ଶାମୁକା ହଜିଲା ବେଳାଭୂମିରୁ

କଟ୍ଟୁପଲ୍ଲୀ ଉପକୂଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ବେଳାଭୂମି ଚଳଚଞ୍ଚଳ ହୋଇଉଠେ। ଇରୁଲାର ସମୁଦାୟର ସଦସ୍ୟମାନେ ବଙ୍ଗୋପସାଗରର ଢେଉ ଭିତରେ ଆଣ୍ଠୁଏ ପାଣିରେ ଛିଡ଼ା ହୋଇ ଭଟ୍ଟାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଜୁଆର ସମୟରେ କୂଳକୁ ଆସୁଥିବା କିଲିଞ୍ଜଲ (ଶାମୁକା)ଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଜାଲ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ସଂଗ୍ରହ କରି ନିଅନ୍ତି।

‘‘ଜୁଆର ସମୟରେ ଆମେ ଶାମୁକା ସଂଗ୍ରହ କରିପାରୁନାହିଁ, ତେଣୁ ଭଟ୍ଟା ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ସେହି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ, ଆମେ ଘରକୁ ଖାଇବାକୁ ଯାଉ, ନହେଲେ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ହିଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁ,’’ - କୁହନ୍ତି ରମେଶ (ସେ କେବଳ ଏହି ନାଁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି)। ତାଙ୍କ ଭଳି ଇରୁଲାର ସମୁଦାୟର ସଦସ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଶାମୁକା ସଂଗ୍ରହ କେବଳ ଏକ ବୃତ୍ତି ନୁହେଁ, ଏହା ତାମିଲନାଡୁର ତିରୁବଲ୍ଲୁର ଜିଲ୍ଲାର ସମୁଦ୍ରର ଲହଡ଼ି ସହ ଜଡ଼ିତ ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ଜୀବିକା।

ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଥିବା ଶାମୁକାଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଖାଯାଇ ବଳଦ ଗାଡ଼ିରେ ପରିବହନ କରାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁଣ୍ଡ କରିଚୂନ ପଥରରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ। ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତି ଗାଡ଼ି ପାଇଁ ପ୍ରାୟ ୫୦୦ ଟଙ୍କା ମିଳିଥାଏ, ଏବଂ ହାରାହାରି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସପ୍ତାହକୁ ସାତ ଥର ଏହି ପରିବହନ କାମ କରିପାରନ୍ତି। ଏହି ଶାମୁକାଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କରି ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ଚୂନ ଏବଂ ସୁନ୍ନାମ୍ବୁ (ଗୁଣ୍ଡ ହୋଇଥିବା ଶାମୁକା) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ।

ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ଗଦା ହୋଇ ରହିଥିବା କିଲିଞ୍ଜଲ (ଶାମୁକା)ର ଖୋଳ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ଦେଖିଲି, ମୋତେ ଜଣା ନଥିଲା ଯେ ସେଗୁଡ଼ିକ କାହାର ଜୀବିକା ସହ ଜଡ଼ିତ। କିଲିଞ୍ଜଲ (ଶାମୁକା) ଗୋଟାଳିମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଗରେ କାମ କରୁଥିଲେ, ତଥାପି ସେମାନଙ୍କର ଶ୍ରମ କାହାକୁ ଦେଖାଯାଇଥାଏ।

ପୁଲିକଟ୍ ଏବଂ କଟ୍ଟୁପଲ୍ଲୀ ତଟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହୁଥିବା ଇରୁଲାର୍ ପରିବାରଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଏହି ଶାମୁକା ସଂଗ୍ରହ ହିଁ ପିଢ଼ି ପିଢ଼ି ଧରି ସେମାନଙ୍କ ଜୀବିକାର ପ୍ରମୁଖ ମାଧ୍ୟମ ସାଜିଛି। ଜଣେ ଶ୍ରମିକ ଏକ ଝୁଡ଼ି ଶାମୁକା ସଂଗ୍ରହ କରି ୨୫ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରିଥାନ୍ତି।

ପୂର୍ବରୁ ସମୁଦ୍ର ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନେକ ଆର୍ଦ୍ରଭୂମି, ହେନ୍ତାଳ ଜଙ୍ଗଲ, ବାଲି ପାହାଡ଼ ଏବଂ ମାଛଧରା କ୍ଷେତ୍ର ରହିଥିଲା। ବର୍ତ୍ତମାନ ସେହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଧୀରେ ଧୀରେ ଶିଳ୍ପ କରିଡରରେ ପରିଣତ ହେଉଛି – ଏନ୍ନୋର-କଟ୍ଟୁପଲ୍ଲୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ବନ୍ଦର ସମ୍ପ୍ରସାରଣ (ଆଦାନୀ ଦ୍ୱାରା ପରିଚଳିତ କାଟ୍ଟୁପଲ୍ଲୀ ବନ୍ଦର) ସହିତ ତାପଜ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କେନ୍ଦ୍ର, ପେଟ୍ରୋକେମିକାଲ ଶିଳ୍ପ ଏବଂ ବଡ଼ ଭିତ୍ତିଭୂମି ପ୍ରକଳ୍ପର ବିସ୍ତାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି। ସେହି ସମୟରେ, ଚେନ୍ନାଇରେ ବାତ୍ୟା, ଜୁଆର ଭଟ୍ଟାଜନିତ ବନ୍ୟା ଏବଂ ଚରମ ପାଣିପାଗ ଘଟଣା ବୃଦ୍ଧି ଘଟୁଥିବା ଉକ୍ତ ରିପୋର୍ଟରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।

ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକ ସମୁଦ୍ରକୂଳ କ୍ଷୟ ହେବା ସହିତ ଶାମୁକା ଜମା ହେବା ପରିମାଣକୁ ହ୍ରାସ କରିଛି। ପୂର୍ବରୁ ସାରା ବର୍ଷ କିଲିଞ୍ଜଲ (ଶାମୁକା) ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ଭଲ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହା ବର୍ଷର କିଛି ମାସ - ବର୍ଷା ଋତୁ ସମୟରେ, ନଭେମ୍ବରରୁ ଜାନୁଆରୀ ମଧ୍ୟଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀମିତ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେତେବେଳେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜୁଆର ଯୋଗୁଁ ଶାମୁକା କୂଳକୁ ଆସିଥାଏ।

‘‘ଯଦି କେବେ ଆମେ ଯଥେଷ୍ଟ ଶାମୁକା ପାଇବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଉ, ତେବେ ଆମକୁ ଖାଲି ହାତରେ ଘରକୁ ଫେରିବାକୁ ପଡ଼େ,’’ ରମେଶ ‘ପରୀ’ (PARI)କୁ କୁହନ୍ତି। ବୟସ୍କ ଶ୍ରମିକମାନେ ମନେ ପକାନ୍ତି ଯେ କିପରି ଏକ ଦଶନ୍ଧି ପୂର୍ବରୁ ସେମାନେ ଦିନକୁ ୩୦୦ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରିପାରୁଥିଲେ। ଆଜି ସେମାନଙ୍କୁ ସପ୍ତାହକୁ ୧,୦୦୦ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସଂଘର୍ଷ କରିବାକୁ ପଡୁଛି।

‘‘ସମୁଦ୍ର ଆଉ ମୋ ଯୁବକ ବେଳର ସମୁଦ୍ର ପରି ରହିନାହିଁ,’’ ବୟସ୍କ ଶ୍ରମିକ ଧନମ୍ (ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇଛି) କୁହନ୍ତି। ‘‘ସେତେବେଳେ, ସମୁଦ୍ର କୂଳଠାରୁ ପ୍ରାୟ ଏକ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ପାଣି ଥିଲା।’’

ଦୈନିକ ମଜୁରୀ କାମ ପାଇଁ ଅଳ୍ପ ବିକଳ୍ପ ସହିତ, କିଲିଞ୍ଜଲ (ଶାମୁକା) ସଂଗ୍ରହ ଅନେକଙ୍କ ପାଇଁ, ବିଶେଷକରି ବୟସ୍କମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ଜୀବିକା ହୋଇ ରହିଛି।

‘‘ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି, ଆମ ଅଞ୍ଚଳରେ ଶାମୁକା ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଅତି ସାଧାରଣ ଥିଲା। ଆମେ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ (ଇରୁଲାର ପରିବାରଠାରୁ) ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିଲୁ ଏବଂ ପ୍ରାୟ ପ୍ରତି ମାସରେ ବିକ୍ରି କରୁଥିଲୁ,’’ - କଟ୍ଟୁପଲ୍ଲୀର ବାସିନ୍ଦା ସୁରେଶ କୁହନ୍ତି। ‘‘ମୋ ପୁଅ ଡାକ୍ତର ହେବା ପାଇଁ ଚେନ୍ନାଇରେ ପାଠ ପଢ଼ୁଛି। ମୁଁ କେବଳ ଏହି କାମ ଯୋଗୁଁ ତାହା ସମ୍ଭବ କରିପାରିଛି।’’ କିନ୍ତୁ ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଚାଲିଥିବା ଶାମୁକା କିଣାବିକାରେ ତାଙ୍କ ପରିବାର ଚଳିବା ଏଣିକି ସମ୍ଭବ ହୋଇ ପାରୁନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ଅନ୍ୟ କାମ କରୁଛନ୍ତି।

କେବଳ ଶାମୁକା ନୁହେଁ, ଉତ୍ତର ଚେନ୍ନାଇର ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀମାନେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ଦଳିତ ସମୁଦାୟର, କହିଛନ୍ତି ଯେ ଶିଳ୍ପଜାତ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଜଳରେ ସମୁଦ୍ର ପାଣିରେ ମିଶିବା କାରଣରୁ ମାଛ ଧରା କମିଯାଇଛି।

ପଢ଼ନ୍ତୁ: ପଝାଭେରକାଡୁର ପାଣିରେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ

ରମେଶ କଟ୍ଟୁପଲ୍ଲୀର ଇରୁଲାର ବସ୍ତିରେ ରୁହନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ୧୦ରୁ ୧୫ଟି ପରିବାର ମଧ୍ୟ ବସବାସ କରନ୍ତି। ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆବଣ୍ଟିତ ଏହି ବସ୍ତିରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍, ପାନୀୟ ଜଳ, ରାସ୍ତା ଏବଂ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଭଳି ମୌଳିକ ସୁବିଧା ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପରିବାରଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରାଯାଇଛି। ଅଧିକାଂଶ ଘର ତାରପଲିନ୍ ସିଟ୍ରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବାବେଳେ ସେଠାରେ ମାଟି ଚଟାଣ ରହିଛି।

‘‘ଆମେ ବାଲିରେ ଶୋଉ। ରାତିରେ ଆମକୁ ସାପ ଏବଂ କୀଟପତଙ୍ଗ କାମୁଡ଼ିବା ଭୟ ରହିଥାଏ। ଆମେ ଏଠାରେ କୌଣସି ସହାୟତା ବିନା ରହୁଛୁ,’’ - ରମେଶ ‘ପରୀ’ (PARI)କୁ କୁହନ୍ତି। ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ଝରଣା ଏହି ସମୁଦାୟର ପାନୀୟ ଜଳ, ରନ୍ଧନ ଏବଂ ଗାଧୋଇବା ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ ଭାବରେ କାମ କରେ। ଏହି ଜଳ ଉତ୍ସକୁ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ଏବଂ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଯେତେବେଳେ ବର୍ଷା ପାଣି ଝରଣା ପାଣିରେ ମିଶିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ପ୍ରଦୂଷିତ ହୋଇଯାଏ।

ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତାଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୫୦୦ ମିଟର ଦୂରରେ, ଏହି ବସ୍ତିଟି କେବଳ ବାଲି ପଡ଼ିଥିବା ରାସ୍ତା ଦେଇ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଏମିତିକି ମୋଟରସାଇକେଲ ଚଳାଇବା ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟକର।

ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିବା କିଛି ଅସ୍ୱାଭାବିକ ନୁହେଁ - ଏଠାରେ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଅଧିକାଂଶ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମୁଦାୟକୁ ଉପକୂଳରୁ ଦୂରରେ, ଭିତର ଅଞ୍ଚଳକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରାଯାଇଛି। ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ସର୍ବସାଧାରଣ ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅପହଞ୍ଚ ରହିଛି, ଯାହାଫଳରେ ଶ୍ରମିକମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ବହୁତ ବାଟ ଚାଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି। କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଲୋକମାନେ କାମ ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ପହଞ୍ଚିବା ନିମନ୍ତେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ପ୍ରାୟ ତିନି ମାଇଲ ବାଟ ଚାଲିଥାନ୍ତି।

ରମେଶ ମୋତେ ତାଙ୍କ ଆଣ୍ଠୁରେ ଥିବା ଏକ ଗଭୀର, ଖୋଲା କ୍ଷତ ଦେଖାଇଲେ, ଯେଉଁ କ୍ଷତ ସେ କାମ କରିବା ସମୟରେ ହୋଇଥିଲା। ଖୋଲା କ୍ଷତ ନେଇ ଘଣ୍ଟା ଘଣ୍ଟା ଧରି ଲୁଣି ପାଣିରେ ଛିଡ଼ା ହେବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ: ‘‘ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅସହ୍ୟ ହୋଇପଡ଼େ, କିନ୍ତୁ ଏହି କ୍ଷତର ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ଏଠାରେ କୌଣସି ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବାର ସୁବିଧା ନାହିଁ,’’ ସେ କୁହନ୍ତି ଏବଂ ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ମଝିରେ ମଝିରେ ଆସୁଥିବା ଡାକ୍ତରଙ୍କ ସହାୟତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ଯାହା ତାଙ୍କ କାମ କରିବାର ସମୟକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ।

ଷାଠିଏ ବର୍ଷ ଟପିଥିବା ମହିଳା ରାଜମ୍ମାଲ (ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇଛି) ଯାହା କିଛି ରୋଜଗାର କରିପାରିବେ ସେହି ଆଶାରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଆସିଥାନ୍ତି। ସେ କୁହନ୍ତି, ‘‘ମୋ ସ୍ୱାମୀ ଏବେ ଅସୁସ୍ଥ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ୬୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ବୟସ ହେଲାଣି। ମୁଁ ତାଙ୍କ ଔଷଧ ଖର୍ଚ୍ଚ କିମ୍ବା ପରିବାର ଚଳାଇବା ଖର୍ଚ୍ଚ ବହନ କରିପାରୁନାହିଁ। ତେଣୁ, ଯେତେବେଳେ ସମ୍ଭବ ସମୁଦ୍ର ଆସି ଶାମୁକା ସଂଗ୍ରହ କରିବାକୁ ମୁଁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲି। ମୁଁ ପାଖାପାଖି ୨୫ ଟଙ୍କା ପାଏ।” ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ ଏବଂ ଅସୁସ୍ଥତା ଯୋଗୁଁ ତାଙ୍କ ହାତ ଥରୁଥିଲା।

କଟ୍ଟୁପଲ୍ଲୀର ଇରୁଲାର ସମୁଦାୟ ପାଇଁ, ଜୀବନଧାରଣ କରିବା ଏବେ ଦିନକୁ ଦିନ ଅଧିକ ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ଉପକୂଳ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ଯେଉଁ ସମୁଦ୍ର ସେମାନଙ୍କୁ ଦିନେ ପୋଷି ଆସୁଥୁଲା, ତାହା ଆଜି ସବୁଦିନ ପାଇଁ ବଦଳି ଯାଉଛି। ତଥାପି, ଭୂ-କ୍ଷୟ, ଅନିଶ୍ଚିତତା ଏବଂ ଅଣଦେଖା ମଧ୍ୟରେ ବି, ଏହି ପରିବାରଗୁଡ଼ିକ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପୂର୍ବରୁ ଢେଉ ଭିତରକୁ ଯିବା ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି, ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଏଭଳି ଏକ ଜୀବିକାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବଞ୍ଚି ରହିଛନ୍ତି।

ଏହି କାହାଣୀ ପରୀ ଫେଲୋସିପ୍ ୨୦୨୫ଅଧୀନରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି।