੱਸਦੇ ਹਨ,“ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖ਼ਤ ਇੰਨੇ ਘੱਟ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੱਧ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਲੱਤ ਨਾ ਗੁਆ ਬੈਠਾਂ।”

ਪਾਰੰਪਰਿਕ ਅਨਾਜ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਉਹ ਜਨਤਕ ਵੰਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (ਪੀਡੀਐੱਸ) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਅਨਤੋਦਿਆ ਅਨਾਜ ਯੋਜਨਾ (ਏਏਵਾਈ) ਦੇ ਤਹਿਤ ਕਾਰਡ-ਧਾਰਕ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ 15 ਕਿੱਲੋ ਚੌਲ਼ ਅਤੇ 20 ਕਿੱਲੋ ਕਣਕ ਮਿਲ਼ਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਿੰਗਧੁਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਬਰ ਆਦਿਵਾਸੀ ਅਜੀਤ ਕੋਟਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਸਾਨੂੰ ਰਾਸ਼ਨ ਡੀਲਰ ਪੂਰਾ ਰਾਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਚੌਲ਼ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਘੱਟ ਹੀ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂ ਘੱਟ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ, ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।”

ਇਸ ਰਿਪੋਰਟਰ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਅਜੀਤ ਵਰਗੇ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਓਨਾ ਰਾਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਦਾ ਜਿੰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲ਼ਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਰਾਸ਼ਨ ਮਿਲ਼ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ 'ਕੱਲੇ ਚੌਲ਼ਾਂ ਨਾਲ਼ ਹੋਰ ਕੀ ਖਾਈਏ? ਪਰਾਸਿਆ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਬਰ ਆਦਿਵਾਸੀ ਅਜੀਤ ਭੁਈਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਜੰਗਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਰਹੇ ਨੇ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਸਾਡੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵੀ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਕਈ ਦਿਨ ਐਸੇ ਵੀ ਲੰਘੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਡੰਗ ਚੌਲ਼ਾਂ ਦਾ ਪਤਲਾ ਮਾੜ ਪੀ ਕੇ ਦਿਨ ਬਿਤਾਇਆ।”

ਭਾਮਰਾ ਨਾਇਕ ਦੀ 15 ਸਾਲਾ ਧੀ, ਰੁਪਾਲੀ ਨਾਇਕ ਦੀ ਪਿਛਲੇ ਹੀ ਸਾਲ (2025) ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਬੇਨਾਸ਼ੁਲੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੇ ਭਾਮਰਾ ਨਾਇਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,“ਮੇਰੀ ਧੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਖੂਨ ਦੀ ਘਾਟ (ਐਨੀਮਿਆ) ਨਾਲ਼ ਜੂਝ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਮਝ ਲਓ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜੇ ਉਸਨੂੰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਖਾਣਾ ਮਿਲ਼ਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਮੌਤ ਨਾਲ਼ ਲੜ ਲੈਂਦੀ।”

ਉਮਰ ਦੇ ਪੰਜ ਦਹਾਕੇ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਨਾਇਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਹਾਟ ਵਿੱਚ ਸਾਲ੍ਹ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵੇਚ ਕੇ ਆਪਣਾ ਗੁਜਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। “ਓੜੀਸ਼ਾ ਤੋਂ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਰੀਦਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਗੰਢ ਦੇ 60 ਰੁਪਏ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮੈਂ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗੰਢਾਂ ਵੇਚ ਦਿਆਂ, ਤਾਂ 240 ਰੁਪਏ ਕਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਲਗਭਗ ਇੰਨੀ ਹੀ ਹੈ।” 2013 ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਦਰ ਸਿਰਫ਼ 40 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੈ। ਗ਼ਰੀਬੀ ਅਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਕਾਰਨ ਸਬਰ ਲੋਕ ਆੜ੍ਹਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹਨ।

ਸਾਡੀ ਗੱਲਬਾਤ ਮੁੱਕਦਿਆਂ-ਮੁੱਕਦਿਆਂ ਦਿਨ ਢਲ਼ ਗਿਆ। ਸਿੰਗਧੁਈ ਵਿੱਚ ਜਨਵਰੀ ਦੀ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਮੈਨੂੰ ਚੀਰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਢੰਗ ਦੀ ਛੱਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੰਧਿਆ ਭਕਤਾ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਸਮਾਨ ਹੇਠ ਖਾਣਾ ਬਣਾ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਤੂ ਤੋਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰਾਤ ਦੇ ਖਾਣੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ,“ਅੱਜ ਰਾਤ ਉਬਲੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਚੌਲ਼।”