ਖ਼ੁਦ ਸੜ ਕੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ ਰੁਸ਼ਨਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਸ਼ਿਵਕਾਸੀ ਦੇ ਪਟਾਕਾ ਮਜ਼ਦੂਰ

“ਮੈਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਧਮਾਕੇ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਧਮਾਕਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕੰਧਾਂ ਢਹਿ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਲਿੰਗਾਸਾਮੀ ਨੂੰ ਮਲ਼ਬੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ਼ਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਅੱਧ-ਨੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਸੜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਲਾਜ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪੁੱਛੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਹ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ, ਕੀ ਉਹ ਬਚ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਦੋਪਹੀਆ ਵਾਹਨ 'ਤੇ ਬੈਠ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਾ ਰਹੇ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੇਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਲਿਟਾ ਕੇ ਹਸਪਤਾਲ ਲੈ ਜਾਣਾ ਪਿਆ।” ਘਟਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਮੇਰੀ ਮਾਰੀਸ਼ਵਰਨ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਹੋਈ ਜੋ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਸ਼ਿਵਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਉਸ ਪਟਾਕਾ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹੀ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੈ ਜਿੱਥੇ 1 ਜੁਲਾਈ 2025 ਨੂੰ ਇਹ ਧਮਾਕਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਮੈਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਤੋਂ ਘਟਨਾ ਸਥਲ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਦੇ ਗੇਟ ਬੰਦ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਹਿ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਪਗਡੰਡੀ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਸੜਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਦੋਪਹੀਆ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਮੈਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜ਼ਖਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹਸਪਤਾਲ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣਾ ਕਿੰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਧਮਾਕੇ ਵਾਲ਼ੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਤਕਰੀਬਨ 20 ਲੋਕ ਕੰਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਠ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਦੋ ਨੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਇਲਾਜ ਦੌਰਾਨ ਦਮ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਨ ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਰਹੇ।

ਮੈਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪਟਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗਦਿਆਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸੜ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਲੱਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ ਸ਼ਿਵਕਾਸੀ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੇਰੇ ਡਰ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੀ ਕਈ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਡਰਾਉਣੀ ਹਕੀਕਤ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ। ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਾਰਡ ਝੁਲਸੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ਼ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਐਸੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤਾਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਕੋਈ ਕੀ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਪੂਰੀ ਦੁਪਹਿਰ ਬਿਤਾਈ।

47 ਸਾਲਾ ਲਿੰਗਾਸਾਮੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਸੜ ਗਿਆ ਹੈ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਕਰੀਬ 100 ਫ਼ੀਸਦ ਸੜੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਪਾਉਂਦੇ। ਉਹ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਹੀ ਗੱਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਜ਼ਿਊਂਦੇ ਬਚ ਸਕਣਗੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹਸਪਤਾਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਫ਼ੋਨ 'ਤੇ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਇਸ ਦੁਨੀਆ 'ਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਹੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਬਦ ਹਾਲੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਅੱਗ ਵਿਚਾਲੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਿਤਾਇਆ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾ ਰੁਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਦੋ-ਦੋ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।

ਲਿੰਗਾਸਾਮੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਵੇਣੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,“ਪਿਤਾ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪਟਾਕਾ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਡਰਾਈਵਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉੱਥੇ ਵਿਸਫੋਟਕ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਾਡੇ ਲਈ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ।” ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਲਿੰਗਾਸਾਮੀ ਬੱਸ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਸੀਮਤ ਆਮਦਨੀ ਨਾਲ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਖਰਚ ਚੱਲ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਰੁਧੁਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਿਵਕਾਸੀ ਸਥਿਤ ਕਮਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪਟਾਕਾ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਜੰਮਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ,“ਉਹ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਡਰਾਈਵਰ ਵਜੋਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਮੀਕਲ ਮਿਲਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ਼ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰੀਵੱਸ ਇਹ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਕੁਆਰੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਇਕੱਲੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹਾਂ। ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਅੱਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਵਾਂਗੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਪਾਵਾਂਗੀ।”

ਇਸ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਦੇ ਮਾਲਿਕ ਕਮਲ ਕੁਮਾਰ, ਮਾਯਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਅਤੇ ਸੈਲਵਮ ਹਨ ਜੋ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚਿੰਨਗਮਨਪੱਟੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੇ ਹਨ। ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 100 ਲੋਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦਲਿਤ ਹਨ। ਉਹ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰਸਾਇਣਾਂ ਨਾਲ਼ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਢੁਕਵੀਂ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੰਦ ਹੀ ਉਪਲਬਧ ਕਰਾਏ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮਚਾਰੀ ਰਾਜ ਬੀਮਾ ਵਰਗੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਹੇਠ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ।

ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਪੁੱਛਣਾ ਸੁਖਾਲ਼ੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਇੰਨਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਕਿਉਂ ਹਨ?

48 ਸਾਲਾ ਮੁਰੂਗਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵੀ ਇਸੇ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,"ਇਹੀ ਸਾਡੀ ਕਿਸਮਤ ਹੈ। 500 ਰੁਪਏ ਦਿਹਾੜੀ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਆਉਂਦੀ ਹਾਂ।" ਉਹ ਸੂਲੱਕਰਾਈ ਨਾਮਕ ਸ਼ਹਿਰ (ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਹੇਠ ਗਿਣੇ) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਥੋਂ ਲਗਭਗ 25 ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰ ਹੈ। ਉਹ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਵੱਲੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਟੈਂਪੂ ਰਾਹੀਂ ਕੰਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਵੇਰੇ 7 ਵਜੇ ਤੋਂ ਰਾਤ 12 ਵਜੇ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੰਨੀ ਲੰਬੀ ਦਿਹਾੜੀ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਸ਼ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 1,000 ਰੁਪਏ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੁਰੂਗਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 500 ਰੁਪਏ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ।

48 ਸਾਲਾ ਮੁਰੂਗਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸੂਲੱਕਰਾਈ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੀ ਹੈ। ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ਼ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,"ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਘਰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮੇਰੇ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ਼ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਕਰਨੀ ਹੈ।" ਉਹ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ,"ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਪੇਪਰ ਮਿੱਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸਾਂ। ਰੋਜ਼ 200 ਰੁਪਏ ਮਿਲ਼ਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਇੰਨੇ ਪੈਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘਰ ਚਲਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪਟਾਕਾ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਦਾ ਰੁਖ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ 370 ਰੁਪਏ ਦਿਹਾੜੀ ਮਿਲ਼ਦੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਫੈਨਸੀ ਪਟਾਕਿਆਂ ਲਈ ਰਸਾਇਣ ਮਿਲ਼ਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਦਿਹਾੜੀ ਵੱਧ ਕੇ 500 ਰੁਪਏ ਹੋ ਗਈ।"

ਜਦੋਂ ਇਹ ਧਮਾਕਾ ਹੋਇਆ, 48 ਸਾਲਾ ਮੁਰੂਗਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਇਸ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,"ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸਾਂ। ਗ਼ਲਤੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਕੇ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ। ਮੈਂ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਫਿਸਲ ਗਈ। ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਅਤੇ ਪੈਰ ਸੜ ਗਏ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਸਮਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਕਿ ਕੀ ਕਰਾਂ। ਮੈਂ ਘਬਰਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਪਾ ਲਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਾਥੀਰੋਗ ਕਾਰਨ ਮੇਰਾ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਫਿਰ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਸੁਜਣ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਕਾਹਲੀ ਦੇਣੀ ਭੱਜ ਵੀ ਨਾ ਸਕੀ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਬੱਸ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸਾਂ। ਅਖ਼ੀਰ ਅਸੀਂ ਦੋਸ਼ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦੇਈਏ?"

ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਦੀਵਾਲੀ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਪਟਾਕਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਜੋੜ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਮੈਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕੌੜੇ ਸੱਚ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਲ ਭਰ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਅਣਗੌਲ਼ੀਆਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ। ਅਸੀਂ ਸਾਲ ਭਰ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣਾ ਕਿਉਂ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ?

ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਥੰਗਮ ਤੇਨਰਾਸੁ ਨੇ ਕਰਨੇਸਨ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਸ਼ਿਵਕਾਸੀ ਦੇ ਪਟਾਕਾ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਵਿਡੰਬਨਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘੇਰਾ ਕਰਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਵਿਚਲਾ ਹੱਥ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾਲ਼ੋਂ ਅਸਧਾਰਣ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸੇ ਹੱਥ 'ਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜਿਹਨੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਿੰਗਿਆੜੇ ਛੱਡਦੀ ਫੁਲਝੜੀ ਫੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਪੀੜ੍ਹ ਅਤੇ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਛੂਹ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ ਧਮਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਦਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਲਾਇਆਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਕਾਸੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਧਮਾਕੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਾਲੇ ਵੀ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਖਾਵਟੀ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਅਖੀਰ ਰਹਿ ਕੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਚਿਸ ਅਤੇ ਪਟਾਕੇ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ 1000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਈਸੈਂਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਲੋਕ ਇਸ ਕੰਮ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 55 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਔਰਤਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਿਵਕਾਸੀ ਵਿੱਚ 18 ਧਮਾਕੇ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 30 ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ 29 ਗੰਭੀਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕੁਲੈਕਟਰ ਦਫ਼ਤਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 2011 ਤੋਂ 2023 ਦਰਮਿਆਨ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਵਾਲ਼ੇ 190 ਹਾਦਸਿਆਂ ਵਿੱਚ 337 ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਗਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਉਹੀ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ਼ਰੇਆਮ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਪਟਾਕੇ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਕਾਲ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਇਹ ਉਦਯੋਗ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ 78 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਫਾਇਰਵਰਕਸ ਐਂਡ ਐਮੋਰੇਸਜ਼ ਮੈਨੂਫ਼ੈਕਚਰਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਣਨ ਵਾਲ਼ੇ ਲਗਭਗ 80 ਫੀਸਦ ਪਟਾਕੇ ਵਿਰੁਧੁਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਗਭਗ 6,000 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਮੰਡੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਾਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪਟਾਕਿਆਂ ਲਈ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸੰਕੇਤਕ (ਜੀਆਈ) ਟੈਗ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਰਜ਼ੀ 'ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਵਸਤਾਂ' ਦੇ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਵਾਯੂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇ ਪਟਾਕਿਆਂ ਲਈ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਬੇਰੀਅਮ ਨਾਈਟਰੇਟ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਜੀ.ਆਈ. ਟੈਗ ਦੇ ਬਿਨੈ ਅਤੇ ਹਰੇ ਪਟਾਕਿਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਜਿੰਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਓਨੀ ਹੀ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ ਦੇ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰਸਾਇਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ਼ਾਉਣ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਬਿਨਾ ਲਾਈਸੈਂਸ ਦੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਕੇ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਤੇ ਹਰ ਵੇਲ਼ੇ ਖ਼ਤਰਾ ਮੰਡਰਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਪਟਾਕਾ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਗਠਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਨਾ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਯੂਨੀਅਨ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਐਸਾ ਮੰਚ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕੇ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਝੂਲ਼ ਰਹੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੀ ਦੀਵਾਲ਼ੀ ਵੀ ਕੋਈ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੀ।

ਜਦੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਦੇ, ਤਦ ਜੀਆਈ ਟੈਗ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਇਹ ਲੇਖ 1 ਜੁਲਾਈ 2025 ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਕਾਸੀ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਵਿਸਫੋਟ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਗੁਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ 10 ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਵੈਯਰਮਣੀ (35 ਸਾਲ), ਸੁਲੱਕਾਰਈ
ਨਾਗਾਪੰਡੀ (28 ਸਾਲ), ਸਰਵੈਕਰਨਪੱਟੀ
ਰਾਮਜਯਮ (27 ਸਾਲ), ਮੀਨਾਮਪੱਟੀ
ਮਹਾਲਿੰਗਮ (46 ਸਾਲ), ਮੀਨਾਮਪੱਟੀ
ਚੇੱਲਾਪੰਡੀ (ਕਰੀਬ 30 ਸਾਲ), ਅਨੁਪਨਕੁਲਮ
ਰਾਮਮੂਰਤੀ (55 ਸਾਲ), ਓ. ਕੋਵੀਲਪੱਟੀ
ਪੁੱਨਿਆਮੂਰਤੀ (47 ਸਾਲ), ਵਿਰੁਧੁਨਗਰ
ਲਕਸ਼ਮੀ (ਕਰੀਬ 25 ਸਾਲ), ਮੱਧ ਸੇਨਈ
ਲਿੰਗਾਸਾਮੀ (47 ਸਾਲ), ਸੇਵਾਲਪੱਟੀ
ਅਲ਼ਗੁਰਾਜਾ (28 ਸਾਲ), ਸੇਵੈਕਰਨਪੱਟੀ

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ