भातावर तेल-मीठ मिळणंही आमच्यासाठी मेजवानीच

"रोज रोज खायला काय आहे आमच्याकडे, या शिळ्या भाताच्या पेजेशिवाय (पांता भात)?" भाताला चव यावी म्हणून सुक्या लाल मिरच्या आणि त्यावर मीठ टाकत बाटो मल्लिक म्हणतात.

संध्याकाळची वेळ झालीये अन् बाटो आणि तिचे पती योगेन मल्लिक नुकतेच जवळच्या जंगलातून परतले आहेत. या आदिवासी पाड्यावरील इतर कुटुंबांपैकी हे कुटुंब आपला संपूर्ण दिवस आठवडे बाजारात विकण्यासाठी सागाची (साळ) पानं गोळा करण्यात घालवतं.

त्यांचं घर पश्चिम बंगालच्या झारग्राम जिल्ह्यातल्या बेनाशुली गावात. जिथं प्रामुख्याने साबर आदिवासींचा (पश्चिम बंगालमध्ये संवर्गीकृत 'सवार') समुदाय रहातो. हा आदिवासी समुदाय देशातील अत्यंत गरीब आणि वंचित नागरिकांपैकी एक आहे, जो भूक आणि कुपोषणाच्या छायेत आपलं आयुष्य कंठत आहे.

मी साबर लोकांच्या जगण्याचं दस्तऐवजीकरण करण्यासाठी अनेक वर्षांपासून या भागाला भेट देत आहे. ब्रिटिशांनी त्यांना 'गुन्हेगारी जमात' म्हणून घोषित केले होते, त्यानंतर १९५२ मध्ये त्यांना यातून विमुक्त करण्यात आले. त्यांच्यापैकी फार कमी लोकांकडे स्वतःची जमीन आहे आणि उदरनिर्वाहासाठी ते पूर्णपणे जंगलावर अवलंबून आहेत. वाचा : 'हंगर इन द बेली ऑफ द बीस्ट'

मी जेव्हा जेव्हा इथे परत येतो, तेव्हा मला हेच जाणवते की त्यांची परिस्थिती वर्षानुवर्षे आणि अनेक दशकांपासून बदललेली नाही. भूक भागवण्यासाठी अन्न मिळेनासं झालं की, स्थानिक मोहाच्या (महुआ) फुलांपासून बनवलेली दारू अन्नाला पर्याय म्हणून वापरली जाते, कारण त्यामुळे पोट भरल्याची भावना निर्माण होते. खरं तर, जवळपास प्रत्येक घरात वाढत्या दारूच्या व्यसनामुळे (स्थानिक दारू गल्लोगल्ली गाळली जाते), कुपोषण आणि अ‍ॅनिमिया (रक्तक्षय) हा जणू पाचवीलाच पुजला आहे.

जंगलाबद्दल असणाऱ्या उत्तम ज्ञानामुळे साबर आदिवासी तिथल्या हंगामी निसर्ग संपत्तीवर अवलंबून राहू शकतात: फळे, कंदमुळे, पक्षांची पिल्ले, साप, बेडूक, गोगलगायी, लहान मासे आणि खेकडे, उंदरांच्या बिळातील धान्य, लहान प्राणी, मध आणि इतर बरेच काही. पण भारतातील जंगलं आता विरळ होत चालली आहेत – "२०११ ते २०२१ दरम्यान, ४०,७०९.२८ चौरस किलोमीटरची अतिशय घनदाट आणि मध्यम स्वरूपाची जंगलं आता अगदी विरळ झाली आहेत" (स्टेट ऑफ इंडियाज फॉरेस्ट अहवाल२०२३).

"जंगलं इतकी विरळ झालीत की हत्तींशी आमनेसामने येण्याचे प्रसंग पूर्वीपेक्षा आता खूपच वाढले आहेत; आता माझा पाय गमावण्याचा धोका निर्माण झाला आहे," कोंडा भोक्ता म्हणतात, ज्यांच्यावर २०२६ च्या सुरुवातीला जंगलातून सरपण घेऊन परतत असताना एका हत्तीने जीवघेणा हल्ला केला होता.

पारंपरिक अन्न मिळणं आता कठीण झाल्यामुळे, ते रेशनवर अवलंबून आहेत. पश्चिम बंगालमधील अंत्योदय अन्न योजना (AAY) रेशन कार्डांतर्गत पात्र कुटुंबांना दरमहा १५ किलो तांदूळ आणि २० किलो गहू मिळतात. पण सिंगधुई गावचे साबर आदिवासी असलेले अजित कोतल म्हणतात, “आम्हाला रेशन दुकानदारांकडून हक्काचा सगळा तांदूळ मिळत नाही. तो नेहमीच कमी असतो. असं का होतं, हे आम्हाला माहित नाही. आम्ही तक्रार केली, पण त्याचं पुढे काहीच झालं नाही.”

या प्रतिनिधीला असे आढळून आले की अजित यांच्यासारख्या अनेक कुटुंबांना त्यांच्या हक्कापेक्षा खूप कमी रेशन मिळते.

ज्यांना पूर्ण रेशन मिळते, तेही जेवणात त्याशिवाय अधिक काही करू शकत नाहीत. “जंगलं नष्ट झाली आहेत आणि त्यासोबतच आमचे अन्नाचे स्त्रोतही संपले आहेत,” अजित भुईया म्हणतात. परासिया गावचे साबर आदिवासी पुढे म्हणतात, “असे अनेक दिवस गेले आहेत जेव्हा आम्ही फक्त एका वेळच्या जेवणावर (भाताची पेज खाऊन) दिवस काढला आहे.”

भामरा नायक यांनी गेल्या वर्षी (२०२५) त्यांची १५ वर्षांची मुलगी रुपाली नायक हिला गमावले. “माझ्या मुलीला बऱ्याच काळापासून, अगदी लहानपणापासूनच अ‍ॅनिमियाचा (रक्तक्षयाचा) त्रास होता. मला कधीकधी वाटते की जर तिला पौष्टिक जेवण मिळाले असते, तर माझी मुलगी या आजाराशी लढू शकली असती,” बेनाशुली गावच्या या रहिवाशाने या प्रतिनिधीला सांगितले.

आपल्या सत्तरीत असलेले नायक सांगतात की, ते आणि त्यांचं कुटुंब आठवडी बाजारात सागाची पानं विकून मिळणाऱ्या पैश्यांवर जगतात. “ओरिसाहून लोक ती खरेदी करायला यायचे. आम्ही १,००० पानांच्या एका पेंढीसाठी ग्राहकाकडून ६० रुपये घेतो. जर मी एका आठवड्यात चार पेंढ्या विकल्या, तर मला २४० रुपये मिळतात. इथे बहुतेक कुटुंबांचे उत्पन्न एवढेच आहे.” ४० टक्के साक्षरता (२०१३ चा अहवाल) आणि एकूणच गरिबीमुळे साबर लोक पूर्णपणे मध्यस्थांच्या दयेवर आहेत.

बोलणं सुरू असतानाच प्रकाश मावळत चालला आहे. जानेवारी महिन्यातल्या थंड वाऱ्यामुळे सिंगधुईमध्ये मला हुडहुडी भरत आहे, पण अनेक घरांना साधी छपरंही नाहीत. संध्या भक्ता उघड्यावर स्वयंपाक करत आहेत, आणि त्यांचा पाळीव पोपट त्यांच्या अवतीभोवती खेळत आहे. रात्रीच्या जेवणात काय आहे असे विचारल्यावर त्या मला सांगतात, “आज रात्रीसाठी उकडलेल्या भाज्या आणि भात.”