ਖੇਡਾਂ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਦੀਆਂ

ਸੱਤ ਕੁੜੀਆਂ, ਛੇ ਪਿੰਡ, ਪੰਜ ਮਾਂ-ਬੋਲੀਆਂ, ਦੋ ਖੇਡਾਂ ਪਰ ਖੇਡਣ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਇੱਕ!

12 ਸਾਲਾ ਰੰਜਨ ਰਾਥਾਵਾ, 11 ਸਾਲਾ ਜਯੋਤੀ ਭੀਲ, 9 ਸਾਲਾ ਸ਼ਰਮਿਲਾ ਧਾਏਕੀ, 10 ਸਾਲਾ ਕਿਜਲ ਨਯਾਕਾ ਤੇ 10 ਸਾਲਾ ਨਿਰਾਲ ਰਾਥਾਵਾ... ਸਾਰੀਆਂ ਬੱਚੀਆਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਸੰਤ ਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਨੋਖੀ ਖੇਡ ਖੇਡਣ ਵਿੱਚ ਮਸਰੂਫ਼ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਕੂਲ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਛੋਟਾਉਦਯਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤੇਜ਼ਗੜ੍ਹ ਆਦਿਵਾਸੀ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਕੋਰਾਜ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਹੈ।

ਅਡਾਕੋ ਦਾਦੂਕੋ ਦਾਹੀ ਦਾਦੂਕੋ
ਸ਼੍ਰਾਵਨ ਗਾਜੇ, ਪਿੱਲੂ ਪਾਕੇ...

ਇਹ ਗੀਤ ਦਰਅਸਲ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਬੈਡ-ਬੈਡ ਗੀਤੋ ਜਾਂ ਕਹਿ ਲਵੋ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਲੈਆਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਵਿਖੇ ਬੱਚੇ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਗੀਤ ਦੀ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮੂਹ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੱਚੀ ਦੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜੋ ਬੱਚੀਆਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਠੀਯੂ ਸੋਧਵਾਨੀ ਰਾਮਤਰਾਠਵੀ, ਧਾਨਕੀ, ਦੁੰਗਰਾ ਭੀਲੀ, ਅਤੇ ਨਯਾਕੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇ ਘਰ (ਪਿੰਡ) ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੋਈ 30 ਤੋਂ 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਆਦਿਵਾਸੀ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਇਸ ਕੈਂਪਸ (ਸਕੂਲ ਤੇ ਹੋਸਟਲ ਵਿਖੇ) ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਰਾਬਤੇ ਤੇ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰੀ ਹੈ।

ਵਸੰਤ ਸ਼ਾਲਾ ਇੱਕ ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਈ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੈ ਜੋ ਆਦਿਵਾਸੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਰਤਾ ਵੀ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਏ ਬਗ਼ੈਰ। ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਵਡੋਦਰਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 90 ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰ ਇਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰੋਕ ਬੋਲਣ ਤੇ ਵਰਤਣ ਲਈ ਹੱਲ੍ਹਾਸ਼ੇਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਤੀਜੀ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਗੁਜਰਾਤੀ ਨਾਲ਼ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਹ ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵਸੰਤ ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਗ਼ਰੀਬ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦਾ ਬਹੁਤੇਰਾ ਹਿੱਸਾ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਕਿ ਗੁਜਰਾਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੇਲ਼-ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ, ਕੀ ਉਹਦੇ ਮਗਰ ਪ੍ਰਵਾਸ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਰਿਹਾ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਇਸ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਲਈ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਬਣ ਗਈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤੀ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਵੀਡੀਓ : 1

"ਹਵੈ ਮਾਰੋ ਵਾਰੋ [ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਵਾਰੀ]" ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਤੇ ਹਲੀਮੀ ਭਰੇ ਲਹਿਜੇ ਵਿੱਚ ਇਲੀਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ਜੋ ਉਹਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਉਹਨੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਡੰਡੀ ਲਈ ਤੇ ਰੇਤ ਦੀ ਢੇਰੀ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਵਿਲੱਖਣ ਢੰਗ ਨਾਲ਼ ਲੁਕਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਕਾਠੀਯੂ ਸੋਧਵਾਨੀ ਰਾਮਤ ('ਡੰਡੀ ਲੱਭਣ ਦੀ ਖੇਡ') ਖੇਡ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਥਾਂ ਸਕੂਲ ਦੇ ਕੰਪਾਊਂਡ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਕਵੰਤ ਤਾਲੁਕਾ ਦੇ ਅੰਬਾਦੁੰਗਰ ਪਿੰਡ ਦੀ 11 ਸਾਲਾ ਇਲੀਸ਼ਾ ਭੀਲ ਆਪਣੇ ਘਰੇ ਭੀਲੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ ਤੇ 11 ਸਾਲਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਯਾਕਾ ਜੋ ਕਿ ਢੋਰਕੁਵਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਹੈ, ਘਰੇ ਨਯਾਕੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸ਼ੈਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੱਸ ਦੋ ਮੁੱਠੀਆਂ ਰੇਤ ਤੇ ਦੋ ਖਿਡਾਰੀ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਰੇਤ ਨੂੰ ਲੰਬਾ ਜਿਹਾ ਕਰਕੇ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਖਿਡਾਰੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਡੰਡੀ ਨੂੰ ਢੇਰੀ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਖਿਡਾਰੀ ਤਲ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਆਡੇ-ਤਿਰਛੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਗੁਪਤ ਥਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ... ਸਿਰਫ਼ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹਦੀ ਵਾਰੀ ਆ ਸਕੇ।

ਵੀਡੀਓ : 2

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ