শিৱকাশিত জুইৰ সৈতে খেলা

“মই বিস্ফোৰণৰ কাণ তাল মৰা শব্দ শুনি আৰু ধোঁৱা ওলোৱা দেখি উধাতু খাই সেইফালে দৌৰিলো। বিস্ফোৰণত কাৰখানাটোৰ বেৰবোৰ খহি গৈছিল আৰু মই দেখিছিলো লিংগচামীয়ে জ্বলি যোৱা কাপোৰেৰে অৰ্ধনগ্ন অৱস্থাত সেই ধোঁৱা আৰু ভগা ইটা-চিমেণ্টৰ মাজৰ পৰা ওলাই দৌৰিছিল। তেওঁক আমি চিকিত্সাৰ বাবে লৈ যোৱাৰ সময়ত তেওঁ মোক বাৰে বাৰে সুধিছিল যে তেওঁ জীয়াই আছে নে নাই, বাচি আছে নে নাই। দুচকীয়া বাহনখনত তেওঁ বহিব পৰা নাছিল। সেয়ে ঠেলা এখনত উঠাই তেওঁক আমি হস্পিতাললৈ লৈ গৈছিলো।” ঘটনাৰ পিছৰ দিনা মোৰেচৰণে পিছদিনা মোৰ সৈতে কথা পাতিছিল। ২০২৫ৰ ১ জুলাইত বিস্ফোৰণ ঘটা শিৱকাশিৰ সেই কাৰখানাটোৰ পৰা সামান্য দূৰত তেওঁ থাকে।

মই এদিন পিছত ঘটনাস্থলীলৈ আহিলো। কাৰখানাৰ গেটবোৰত তলা লগাই থোৱা আছিল। কাৰখানাৰ এটা ইউনিট ধ্বংস হৈ গৈছিল। আশে-পাশে তাৰ পকী ৰাস্তা নাছিল। তালৈ যোৱাৰ বাটটো বিচাৰি উলিয়াওতে মোৰ যথেষ্ট সময় লাগিছিল। মই ভাবি আচৰিত হৈছিলো যে কাৰখানাটোৰ মানুহক ২৫ কিলোমিটাৰ দূৰত থকা হস্পিতাললৈ নিওতে নিশ্চয়কৈ অসুবিধাৰ সৃষ্টি হৈছিল।

বিস্ফোৰণ ঘটাৰ দিনা প্ৰায় ২০ জন লোক পুৱাৰ ভাগত কাৰখানাত উপস্থিত হৈছিল। তাৰে আঠজন থিতাতে নিহত হয়। দুজনৰ আঘাত অতিশয় গুৰুতৰ আছিল আৰু হস্পিতালত দুদিন পিছত মৃত্যু হয় আৰু তিনিজনৰ আঘাত গুৰুতৰ আছিল বাবে দীঘলীয়া সময়ৰ বাবে হস্পিতালতে থাকিবলগীয়া হৈছিল।

মই সৰুৰে পৰা আতচবাজিৰ পৰা আঁতৰতে থাকো। ফটকাই পুৰিব বুলি মই ভয় কৰোঁ। কিন্তু সিদিনা শিৱকাশিচৰকাৰী হস্পিতালত গৈ বুজিলো যে মই মোৰ ভয়ৰ সীমা অতিক্ৰম কৰা পৰিৱেশ এটাত সোমাইছো। হস্পিতালৰ জৰুৰীকালীন সেৱাত অগ্নিদগ্ধ ৰোগীৰে ভৰি আছিল। কেনেকৈ ভুক্তভোগী পৰিয়াল বা হৃদয় ভাগি পৰা পৰিয়ালৰ সৈতে কথা পতা যায়? মই সেই আবেলিটো তাতেই কটালো।

৪৭ বৰ্ষীয় লিংগচামীৰ অৱস্থা সংকটজনক। তেওঁৰ গোটেই শৰীৰ জ্বলিছে, ডাক্তৰে সেয়া ১০০ শতাংশ জ্বলা বুলি কয়। মই তেওঁৰ সৈতে কথা পাতিবলৈ চেষ্টা কৰিছো, কিন্তু তেওঁ বেছি কথা ক’বপৰা নাই। তেওঁ বাৰে বাৰে এটা কথাই সুধিছে, তেওঁ জীয়াই থাকিব নে নাই। আবেলি মই হস্পিতালৰ পৰা ওলাই আহিছো, তেনেতে খবৰ এটা আহিছে, তেওঁ নাই। তেওঁ হস্পিতালৰ বিচনাৰ পৰা কোৱা কথাষাৰ মোৰ কাণত বাজি থাকিল। জীয়েকে ভাল শিক্ষা লাভ কৰক বুলিয়ে তেওঁ গোটেই জীৱনটো ফটকা আৰু জুইৰ সৈতে তেওঁ খেলা কৰিলে। তেওঁৰ দুয়োগৰাকী জীয়ৰীয়ে ডাবল ডিগ্ৰী লাভ কৰিছে।

“মোৰ দেউতাই মোক কৈছিল যে তেওঁ ফটকাৰ কাৰখানা এটাত চালক হিচাপে কাম কৰিছিল। কিন্তু নাজানিছিলো যে তেওঁ আতচবাজি বনোৱা কাম কৰিছিল। এয়া আমাৰ বাবে অসহনীয়,” তেওঁৰ ডাঙৰজনী জীয়ৰী কৃষ্ণাবেণীয়ে কয়। এটা বছৰ আগতে চালক হিচাপে কাম কৰা লিংগচামীয়ে বিৰুধুনগৰ জিলাৰ শিৱকাশিৰ কমল কিশোৰ ফটকা কাৰখানাটোত সোমাইছিল। “তেওঁ চালক আছিল যদিও ৰাসায়নিক মিহলি কৰা কামো কৰিছিল। চালকৰ কাম কৰি পেট পোহাটো সম্ভৱ নাছিল। এতিয়া দুজনী অবিবাহিত ছোৱালী লৈ অকলশৰীয়া হৈ পৰিছো। কেনেকৈ সিহঁতক বিয়া দিম ভাবি পোৱা নাই,” তেওঁৰ পত্নী ৰাজম্মলে কয়।

কমল কুমাৰ, মায়াকৃষ্ণন আৰু চেলভাম - জিলাখনৰ চিন্নগামনপট্টি গাঁৱৰ এই তিনিজনৰ মালিকানা স্বত্ব থকা এই কাৰখানাটোত ১০০ জন লোকে কাম কৰে। আটাইকেইজনেই দলিত সম্প্ৰদায়ৰ। কোনো ধৰণৰ প্ৰশিক্ষণ কিম্বা সুৰক্ষা সঁজুলি অবিহনে বিপজ্জনক সামগ্ৰীৰ সৈতে এইসকল লোকে এক অসুৰক্ষিত পৰিৱেশত কাম কৰে। তাৰে বহুতৰে ৰাজ্যিক কৰ্মচাৰী বীমা বা আন যিবোৰ সুবিধা তেওঁলোকে শ্ৰমিক হিচাপে দেশৰ শ্ৰম আইন অনুযায়ী পাব লাগে, সিবোৰ নাই।

আমাক এই কথা সোধাটো তেনেই সহজ: এই কামটোহে কিয় বাচি ল’লা?

“এয়াই আমাৰ ভাগ্য,” ৪৮ বৰ্ষীয় মুৰুগ লক্ষ্মীয়ে কয়। তেওঁ নিজেও একেটা কাৰখানাত কাম কৰি আঘাত পোৱা শ্ৰমিক। “দিনে ৫০০ টকা উপাৰ্জনৰ আশাত মই এই কাম কৰিবলৈ আহো।” তেওঁ তাৰ পৰা ২৫ কিলোমিটাৰ দূৰৰ চুলকৰই চহৰত থাকে। তেওঁ কামলৈ আহিবলৈ লগৰ শ্ৰমিক কেইগৰাকীমানৰ সৈতে টেম্পো এখন ভাৰা কৰি আহে। তেওঁ পুৱা ৭ বজাৰ পৰা ৰাতি ১২ বজালৈ কাম কৰে। তেওঁৰ ঠাইত পুৰুষে আকৌ একে সময়ৰ কামৰ বাবে ১০০০ টকা পায়।

“মই মোৰ স্বামীক হেৰুৱাইছো। ময়েই পৰিয়ালটোৰ একমাত্ৰ উপাৰ্জনকাৰী। দুটা সন্তানৰ চোৱাচিতা কৰিব লাগে,” ৪৮ বৰ্ষীয় মুৰুগ লক্ষ্মীয়ে কয়। তেওঁ চুলকৰইৰ একমাত্ৰ মহিলা যিয়ে সেই দুৰ্ঘটনাত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈছে। “মই ২০০ টকা দিনে কাগজ কল এটাত কাম কৰি আছিলো। কিন্ত সেই পইচাৰে নোজোৰে। দিনে ৩৭০ টকা মজুৰিত মই এই ফেক্টৰিত সোমালো। আটকধুনীয়া আতচবাজিৰ বাবে ৰাসায়নিক মিহলি কৰা কাম কৰিবলৈ লোৱাৰ পৰা মই দিনে ৫০০ টকা পোৱা হ’লো,” তেওঁ কয়।

এই বিস্ফোৰণ সংঘটিত হোৱাৰ দিনালৈ মুৰুগ লক্ষ্মীয়ে কাৰখানাটোত কাম কৰা এবছৰ মান হৈছিল। “মই কামবোৰ ঠিকেই কৰি আছিলো,” তেওঁ কয়। আন কাৰোবাৰ ভুল আছিল আৰু মই প্ৰায় জীৱন হেৰুওৱাৰ দৰে হ’ল। দৌৰিছিলো যদিও পিচলি পৰিলো। বিস্ফোৰণত ভৰি আৰু বাহু জ্বলিল। পিছত কি কৰিম তাকো গম পোৱা নাছিলো। হাতত পানী ঢালি দিলো। ইতিমধ্যে মোৰ ভৰিখন গোধ ৰোগৰ বাবে অস্ত্ৰোপচাৰ কৰা হৈছিল। এতিয়া আকৌ ফুলিব ধৰিছে। সেই সময়ত মই দৌৰিব পৰা নাছিলো। পৰিয়ালৰ দুখ-কষ্ট দেখিয়েই এই কামটোত সোমাইছিলো। কাক দুষিম?”

দেৱালী মানে আমি পোহৰ আৰু ফটকাৰ কথা মনলৈ আহে। কিন্তু এই জাকজমক পোহৰ আৰু আতচবাজিৰ আঁৰৰ মানুহখিনিৰ জীৱন যে এনেকৈ অন্ধকাৰ, যাৰ সংগ্ৰাম কাৰো নজৰত নপৰে, যাৰ কাহিনী অগোচৰে হেৰাই যায়, তেনে লোকৰ সেইখন জগতৰ বাস্তৱতাক কেতিয়াও উপলব্ধি কৰিব পৰা নাছিলো। গোটেই বছৰটো এনেকৈ আন্ধাৰত কাম কৰা মানুহখিনিৰ কথা আমি দেৱালীৰ সময়ত পাহৰিলে কেনেকৈ হ’ব?

সেইসকলক পাহৰি নাযাবলৈ বিত্তমন্ত্ৰী তংগম তেনৰচুৱে কাৰনেচন জংচনত উন্মোচন কৰা এক ভাস্কৰ্য্যত লিখা আছে – “শিৱকাশিৰ ফটকা শ্ৰমিকসকলক সন্মানাৰ্থে”। কিন্তু সেই ভাস্কৰ্য্য দেখিলে আচৰিত নহৈ নোৱাৰি যে বিপজ্জনক পৰিস্থিতিত কোনো সা-সুবিধা নোহোৱাকৈ কাম কৰা সেই শ্ৰমিকৰ জীৱন কিমান বিপন্ন, কিমান লোকে চহৰখনত সেই কামত প্ৰাণ হেৰুৱাইছে, তাৰ কোনো আভাস তাত নাই। আছে মাত্ৰ ফুলজাৰিৰ সৈতে সৰু ল’ৰা এজনক হাতৰ তলুৱাত লৈ থকা শ্ৰমিক এজনৰ মূৰ্তি। নিশ্চয়কৈ তেওঁলোকে তিনিটাকৈ বিস্ফোৰণৰ ঘটনা দেখিছে, তাৰে প্ৰথমটো হৈছে জুলাই মাহত, মূৰ্তিটো স্থাপন কৰাৰ এমাহ নৌহওতেই।

ফটকা আৰু দিয়াশলাই বনোৱাৰ বাবে জনাজাত এই জিলাখনত ১০০০ৰো অধিক অনুজ্ঞাপ্ৰাপ্ত কাৰখানা আছে আৰু তাত সেই সুৰক্ষাবিহীন কামত ৩ লাখ লোক নিয়োজিত হৈ আছে। তাৰে প্ৰায় ৫৫ শতাংশ শ্ৰমিক মহিলা। পুৰুষতকৈ কম মজুৰিত তেওঁলোকে কাম কৰি আছে। ২০২৫ বৰ্ষতে শিৱকাশিত প্ৰায় ১৮ টা বিস্ফোৰণ ঘটিছে আৰু ৩০ গৰাকীৰ মৃত্যু হৈছে, ২৯ গৰাকী গুৰুতৰভাৱে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈছে। জিলা উপায়ুক্তৰ কাৰ্য্যালয়ৰ পৰা জানিব পৰা মতে ২০১১ৰ পৰা ২০২৩ৰ সময়চোৱাত ১৯০টা অগ্নিকাণ্ডত চহৰখনত ৩৩৭ গৰাকীৰ মৃত্যু ঘটিছে, আনফালে আকৌ ইমান স্পৰ্শকাতৰ বিষয় এটা অনুধাৱন কৰিব নোৱাৰা সেই কাৰখানাৰ মালিকবোৰে ফটকা নিৰ্মাণ উদ্যোগটোৱে চীনৰ লগত ফেৰ মাৰিছে বুলি গৌৰৱবোধ কৰে।

ঔপনিৱেশিক কালৰ পৰা চলি অহা এই উদ্যোগটোৱে স্বাধীনতাৰ ৭৮ টা বছৰত ভালেখিনি অগ্ৰগতি লাভ কৰিলে। তামিল নাডুৰ আতচবাজি উৎপাদন এচ’ছিয়েচনৰ তথ্য অনুযায়ী ভাৰতৰ ৮০ শতাংশ আতচবাজি শ্ৰমিক বিৰুধুনগৰত আছে, যিখন বজাৰৰ মূল্য বৰ্তমান ৬,০০০ কোটি আৰু প্ৰতিবছৰে এই মূল্য বাঢ়িয়ে আছে।

এছ’চিয়েচনটোৱে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰত প্ৰসাৰ লাভ কৰিবলৈ শেহতীয়াকৈ শিৱকাশিৰ আতচবাজিৰ বাবে ভৌগোলিক সূচক চিহ্নৰ বাবে আবেদন কৰিছে। ৰাজ্য চৰকাৰে আকৌ তাৰ বিপৰীতে বায়ু প্ৰদূষণক লৈ চিন্তিত আৰু বেৰিয়াম নাইট্ৰেট নিষিদ্ধ কৰি সেউজ আতচবাজিৰ বাবে নীতি প্ৰণয়নত লাগিছে।

জিআই টেগ আৰু সেউজ আতচবাজিক লৈ যি উল্লাস দেখা গৈছে, তাৰ পৰা বিপজ্জনকভাৱে কাৰখানাৰ মজিয়াত ৰাসায়নিকবোৰ কোনো আধুনিক যন্ত্ৰ-পাতি অবিহনে মিহলি কৰি থকা হাজাৰ হাজাৰ শ্ৰমিকৰ প্ৰতি অৱজ্ঞাৰ ভাৱ স্পষ্ট হৈ পৰে। এনে বহু কাৰখানাৰ অনুজ্ঞাপত্ৰ নাই আৰু তাত কাম কৰা শ্ৰমিকৰ জীৱন সুৰক্ষিত কৰিবপৰা মেচিন-পাতি অবিহনেই চলি আহিছে।

আতচবাজিৰ কাম কৰা শ্ৰমিকৰ সৈতে কথা পাতিহে এই প্ৰতিবেদকে বুজিলে যে তামিল নাডুত আতচবাজি কাৰখানাৰ মালিকৰ সংস্থা আছে যদিও শ্ৰমিকৰ কোনো সন্থা নাই। জীৱনটো বিপন্ন কৰি সকলোৰে বাবে দেৱালিৰ পোহৰ অনা কাম কৰা শ্ৰমিকৰ হকে মাতি মাতিবলৈ কোনো নাই।

শ্ৰমিকক যদি তেওঁলোকৰ বুনিয়াদি অধিকাৰখিনিৰ পৰা বঞ্চিত কৰা হৈছে, তেনেস্থলত জি.আই. টেগ পোৱাৰ অৰ্থ কি?

এই প্ৰতিবেদনৰ যোগেদি শিৱকাশিত ২০২৫ৰ ১ জুলাইত কাৰখানাত বিস্ফোৰণত মৃত্যু ঘটা ১০ গৰাকী শ্ৰমিকক শ্ৰদ্ধা জ্ঞাপন কৰা হৈছে।

চুলকৰইৰ বৈৰমণি (৩৫)
চেৰবইকাৰণপট্টিৰ নাগাপান্দি (২৮)
মীনমপট্টিৰ ৰামজয়ম (২৭)
মীনমপট্টিৰ মহালিংগম (৪৬)
আনপনকুলমৰ চেল্লাপান্দি (আনুমনিক ৩০)
অ’ কবিলপট্টিৰ ৰামমূৰ্তি (৫৫)
বিৰুধুনগৰৰ পূণ্যমুৰ্তি (৪৭)
মধ্য চেনাইৰ লক্ষ্মী (আনুমানিক ২৫)
চেৱলপট্টিৰ লিংগচামী (৪৭)
চেৱাকাৰণপট্টিৰ অড়লৰাজা (২৮)

অনুবাদ: পংকজ দাস