ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆ ਬਨਾਮ ਆਤਮਿਕ ਸਮੱਸਿਆ

ਨੋਟ: ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਹਾਲਤ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਲੜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕੜੀ ਹੈ।

ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪਿੰਡ ਮਲਾਜਪੁਰ ਵਿੱਚ 17 ਸਾਲਾ ਸਵੀ ਧੁਰਵੇ ਅਤੇ 16 ਸਾਲਾ ਆਸ਼ਾ ਕੋਰਕੂ (ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬਦਲੇ ਹੋਏ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਦੋਸਤੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਇਸ ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਇੱਕ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਝਾੜ-ਫੂਕ ਦੀ ਰਸਮ ਲਈ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਦੋਹਾਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਹਨ।

ਸਵੀ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਦੱਸਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,“ਮੈਨੂੰ ਇਓਂ ਲੱਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਧਰ-ਓਧਰ ਵਗਾਹ-ਵਗਾਰ ਸੁੱਟਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੇ ਦੌਰੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਪੀੜ੍ਹ ਨਾਲ਼ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਹੋਸ਼ ਆਉਣ 'ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਯਾਦ ਨਾ ਰਹਿੰਦਾ,” ਸਵੀ ਦੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਸ਼ਾ ਬੋਲ ਪੈਂਦੀ ਹਨ, “ਮੇਰੇ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਇਹੀ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਕੁਝ ਯਾਦ ਨਾ ਰਹਿੰਦਾ।”

ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਵਜ੍ਹਾ ਦੇ, ਹਰ ਗੱਲ 'ਤੇ ਇਓਂ ਹੱਸ-ਹੱਸ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੋ ਉਹ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਤਾਕਤ ਹੈ ਜੋ ਅਕਸਰ ਨੌਜਵਾਨ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਕੁੜੀਆਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਮੰਦਰ ਪਰਿਸਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਸਾਂਝ ਬਣ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਅੱਡ ਹੋ ਕੇ ਨਾ ਰਹਿਣ ਦਾ ਵਚਨ ਲਿਆ। ਆਰਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੋਢੇ ਨਾਲ਼ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਬੈਠਣਾ, ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੱਟਦੇ ਹੋਏ ਲਗਾਤਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨੀ।

ਸਵੀ ਆਸ਼ਾ ਵੱਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ਼ ਦੇਖਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,''ਇਹਨੂੰ ਅਸਰ ਛੇਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ...''

“– ਮੈਂ ਇਹਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ –”

“– ਆਰਤੀ ਵੇਲ਼ੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖ ਲਓਗੇ –”

“– ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਠੀਕ ਹਾਂ –” ਆਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਮੁਕਾਉਂਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਨਾਲ਼ ਉਹਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਮਲਾਜਪੁਰ ਦਾ ਘੋਸਟ ਫੇਅਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਭੂਤੀਆ ਮੇਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਾਲਾਨਾ ਆਯੋਜਨ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਮਾਘ ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਬੈਤੂਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚਿਚੋਲੀ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲ਼ਾ ਇਹ ਮੇਲਾ ਗੁਰੂਸਾਹਿਬ ਬਾਬਾ ਜਾਂ ਦਿਓਜੀ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਨਾਮ ਦੇ ਸੰਤ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਐਸੀਆਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਉਹ ‘ਆਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ’ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮੰਦਰ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਬੋਹੜ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾਂ ਫਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਾਂ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭਗਤ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲੋਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਜਿਓਂ ਹੀ ਆਰਤੀਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਆਸ਼ਾ ਅਚਾਨਕ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੀ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ਼ਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੀ ਹੈ। ਆਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਝਟਕੇ ਨਾਲ਼ ਉਹਦੇ ਮੋਢੇ ਕੰਬਦੇਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀਂ ਪੀੜ੍ਹ ਨਾਲ਼ ਉਸਦਾਚਿਹਰਾ ਮੁੜ ਜਿਹੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਹਨੂੰ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਸੱਦਦੀ ਹੈ, ਪਰਉਹ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਸਿਖਲਾਈ ਵਾਲ਼ੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਵੀ ਉਹਦੇ ਵਾਲ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ਼ ਫੜ੍ਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ "ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ" ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਆਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਏ। ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਲਈ, ਸਵੀ ਆਪਣੇ 'ਪੀੜਤ' ਸਹੇਲੀ ਨਾਲ਼ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ 'ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੌਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਸ਼ਾ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਉਸ ਦੁਆਲ਼ੇ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲ ਦਾਗਲਾਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੀ ਉਸ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਕੁਝ ਬੂੰਦਾਂ ਪਾਉਂਦਾ ਹੋਈ ਹੌਲ਼ੀ ਜਿਹੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,"ਪੀ ਲੈ... ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। "

ਸੁਨੀਤਾ ਅਤੇ ਪੱਪੀ, ਦੋਵੇਂ ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਇਸ ਲਈ ਲਿਆਂਈਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਜਾਣ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਕੋਈ ਮਨੋਚਿਕਿਤਸਕ। ਨਾ ਕੋਈ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਮਾਹਰ। ਨਾ ਕਾਊਂਸਲਰ। ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਬੀਹੜ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਗਭਗ ਨਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਹਾਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਪਰਿਵਾਰ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਹਾਰਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਬੁਰੀ ਆਤਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ਼ ਚਮਤਕਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਜੋ ਕੈਂਸਰ ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ, ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਘਰ ਕਈਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸੰਤਾਨਨਾ ਹੋਈ। ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਜੋ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗਣ ਬਾਅਦ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿਹਨੂੰ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਮਿਲ਼ਿਆ। ਜਦੋਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ “ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ” ਨੂੰ ਗੁੜ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸੰਕਟ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ 70 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਬਾਦੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਬੈਤੂਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਡਾਕਟਰ ਡਾ. ਸੰਜੈ ਖਾਟੇਰਕਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਉਹ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾਹੈ। ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਦ ਖਾਲੀ ਪਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਕੈਂਪ ਲਾਉਣ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਪਾਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਲੱਗਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੌਰਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।”

ਸਾਈਕਿਆਟਰੀ ਜਰਨਲਵਿੱਚ 2021 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਮੁਤਾਬਕ, 1996 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜ਼ਿਲ੍ਹੈ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤਹਿਤ ਰਾਜ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ 13.7 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ 11.8 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹਸਪਤਾਲ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚਮਨੋਚਿਕਿਤਸਕਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਲੱਖ ਆਬਾਦੀ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ਼ 0.05 ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਮਿਆਰ 3 ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਲੱਖ ਨਾਲ਼ੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ।

ਬੈਤੂਲ ਵਿੱਚ ਸਿਵਿਲ ਸਰਜਨ ਡਾ. ਜਗਦੀਸ਼ ਘੋਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਸਟਾਫ਼ ਦੀ ਭਾਰੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਜੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਐਂਡੋਸਕੋਪੀ ਜਾਂ ਇਕੋ-ਕਾਰਡੀਓਗ੍ਰਾਮਦੀ ਸਹੂਲਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਸ਼ੀਨ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਟੈਕਨੀਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਢਾਂਚਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਮਾਹਰਾਂ ਦੇ30 ਅਹੁਦਿਆਂਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 11 ਹੀ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।”

ਕੁੱਲ ਮਿਲ਼ਾ ਕੇ ਅੰਕੜੇ ਅਜਿਹੇ ਰਾਜ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ਼ ਜੂਝਣ ਵਾਲ਼ੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਇਲਾਜ ਲਈ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਸਵੀ ਤੇ ਆਸ਼ਾ ਵਰਗੇ ਗਭਰੇਟਾਂ ਦੀ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਹੋਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2021 ਦੇ ਅਧਿਆਨ 'ਚੋਂ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲ਼ਿਆ ਕਿ,“ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾ ਸੰਦਰਭਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ 91% ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲ਼ੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਦਾ ਅੰਤਰ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਮਰੀਜ਼ ਸਹੀ ਇਲਾਜ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਯੋਗ ਥਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੇ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ ਆਬਾਦੀ ਮਗਰ 1.19 ਸੀ ਅਤੇ 18-45 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਾਲ਼ੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੀ।”

ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਦੀ ਦਰ ਦਸ ਲੱਖ ਦੀ ਅਬਾਦੀਮਗਰ 1.19 ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਦਰ 18 ਤੋਂ 45 ਸਾਲ ਦੇ ਉਮਰ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਅਕਤੂਬਰ 2025 ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਇੱਕ ਹਾਲੀਆ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਨੋਚਿਕਿਤਸਕ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੇਂਦਰਾਂ– ਖ਼ਾਸਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਦੌਰ, ਭੋਪਾਲ ਅਤੇ ਗਵਾਲੀਅਰ– ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਜ ਦੇ 54 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ ਅੱਧੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੀਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਮਾਹਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਡਾ. ਖਾਟੇਰਕਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਮਲਾਜਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਝਾੜ-ਫੂਕ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ, ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤਾਂ 'ਤੇ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਡਾਕਟਰ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਮਾਗੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਗੀ, ਚਿੰਤਾ, ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਰ-ਰੋਗਾਂ ਵਜੋਂਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।”

ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵੀ ਅਤੇ ਆਸ਼ਾ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਕਸ਼ਟ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਭਾਵ ਕਦੇ ਰਾਖਸ਼ ਕਦੇ ਦੇਵ-ਦੂਤ, ਸੰਤ ਅਤੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।21ਵੀਂਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਸੋਚ ਕਿਸੇ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਦੁਨੀਆਂ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।ਸਵੀ ਅਤੇ ਆਸ਼ਾ ਵਰਗੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਲਈ “ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਸਰ” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਉਲਝਣਾ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਵੀ ਦੀ ਮਾਂ, ਸੁਨੀਤਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,''ਸਰੀਰਕ ਸਮੱਸਿਆ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਤਮਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।'' ਉਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ਰਾਪਦੇ ਦਿੱਤਾਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਸੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲ਼ਾ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, “ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਇੱਥੇ ਆਈ ਸਾਂ ਤਾਂ ਬੜਾ ਰੋਇਆ ਕਰਦੀ। ਮੈਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸਾਂ। ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਆਸ਼ਾ ਨਾਲ਼ ਹੋਈ… ਹੁਣ ਇਹ ਥਾਂ ਚੰਗੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਹਨ।”

ਮਸਾਂ ਸੁਣੀਂਦੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਜਿਓਂ ਆਸ਼ਾ ਖੁਦ ਨਾਲ਼ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ,''ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਮੁੜ ਜਾਊਂਗਾ, ਸਵੀ ਦੇ ਬਗੈਰ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਕਰੂੰਗੀ।''

ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਨੂੰ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਇਲਾਜ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਵੀ ਅਤੇ ਆਸ਼ਾ, ਜੋ ਇੱਕੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ 'ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਧਾਰਣ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ਼ ਕੁਝ ਰਾਹਤ ਮਿਲ਼ੀ ਜੋ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ। ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਦੋਵੇਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਫਿਰ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। “... ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ...” ਸਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।

''... ਤੇ ਉਹਦੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਵੀ...'' ਇੰਨਾ ਕਹਿ ਦੋਵੇਂ ਠਹਾਕਾ ਲਾ ਹੱਸਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਥੇ ਸੱਚਿਓ ਕੋਈ ਜਾਦੂਈ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਇਹਲੇਖ ਪਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ 2025 ਤਹਿਤ ਛਪਿਆ ਸੀ।

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ