मनाच्या वेदनांसाठी देवधाव

नोंद : भारतातील ग्रामीण आरोग्याच्या स्थितीवरील मालिकेतील हा पहिला लेख आहे.

मलाजपूर या छोट्याशा शेतीप्रधान गावात, सवी धुर्वे (१७) आणि आशा कोरकू (१६) (नावे बदलली आहेत) या दोन किशोरवयीन मुलींमध्ये एक अनोखी मैत्री जुळली आहे. या वर्षाच्या सुरुवातीला इथल्याच जत्रेत त्यांची भेट झाली, जिथं त्यांच्या कुटुंबियांनी त्यांना 'बाहेरची बाधा' उतरवण्यासाठी म्हणून आणलं होतं. या दोन्ही मुलींना आणि त्यांच्या घरच्यांना खात्री आहे की त्यांच्यावर एखाद्या सैतानाचं सावट आहे.

"मला झटके यायचे आणि मी खोलीत इकडे तिकडे फेकली जायचे. वेदनेनं माझं शरीर वेडंवाकडं व्हायचं आणि जेव्हा मी शुद्धीवर यायचे, तेव्हा मला काहीच आठवायचं नाही," सवी सांगते. सवीचं वाक्य पूर्ण व्हायच्या आतच आशा मध्येच म्हणते, "माझंही तसंच व्हायचं. मला पण आठवायचं नाही."

त्या एकमेकींकडे बघून हसतात – कधी विनाकारण, तर कधी कशावरही. किशोरवयीन जिवलग मैत्रिणींमध्ये जी एक सळसळती ऊर्जा असते, ती त्यांच्यात स्पष्ट दिसते. गेल्या महिनाभरापासून या दोघीही मंदिरच्या परिसरातच राहतायत. या काळात त्या एकमेकींच्या इतक्या जवळ आल्या आहेत की त्यांना वेगळं करणं कठीण आहे – आरतीला खांद्याला खांदा लावून बसणं असो, गाभाऱ्यात देवाला प्रदक्षिणा घालताना कानात विनोद सांगणं असो किंवा एकमेकींची वाक्यं पूर्ण करत बोलणं असो.

सवी आशेने आशाकडे पाहते आणि म्हणते, "तिला पटकन बाधा होते..."

"– मी ते शब्दात नाही सांगू शकत –"

"– तुम्हाला आरतीच्या वेळी दिसेलच –"

"– पण आता मला बरं वाटतंय –" आशा म्हणते, महिनाभर मंदिरात राहिल्यामुळे आपल्या प्रकृतीत सुधारणा झाल्याचं ती सुचवते.

मलाजपूरचा हा 'भूत मेळा' ही शतकानुशतके चालत आलेली एक वार्षिक सणच आहे. माघ शुद्ध पौर्णिमेला (जानेवारी-फेब्रुवारी दरम्यान) सुरू होणारा हा मेळा वसंत पंचमीला संपतो. बेतुल जिल्ह्यातल्या चिचोली ब्लॉकमध्ये भरणारा हा मेळा गुरुसाहब बाबा किंवा देवजी महाराज यांच्या समाधीभोवती केंद्रित आहे. असं मानण्याची प्रथा आहे की, त्यांच्याकडे 'बाधा' झालेल्या लोकांना बरे करण्याची दैवी शक्ती होती. इथल्या लोकांची अशी श्रद्धा आहे की, दुष्ट आत्मे मंदिर परिसरातील वडाच्या झाडांच्या पानांमध्ये अडकतात. मध्य प्रदेशसह शेजारच्या छत्तीसगड आणि राजस्थानमधूनही हजारो भाविक आणि श्रद्धाळू या मेळ्याला हजेरी लावतात.

जणू काही ठरल्याप्रमाणे, सूर्यास्तानंतर काही वेळातच आरतीच्या वेळी आशाला फिट आल्यासारखं होतं आणि ती बेशुद्धीच्या अवस्थेत (ट्रान्समध्ये) जाते. तिची आई मागे सरकते आणि आशाला 'बाधा' झालेली असताना तिची मैत्रीण सावी तिची काळजी घेण्यासाठी पुढे येते. आशाचे डोळे स्थिर नसतात, तिचे खांदे जोरात उडतात आणि अचानक तिच्या चेहऱ्याचे स्नायू वेडेवाकडे होतात. आईने हाक मारली तरी ती प्रतिसाद देत नाही. सावी सरावलेल्या हातांनी तिचे केस घट्ट धरते—जणू ती त्या 'सैतानाला' काबूत ठेवत आहे, पण त्याच वेळी आशाला या झटक्यादरम्यान इजा होणार नाही याचीही ती काळजी घेते. पुढची काही मिनिटं सावी आपल्या त्या अवस्थेतील मैत्रिणीसोबत गाभाऱ्याभोवती फिरते आणि तिला धीर देणारे शब्द पुटपुटते. त्यांच्या आया काळजीत पडलेल्या चेहऱ्याने त्यांच्या मागे चालत राहातात. हे सगळं संपल्यावर आशा जमिनीवर कोसळते आणि स्त्रिया तिच्याभोवती घेरा करतात. कुणीतरी तीर्थाचा पेला देतं आणि सावी तिच्या ओठांवर काही थेंब टाकत हळूच म्हणते, “पी.... आता सगळं संपलंय.”

सुनीता आणि पप्पी या दोघींनी आपल्या मुलींना इथं आणलं कारण त्यांच्याकडे दुसरा कोणताही पर्याय नव्हता. तिथे ना मानसोपचारतज्ञ आहेत, ना मानसिक आरोग्य तज्ञ, ना समुपदेशक. त्या एका अशा 'वैद्यकीय वाळवंटात' राहतात जिथे हे मंदिर त्यांच्यासाठी एका हिरवळीसारखं (ओएसिस) बनलं आहे—अशा कुटुंबांसाठी हे मंदिर मानसिक आरोग्याचं केंद्र आणि एकमेकांना आधार देणारा गट बनलं आहे.

काही जण आशीर्वादासाठी येतात, तर काही जण 'बुरी आत्मा' किंवा दुष्ट शक्तींपासून सुटका करून घेण्यासाठी. इथे येणाऱ्या प्रत्येकाकडे सांगण्यासारखा एखादा चमत्कार असतोच. शेजारच्या गावातील एका महिलेचा कॅन्सर बरा झाल्याची गोष्ट, तर दुसरीकडे कित्येक दशकांनंतर अपत्यप्राप्ती झाल्याची कथा. कुणीतरी सर्पदंशातून वाचून मरणाच्या दारातून परत आल्याचं सांगतं. जेव्हा भाविकांची इच्छा पूर्ण होते, तेव्हा ते "गुरुमहाराजांना" गुळाचा नैवेद्य अर्पण करतात.

भारतातील मोठ्या राज्यांपैकी एक असलेल्या मध्य प्रदेशात अंधश्रद्धा आणि मानसिक आरोग्याचे संकट खोलवर रुजलेले आहे. इथे ७० टक्क्यांहून अधिक लोकसंख्या ग्रामीण भागात राहते. बेतुल जिल्हा रुग्णालयातील मानसोपचारतज्ज्ञ डॉ. संजय खातेरकर सांगतात, “तुम्ही मंदिरात जे पाहिलं, ते तर फक्त हिमनगाचं टोक आहे. रुग्णालयांमध्ये अनेक पदं रिक्त आहेत जी अजून भरली गेलेली नाहीत. आम्ही शिबिरं घेण्याचा, भेटी देण्याचा प्रयत्न करतो आणि ज्यांना दाखल करून करण्याची गरज आहे अशा रुग्णांना भोपाळला पाठवतो. पण हे संकट इतकं मोठं आहे की डॉक्टरांनी दिलेल्या केवळ काही भेटींनी ते सुटणार नाही.”

'सायकियाट्री जर्नल' मध्ये २०२१ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका अभ्यासानुसार, १९९६ मध्ये सुरू झालेल्या 'जिल्हा मानसिक आरोग्य कार्यक्रमाअंतर्गत राज्यातील केवळ १३.७% भाग येतो. फक्त ११.८% रुग्णालये मानसिक आरोग्य सेवा देतात. राज्यात मानसोपचारतज्ञांची उपलब्धता प्रति लाख लोकसंख्येमागे अवघी ०.०५ इतकी आहे, जी जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) शिफारस केलेल्या प्रति लाख ३ या किमान प्रमाणापेक्षा अत्यंत कमी आहे.

बेतुलमध्ये सिव्हिल सर्जन डॉ. जगदीश घोरे सांगतात की, जिल्हा रुग्णालयात पायाभूत सुविधा आहेत पण कर्मचारी नाहीत. “जर आमच्याकडे एंडोस्कोपी किंवा इको-कार्डिओग्रामची सोय असली, तरी ती मशिन चालवण्यासाठी आमच्याकडे तंत्रज्ञ नाहीत. आमच्याकडे नवीन इमारती आणि चांगलं इन्फ्रास्ट्रक्चर आहे, पण तज्ञांच्या ३० पैकी केवळ ११ जागाच या रुग्णालयात भरल्या गेल्या आहेत.”

एकूणच ही आकडेवारी एका भयाण वास्तवाकडे निर्देश करते; राज्यातील बहुसंख्य मानसिक रुग्ण उपचारांशिवाय राहत आहेत. सुविधांच्या अभावामुळे कुटुंबांमध्ये उपचार घेण्याचं प्रमाण कमी झालं आहे, तर सावी आणि आशासारख्या किशोरवयीन मुलींमधील असुरक्षितता खूप वाढली आहे. "मानसिक आरोग्य सेवांच्या संदर्भात ९१% रुग्णांच्या बाबतीत 'उपचारांमधील तफावत' (treatment gap) दिसून आली आहे. हे रुग्ण योग्य उपचारांसाठी कोणत्याही आरोग्य केंद्राकडे जात नाहीत असं आढळून आलं आहे."

"राज्यातील आत्महत्येचे प्रमाण दर दहा लाख लोकसंख्येमागे १.१९ इतके असून १८ ते ४५ वयोगटात हे प्रमाण सर्वाधिक आहे," असा निष्कर्ष २०२१ च्या अभ्यासाने काढला आहे. ऑक्टोबर २०२५ मधील एका ताज्या अभ्यासानुसार, मध्य प्रदेशातील मानसोपचारतज्ञ प्रामुख्याने इंदूर, भोपाळ आणि ग्वाल्हेर यांसारख्या मोजक्याच शहरी केंद्रांमध्ये एकवटलेले आहेत. दुसरीकडे, राज्यातील ५४ पैकी निम्म्या जिल्ह्यांमध्ये एकही मानसिक आरोग्यतज्ञ उपलब्ध नाही.

"जर आपल्याकडे पुरेसे डॉक्टर असते, तर मलाजपूरमध्ये प्रामुख्याने स्त्रियांवर केले जाणारे हे 'बाधा उतरवण्याचे' विधी, प्रत्यक्षात अपस्मार (एपिलेप्सी), सायकॉसिस, चिंता (अँग्झायटी) किंवा इतर मानसिक आजार म्हणून निदान झाले असते," असे डॉ. खातेरकर सांगतात.

याउलट, अशा वैद्यकीय सुविधा नसलेल्या भागात, सावी आणि आशासारख्या किशोरवयीन मुलींच्या मानसिक वेदनांकडे दैवी किंवा अलौकिक दृष्टिकोनातून पाहिले जाते: भूत-पिशाच, देवदूत, संत आणि चमत्कारी वस्तू; २१ व्या शतकाच्या मध्यंतरातही येथे मध्ययुगीन विचारसरणीचाच प्रभाव दिसून येतो.

सावी आणि आशासारख्या मुलांसाठी, 'अंगात येणे' हे त्यांच्या दैनंदिन जीवनातली अस्वस्थता व्यक्त करण्याचं एक माध्यम ठरतं. "शारीरिक व्याधींसाठी तुम्हाला रुग्णालयात जावं लागतं. पण आध्यात्मिक संकटांसाठी मात्र आपल्याला इथेच यावे लागते," सवीची आई सुनीता सांगते. तिच्या मते, कुणीतरी तिच्या मुलीवर करणी केली आहे आणि अशा गोष्टी फक्त याच मंदिरात सुटू शकतात.

"जेव्हा मी पहिल्यांदा इथे आले, तेव्हा मी खूप रडायचे. मला घरी परत जायचं होतं, पण मग मला आशा भेटली... आता ही जागा मला चांगली वाटते. इथे माझे मित्र-मैत्रिणी आहेत...," महिनाभर चालणारा हा 'भूत मेळा' वसंत पंचमीला संपत असताना सावी मला सांगते. "उद्या मी सावीशिवाय माझ्या गावी परत जाईन. त्यानंतर मी काय करेन, मला माहीत नाही," आशा स्वतःशीच पुटपुटल्यासारखं बोलते.
त्यांच्या माता जरी या मुलींच्या प्रकृतीतील सुधारणेला 'आध्यात्मिक उपचार' मानत असल्या, तरी एकाच संकटातून जाणाऱ्या सावी आणि आशाला एका साध्या गोष्टीतून उपचारात्मक दिलासा मिळाला: तो म्हणजे त्यांची मैत्री. महिनाअखेरपर्यंत त्या दोघींनी पुढच्या वर्षी पुन्हा मंदिरात भेटण्याचे बेत आखले होते.

"...आणि त्याच्या पुढच्या वर्षीही..." सावी म्हणते. "...आणि त्याच्याही पुढच्या वर्षी..." त्या दोघी एकाच वेळी बोलतात आणि जोरात हसतात.

कदाचित, इथे खरोखरच काहीतरी 'जादुई' घडलं असावं.

हे वार्तांकन पारी सिनीअर फेलोशिप २०२५ च्या अंतर्गत प्रकाशित करण्यात आले आहे.

अनुवाद : जयेश जोशी