ବାଉଁଶ-ଖୁଣ୍ଟ ଉପରେ ଉତ୍ତର ତ୍ରିପୁରାର ଜୀବନଯାପନ

“ସେମାନେ ହାତୀମାନଙ୍କୁ ଆଣି ଆମ ଘର ଭାଙ୍ଗୁଛନ୍ତି”, କହନ୍ତି ଭାରତଜୟ ରିଆଙ୍ଗ।

“ତା’ ସତ୍ତ୍ୱେ (ହାତୀମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା) ଏହାକୁ ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହେଉନାହାନ୍ତି। ପରିଶେଷରେ ସେମାନେ ଆମ ଟଙ୍ଗ-ଘରଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଳି ଦେଉଥିଲେ”। ଏହି ୭୫-ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ରିଆଙ୍ଗ ଜନଜାତିର ବ୍ୟକ୍ତି ଗୋଟେ ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ ଫରେଷ୍ଟ ଅଫିସରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ପିଲାଛୁଆଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜୋରଜବରଦସ୍ତି ଆସାମର ଶ୍ରୀଭୂମି ଜିଲ୍ଲାସ୍ଥିତ (ପୂର୍ବରୁ କରିମଗଞ୍ଜ ଥିଲା) ସେମାନଙ୍କ ଘରୁ ଉଚ୍ଛେଦ କରିଦେଇଥିଲେ ସେହି କଥା ମନେ ପକାନ୍ତି। ତାହା ୧୯୮୦ ଦଶକର ପ୍ରାରମ୍ଭ ଥିଲା। ଯେଉଁ ଘରଗୁଡ଼ିକ କଥା ସେ କହୁଛନ୍ତି ସେଗୁଡ଼ିକ ଟଙ୍ଗ ଘର ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା, ବା ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ କହିବା ଅନୁଯାୟୀ ଗୈରିଙ୍ଗ ନୋକ –ଭାରତଜୟଙ୍କ ସମେତ ତ୍ରିପୁରାର ଜନଜାତି ଗୋଷ୍ଠୀର ଲୋକମାନେ ସାଧାରଣତଃ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ରହୁଥିବା ସ୍ଥାନ।

‘‘ଆମେ ପାହାଡ଼ି ଲୋକମାନେ ମାଟି କି ଇଟା ତିଆରି ଘରେ କେବେ ବି ରହୁ ନଥିଲୁ। ଆମେ ସବୁବେଳେ ଟଙ୍ଗ-ଘରେ ରହିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରୁ”, ଉତ୍ତର ତ୍ରିପୁରା ଜିଲ୍ଲାର ପଡ଼ାରେ ଥିବା ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଦେଖେଇ ସେ କହନ୍ତି। ଏହା ବାଉଁଶ ଖୁଣ୍ଟ ଉପରେ ଭୂମିରୁ ଏକ ଫୁଟ ଉପରେ ନିର୍ମିତ ଗୋଟିଏ ଘର। ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ଏହା ଛଣ ଛପର ଚାଳ ହୋଇଥିଲା ବେଳେ ଭାରତଜୟଙ୍କ ଟଙ୍ଗର ଛାତ ଟିଣରେ ତିଆରି। ଏହା ବାଗବସାଠାରୁ ଯଇଥାଙ୍ଗ ଗାଁର ଶାନ୍ତସ୍ନିଗ୍ଧ ଟଙ୍ଗଚେରା ପଡ଼ା, ଯେଉଁଠାରେ ଆମେ ତାଙ୍କ ସହ କଥା ହେଉଥିଲୁ, ସେ ଆଡକୁ କଠିନ ପଥରର ପ୍ରଲମ୍ବିତ ରାସ୍ତା କଡ଼କୁ ରହିଛି।

ଅତ୍ୟୁଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରସାରିତ ବାହୁ ଉପରେ ଜଙ୍ଗଲର ସବୁଜିମା ଓ ଶାନ୍ତ ଜଳାଶୟଗୁଡ଼ିକ ଘେରରେ ରହିଥିବା ଏହି ଜନବସତିରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ପ୍ରଥମେ ଯେଉଁ କେତୋଟି ଘର ପଡ଼େ, ଭାରତଜୟଙ୍କ ଘର ସେ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ତ୍ରିପୁରା ରାଜ୍ୟର ଧର୍ମନଗର ସହରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୨୫ କି. ମି. ଦୂରରେ ରହିଥିବା ଏହି ନିଛାଟିଆ ଜନବସତିରେ ରିଆଙ୍ଗ ଜନଜାତି, ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ (ରଇଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ) ରାଜ୍ୟର ଅତି ଦୁର୍ବଳ ଜନଜାତି (ପିଭିଟିଜି) ଭାବେ ପରିଗଣିତ କରାଯାଏ, ସେମାନଙ୍କର ୧୫୦ ପରିବାର ରହନ୍ତି।

କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଯଦି ଏହି ଜନବସତିରେ କିଛି ସମୟ କାଟିବ ଜାଣିପାରିବ ଯେ କେବଳ ଏହି ଜନଜାତି ଗୋଷ୍ଠୀ ଦୁର୍ବଳ ନୁହେଁ। ସେମାନଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲ ଜମି, ସେମାନଙ୍କର ଭାଷା – କୋଉବୁରୁ (ଆଠଟି କୋକବୋରୋକ କଥିତ ଭାଷା ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ), ସେମାନଙ୍କର ଜୀବନଶୈଳୀ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ବାସସ୍ଥାନ ସବୁ କିଛି ଦୁର୍ବଳ। ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀର ବହୁ ଲୋକ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଆବାସ ଯୋଜନାରେ (ପିଏମଏୱାୟି-ଗ୍ରାମୀଣ) ଅଧୀନରେ ନିର୍ମିତ କଂକ୍ରିଟ ଘରକୁ ଚାଲି ଗଲେଣି। ଭାରତଜୟ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିପୁରାରେ ଏହି ଯୋଜନାର ନାଁ ଇନ୍ଦିରା ଆୱାସ ଯୋଜନାରୁ ବଦଳାଇ ପିଏମଏୱାଇ ଭାବେ ଆରମ୍ଭ ହେବାର ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ୨୦୧୭ ରେ ପକ୍କା ଘରଟିଏ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି।

ଏବଂ ବିଡମ୍ବନା ହେଲା କି ଯେ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳକୁ ବିକାଶର ଗଙ୍ଗା ପ୍ରବାହ କରିବା କଥା ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ କହିଥିବା ସତ୍ତ୍ଵେ ତିଆରି ହେବାର ମାତ୍ର ତିନି ବର୍ଷ ଭିତରେ ଭାରତଜୟଙ୍କ ଘର ନିଆଁରେ ପୋଡ଼ି ନଷ୍ଟ ହେଇଗଲା। ଗୋଟିଏ ବଖରା ବିଶିଷ୍ଟ ଯେଉଁ ପକ୍କା ଘର ସେ ସରକାରୀ ଯୋଜନା ସାହାଯ୍ୟରେ ତିଆରି କରିଥିଲେ ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୋଡ଼ିଗଲା। ଆଜି ତାହା ତାଙ୍କ ଟଙ୍ଗ ଘର ପାଖରେ ପଥର ଗଡ଼ାଟିଏ ହୋଇ ପଡ଼ି ରହିଛି।

“ତାହା ପ୍ରାୟ ଛ’ ବର୍ଷ ତଳର କଥା”, ସେ କହନ୍ତି। “ବୋଧେ ସର୍ଟସର୍କିଟ ଯୋଗୁଁ ନିଆଁ ଲାଗିଥିଲା। ଆମେ ସ୍ଥାନୀୟ ନେତାମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ବାରମ୍ବାର କହିଲୁ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବେ ବୋଲି କହିଲେ, କିନ୍ତୁ କଲେ ନାହିଁ। ଆଦୌ କିଛି କଲେ ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କର କ’ଣ ଦରକାର! କେବଳ ଆମ ଭୋଟ୍ ସେମାନେ ଚାହାନ୍ତି”। ଏହି ଦୁର୍ବିପାକ ହେବା ପରେ ଦୁଇ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରତଜୟ ଓ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଦୁଇ ପୁଅ ଆଉ ଜଣେ ବଡ଼ପୁଅଙ୍କ ସହ ସେହି ଜନବସତିରେ ରହିଲେ। କିନ୍ତୁ ପରିଶେଷରେ ସେମାନେ ମାଟି ଘର ବଦଳରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଟଙ୍ଗ ଘର ତିଆରି କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ।

“ଆମ ପରିବାରର ସମସ୍ତଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟରେ ଦୁଇ ମାସରୁ କମ୍‌ ସମୟ ଭିତରେ ତାହା ତିଆରି ହୋଇଗଲା। ଏହି ଟଙ୍ଗଟିକୁ ମୁଁ ଚାରି ବର୍ଷ ତଳେ ତିଆରି କରିଥିଲି”, ଆମକୁ ତାଙ୍କ ବାଉଁଶ ତିଆରି ଘର ଭିତରକୁ ନେଇ କହନ୍ତି ଭାରତଜୟ। ତାହା ୩୦୦ ବର୍ଗଫୁଟଠାରୁ ଅଧିକ ନୁହେଁ। ଘରର ଚଟାଣ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱ-କାନ୍ଥ ବାଉଁଶ ପାତିଆରେ ବୁଣା ପଟିରେ ତିଆରି। ଯେଉଁ ପ୍ରଜାତିର ବାଉଁଶରେ ଏହା ତିଆରି ତାହାକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ମୂଳି (ମେଲୋକାନା ବାସିଫେରା) କହନ୍ତି, ସେ ମୋତେ ଶିଖାଇଲେ। “ଏହି ଆକାରର ଟଙ୍ଗଟିଏ କରିବା ପାଇଁ ତୁମର ଅତି କମ୍‌ରେ ୩୦୦ ମୂଳି (ବାଉଁଶ) ଦରକାର। ଏଗୁଡ଼ିକ ଅଳ୍ପ ଦିନର ବାଉଁଶ, ସାଧାରଣତଃ ବର୍ଷକରୁ ଅଧିକ ପୁରୁଣା ନୁହେଁ”।

ବାଉଁଶ କେଉଁଠାରୁ ମିଳିବ ସେଥିରୁ ଉଦ୍ୟମ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। “ଥରେ ବାଉଁଶ ମିଳିଗଲା ପରେ ଆମେ ତାକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଓ ଆକାରରେ କାଟିବାକୁ ବେଶୀ ବିଳମ୍ବ କରୁନାହିଁ। ଆମେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଖିବାକୁ ଦେଉନାହିଁ। ଯଦି ସେମିତି କର, ତେବେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସହଜରେ ଛେତରା ହୋଇଯିବ। ଆମେ ବାଉଁଶର ପତଳା ପାତିଆ କରୁ ଓ ତାହାକୁ କଷିକି ବୁଣୁ”, ସେ କହନ୍ତି। “ମୂଳଦୁଆ ଖୁଣ୍ଟ ପାଇଁ ଆମେ ସେଗୁନ୍ (ଶାଗୁଆନ) କାଠ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରୁ ଯାହା ଅନ୍ତତଃ ପକ୍ଷେ ୧୦-୧୨ ବର୍ଷର ହୋଇଥିବା ଦରକାର”, ସେ ବୁଝାଇ କହନ୍ତି।

ଭାରତଜୟ ଗୋଟିଏ କାଠ-ମୁଠା ଲାଗିଥିବା ବଙ୍କାଳିଆ ଲୁହା ହତିଆର ପ୍ରାୟ ସବୁ କାମ କରିବାକୁ ସେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଡାଉ (ବା ଢଉ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ – ବାଉଁଶ କାଟିବାଠାରୁ ଫାଳ କରିବା ଓ ପତଳା ପାତିଆ ତିଆରି କରିବା, ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଯାହାକୁ ବୁଣି ଘରର ପାର୍ଶ୍ଵ-କାନ୍ଥ ଓ ଚଟାଣ ବନେଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। କାଠ କାମ କରିବାକୁ ବେଳେବେଳେ ସେ ହାତ-କରତ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ସାରା ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳରେ ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀର ଲୋକେ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ବାଉଁଶ କାଟିବା ସହ ଅନ୍ୟ ସବୁ କାମ ପାଇଁ ଏକାଧିକ ହାତ ହତିଆର ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।

ରିଆଙ୍ଗମାନେ କେବଳ ଟଙ୍ଗ ବନାଉଥିବା ଏକ ମାତ୍ର ଜନଜାତି ନୁହନ୍ତି। “ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଦିବାସୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ଟଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କ ନିଜ ହିସାବରେ ବନାନ୍ତି। ଆମେ ସାଧାରଣତଃ ଆମ ଘରଗୁଡ଼ିକରେ ବାରଣ୍ଡା ଓ ବାଲକୋନୀ ବନାଉ ନାହିଁ। ଦେବବର୍ମା ଗୋଷ୍ଠୀର ଲୋକମାନେ ଚଟାଣ ସ୍ଥାନଠାରୁ ଅଧିକ ବନାନ୍ତି। ଏବେ ଆମର କିଛି କିଛି ଟଙ୍ଗ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ ହେଲାଣି”, କହନ୍ତି ଭାରତଜୟ।

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ବି ବାଉଁଶ କିମ୍ବା କାଠ କିଣନ୍ତି ନାହିଁ, ବରଂ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଆଣନ୍ତି। ମୂଳି ଛଡ଼ା ସେମାନେ ମକାଲ (ବାମ୍ବୁସା ପଲ୍ଲିମୋରଫା) ଅଧିକାଂଶତଃ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। “ଗୋଲା ବେଟ ବା ବର୍ମିଜ ବାଉଁଶ [ବାମ୍ବୁସା ପଲ୍ଲିମୋରଫା}]ରେ ସେମାନେ ନିର୍ମାଣ କାମରେ ବାନ୍ଧିବାକୁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଆଜିକାଲି ଚାରିଆଡ଼େ ଉଈମାନଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ଏମିତି ଯେ ସେଥିରୁ ଘରଗୁଡ଼ିକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଭାରି କଷ୍ଟକର”, ଭାରତଜୟ ଅଭିଯୋଗ କରନ୍ତି।

“ମୂଳଦୁଆର କାଠ ଖୁଣ୍ଟକୁ ସେମାନେ ଖାଇଯାଆନ୍ତି ଓ କାଠର ମଞ୍ଜାକୁ ପୋଲା କରିଦିଅନ୍ତି। ଯଦି ଏହା କାଇଙ୍ଗାଲ କି କାୟାଢ୍ୟୁତି (ବାଉଁଶର ଉପଜାତି) ହୋଇଥାଆନ୍ତା ଏହି ଘର ପ୍ରାୟ ଗୋଟିଏ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାନ୍ତା”। ସେ ହଜି ଯାଉଥିବା ଗଛର ପ୍ରଜାତି ବିଷୟରେ କହୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ଗଛୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଟଙ୍ଗ ନିର୍ମାଣରେ ଓଜନ ସମ୍ଭାଳିବା ପାଇଁ ତଥା ପୋକଜୋକ ଓ ଉଈଙ୍କ ଦାଉରୁ ସୁରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା।

“ସେଭଳି ଗଛଗୁଡ଼ିକ କେମିତି ବଞ୍ଚି ରହିବ? ଲୋକେ ଅଧିକ ଟଙ୍କା ପାଇବା ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ସଫା କରି ଗୁଆ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚାଷ କରୁଛନ୍ତି”, ଭାରତଜୟ ଦୁଃଖ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ତ୍ରିପୁରା ହେଉଛି ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୋଟିଏ ରାଜ୍ୟ ଯାହାର ୬୦ ପ୍ରତିଶତ ଅଞ୍ଚଳ ଆର୍ଦ୍ର ପ୍ରବଣ ଚିରହରିତ ଗଛରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ରିଆଙ୍ଗଙ୍କ ପରି ଏକାଧିକ ଜନଜାତି ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ହିଁ ବଞ୍ଚିବାର ରାହା ଯୋଗାଏ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନର ଅଂଶ।

ଝୁମ (ବଣ କାଟି ସଫା କରି ଓ ନିଆଁ ଲଗାଇ କରାଯାଉଥିବା ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ) ଚାଷ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟକୁ ଉଭୟ ସଂଗ୍ରହ ଓ ଚାଷ କରାଯାଏ। ଥରେ ଫସଲ ହେବା ଓ ଅମଳ କରିବା ପରେ ସେହି ଜମିକୁ ପୁଣି ଥରେ ଚାଷ ହେବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଡ଼ିଆ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ। କିନ୍ତୁ ସମୟ ବଦଳିବା ସହ ଝୁମ କରିବା ପାଇଁ ପସନ୍ଦ ମୁତାବକ ଜମି ପରିମାଣ କମିବାରେ ଲାଗିଛି, ଯାହା ଦ୍ଵାରା ଝୁମ ଚକ୍ର ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ସମୟ ମିଳୁନାହିଁ। ଏବଂ ଜମି ପୁନଃ-ଉର୍ବର ହେବାକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ସମୟ ନମିଳିବା ଫଳରେ ଫସଲ ପରିମାଣ କମିବାରେ ଲାଗିଛି।

୧୯୮୦ ଦଶକରେ ଯେତେବେଳେ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାରୀମାନେ ଭାରତଜୟଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଘରୁ ବିତାଡ଼ିତ କଲେ, ଫରେଷ୍ଟ କଞ୍ଜର୍ଭେସନ ଆକ୍ଟ ଅଫ ୧୯୮୦ ଅନୁଯାୟୀ ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ଝୁମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ। ଯୁଗଯୁଗ ଧରି ରାଜ୍ୟର ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚାଲି ଆସୁଥିବା ଝୁମ ପ୍ରଣାଳୀରେ ମିଶ୍ରିତ ଫସଲ କରାଯାଇ ଆସୁଛି। “ଆମେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଝୁମ ଚାଷ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଏବଂ ମଝିରେ ମଝିରେ ଜଙ୍ଗଲ ବିଭାଗ ପାଇଁ ବୃକ୍ଷରୋପଣ କାମ ଠିକାରେ କରୁ”, ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହେବା ପୂର୍ବର ସମୟକୁ ମନେ ପକେଇ କହନ୍ତି ଭାରତଜୟ।

ଅଶି ଦଶକ ପରେ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ରହୁଥିବା ଏକାଧିକ ସ୍ଥାନୀୟ ଜନଜାତି ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କୁ ବାହାର କରିଦିଆଗଲା। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ ଗୁଆ ଓ ରବର ପରି ଅଧିକ ଅମଳକ୍ଷମ ଫସଲ ଚାଷ କଲେ। ବିଡ଼ମ୍ବନା ହେଲା କି ଯେ ଝୁମ କରିବା ଛାଡ଼ି ସେମାନେ ଆର୍ଥିକ ଲାଭ ପାଇଁ ରୋପଣ ଚାଷ କରିବା ଦ୍ଵାରା ରାଜ୍ୟର ଜଙ୍ଗଲ ପରିମାଣ ବହୁ ମାତ୍ରାରେ କମିବାରେ ଲାଗିଲା। ୨୦୨୩ ଫରେଷ୍ଟ ସର୍ଭେ ଅଫ ଇଣ୍ଡିଆ ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ ରେକର୍ଡେଡ ଫରେଷ୍ଟ ଏରିଆ (ଆରଏଫଏ) ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ଦେଶର ସର୍ବାଧିକ ୧୧୬.୯୦ ବର୍ଗ କି. ମି. ପରିମାଣର ଜଙ୍ଗଲ କମିଲଗଲା।

“ଆମେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଲୁ। ଆମ ଆପତ୍ତି କେହି ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ। ରାତାରାତି ଆମେ ବାସହୀନ ହୋଇଗଲୁ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇ ଆସିଲୁ ଓ ପୁଣି ଥରେ ଜୀବନ ଗଢ଼ିବା ଆରମ୍ଭ କଲୁ। ଆମେ ଏଠାରେ ବିଗତ ୪୫ ବର୍ଷ ଧରି ରହି ଆସୁଛୁ”, ବହୁ ଦଶନ୍ଧି ପୂର୍ବେ ତାଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କ୍ଷତି ଦ୍ଵାରା ଏବେ ବି ବିଚଳିତ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ଭାରତଜୟ କହନ୍ତି। ତାଙ୍କ କହିବା ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଥମେ ଜନଜାତି ବସତିଗୁଡ଼ିକର ଲୋକେ ଗୋଟିଏ ପାହାଡ଼ରୁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ପାହାଡ଼କୁ ଯାଉଥିଲେ, ଖୁଣ୍ଟ ଉପରେ ବାସସ୍ଥଳୀ ବନଉଥିଲେ, ଟଙ୍ଗ ଘର, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବାଉଁଶ ଓ ଚାଳ ଛପରରେ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ପାହାଡ଼ରୁ ଓହ୍ଲେଇ ସମତଳ ଭୂମିକୁ ଆସିଲେ, ଭାରତଜୟ ମନେ ପକାନ୍ତି, ପାରମ୍ପରିକ ବାଉଁଶ ଘରଗୁଡ଼ିକ ବଦଳି ଯାଇ ଖୋଳା ମାଟି ଓ କାଠରେ ନିର୍ମାଣ ହେବାରେ ଲାଗିଥିଲା। ଏବଂ ସହରାଞ୍ଚଳ ପାଖାପାଖି ତାହା ଇଟା ଓ ସିମେଣ୍ଟର କଂକ୍ରିଟ ଘରରେ ପରିଣତ ହେଲା।

“ମାଟି ଘରଗୁଡ଼ିକରେ ଉଈ ଲାଗିବା ବିପଦ ରହିଛି। ଆମର ଜୀବିକା ଝୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ଆମେ ପ୍ରତି କେତେ ବର୍ଷ ଅନ୍ତରରେ ଆମ ଘରଗୁଡ଼ିକୁ ପାହାଡ଼ର ଗୋଟିଏ ଗଡ଼ାଣିରୁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଗଡ଼ାଣିକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କରୁ। ବାସସ୍ଥଳୀ ଭାବେ ଆମେ ଟଙ୍ଗ ଘରକୁ ପସନ୍ଦ କରୁ। ମୋ ସାରା ଜୀବନକାଳ ଭିତରେ ମୁଁ ଟଙ୍ଗ ତିଆରି କରୁଛି। ଏତେ ବର୍ଷ ଭିତରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତିଆରି କରିବା ପ୍ରଣାଳୀରେ ବିଶେଷ କିଛି ବଦଳି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ନୂଆ ଟଙ୍ଗ ଏବେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ”, କହନ୍ତି ଭାରତଜୟ।

ଆମେ ତାଙ୍କ ବାଉଁଶ ଘର ଭିତରେ ବସିଥିଲୁ, ଦିନ ହୋଇଥିଲେ ବି ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଝରକା ଦେଇ ଆସୁଥିବା ଆଲୁଅ ଯଥେଷ୍ଟ ନଥିବାରୁ ସେ ଭିତରେ ଅନ୍ଧାରୁଆ ଲାଗୁଥିଲା। ବାଉଁଶ ଓ କାଦୁଅରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଗୋଟିଏ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଛୋଟ ରୋଷେଇ ସ୍ଥାନରେ ଚୁଲିଟିଏ ଥିଲା। “ଆମ ଟଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଆମେ ବିଭାଜିତ କରୁନାହିଁ। ସବୁକିଛି ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ରହିଥାଏ”, ସେ କହନ୍ତି।

“ପଡୋଶୀମାନେ ଟଙ୍ଗ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ପରସ୍ପରକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ୫-୭ ଜଣ ଲୋକଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ମଧ୍ୟମ ଆକାରର [ପ୍ରାୟ ୨୫୦-୩୦୦ ବର୍ଗଫୁଟ ପରିମିତ] ଟଙ୍ଗ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ୨-୩ ସପ୍ତାହ ଲାଗେ। ମୁଁ ସର୍ବଦା ପକ୍କା ଘର ଅପେକ୍ଷା ଟଙ୍ଗକୁ ପସନ୍ଦ କରେ। ଲୋକେ ଚାହାନ୍ତି ଗୋଟିଏ ପକ୍କା ଘର। ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଉ ନାହିଁ”, କହନ୍ତି ଭାରତଜୟ। ତାଙ୍କ କଥା କାଳକ୍ରମେ ହଜି ଯାଉଥିବା ପାରମ୍ପରିକ ଶୈଳୀର ବାସସ୍ଥାନକୁ ଘେନି ସ୍ମୃତି ରୋମନ୍ଥନର କାତରଭରା ସ୍ଵର ପରି ଶୁଭେ। “ଏବେ ଆରମ୍ଭରୁ ତିଆରି କଲେ ଗୋଟିଏ ଟଙ୍ଗ ପାଇଁ ୮୦ ରୁ ୯୦ ହଜାର ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ ହେବ। କିଏ ସେହି ପରିମାଣର ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ କରିବା?”

ଏଠାକାର ୧୫୦ ରିଆଙ୍ଗ ପରିବାର ମଧ୍ୟରୁ ଅଳ୍ପ କେତେଜଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଆଉ କାହାର ନିୟମିତ କୌଣସି ରୋଜଗାର ପନ୍ଥା ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଳ୍ପ କେତେଜଣ ଚା’ ବଗିଚାରେ ଦିନ ମଜୁରିଆ ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ପଡୋଶୀ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକୁ ଜୀବିକା ଅନ୍ଵେଷଣରେ ଯାଆନ୍ତି। ଏବଂ ଆହୁରି ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଫଳ ଓ ପରିବା ସଂଗ୍ରହ କରି ଗାଁରେ କିମ୍ବା ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବଜାରରେ ବିକ୍ରି କରନ୍ତି। ଭାରତଜୟଙ୍କ ପରି ଯେଉଁମାନେ ୧୯୮୦ ଦଶକରେ ପଡୋଶୀ ରାଜ୍ୟ ଆସାମରୁ ଏଠାକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇ ଆସିଥିଲେ ସେମାନେ କିଛି ଦିନ ପାଇଁ ଝୁମ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଚାଷ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ସଂରକ୍ଷିତ ଜଙ୍ଗଲ ଜୋନ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରାଗଲା ସେହି ଚାଷ ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ। “ଏଠାରେ ଆମର କୌଣସି ନିୟମିତ ରୋଜଗାର ନାହିଁ”, ଭାରତଜୟ କହନ୍ତି।

ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ପଦକ୍ଷେପ ଦ୍ଵାରା “ବାଉଁଶ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଜୀବିକା ଅର୍ଜନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କ୍ଷେତ୍ର ରୂପେ ପ୍ରାୟ ୨୦,୦୦୦ ଗରିବ ଉତ୍ପାଦନକାରୀଙ୍କୁ କର୍ମନିଯୁକ୍ତି ଦେଉଛି” ବୋଲି ତ୍ରିପୁରା ବାମ୍ବୁ ମିସନ (ଟିବିଏମ) ପରି ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ପକ୍ଷରୁ ଦାବି କରାଯାଏ। ଏଭଳି ଦାବି ସତ୍ତ୍ୱେ ଭାରତଜୟ ତାଙ୍କ କାରୁକଳାରୁ କ୍ଵଚିତ ଯଥେଷ୍ଟ କିଛି ରୋଜଗାର କରିଛନ୍ତି। “ମୁଁ ପ୍ରାୟତଃ ଖର ତିଆରି କରେ”, ତାଙ୍କ ଟଙ୍ଗ ଆଗରେ ଥୁଆ ହୋଇଥିବା ଅଳ୍ପ କେତୋଟି ବାଉଁଶ ପାତିଆରେ ତିଆରି ଝୁଡ଼ି ଆଡ଼କୁ ଦେଖାଇ ସେ କହନ୍ତି। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକମାନେ ତଉଖଔ ବୋଲି କହନ୍ତି ଓ ଘରେ କୁକୁଡ଼ାପାଳନ ପିଞ୍ଜରା ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। “ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିଟି ପିଛା ଦାମ୍‌ ୧୫୦ ଟଙ୍କାରୁ ଅଧିକ ହୁଏନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମାସକୁ ତହିଁରୁ ମାତ୍ର ଅଳ୍ପ କେତୋଟି ବିକି ପାରିବ”।

ଫଳାଫଳ: ଭାରତଜୟ ଦିନକୁ ୨୦ ଟଙ୍କା ଦେଇ ଗୋଟିଏ ଅଟୋ ଭଡ଼ାରେ ନିଅନ୍ତି ଓ ନିଜ ଉତ୍ପାଦନ ଜିନିଷ ନେଇ ନିକଟସ୍ଥ ବଜାରକୁ ବିକିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏହି କାରୁକଳାରୁ ସେ ମାସକୁ ଅତି କଷ୍ଟରେ ୨୦୦୦ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରନ୍ତି। “ଆମେ ଆମର ଆବଶ୍ୟକତା ତୁଲାଇବାକୁ ପ୍ରାୟତଃ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁ। ନାଁକୁ ମାତ୍ର ଆମେ ବଞ୍ଚି ରହିଛୁ”, ସେ କହନ୍ତି।

ଗାଁରେ ଜୀବିକା ଅର୍ଜନର ପନ୍ଥା କମି କମି ଯାଉଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀର ବହୁଲୋକ ସେମାନଙ୍କ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ପାଠ ପଢ଼େଇବାରେ ଆଶା ଦେଖୁଛନ୍ତି। ଭାରତଜୟଙ୍କ ବଡ଼ ପୁଅ ନୋଥିଲା ରିଆଙ୍ଗ ଯାହାଙ୍କର ବସତି ଭିତରେ ଗୋଟିଏ ପାଇକାରୀ ଦୋକାନ ଅଛି, ସେ ଗାଁର କଷ୍ଟକର ସାମାଜିକ-ଆର୍ଥିକ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କହନ୍ତି, “ଆମ ପିଲାମାନେ ପ୍ରାଥମିକ ବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରଠାରୁ ଅଧିକ ପଢ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କ ଭିତରୁ ଅଧିକାଂଶ ପଞ୍ଚମ କିମ୍ବା ଷଷ୍ଠ ଶ୍ରେଣୀରୁ ପାଠ ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି। ଆମର ଏଠାରେ ଏପରି କେହି ନାହାନ୍ତି ଯିଏ ନିୟମିତ କିଛି କାମ କରନ୍ତି”।

ଭାରତଜୟଙ୍କ ଝିଅ ୪୦-ବର୍ଷୀୟା ପାଣ୍ଡୁରଙ୍ଗ ରିଆଙ୍ଗ ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ରଙ୍ଗକାନ୍ତୋ ରିଆଙ୍ଗ ସେମାନଙ୍କ ବସତି ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଚା’ ବଗିଚାରେ ଠିକା ଶ୍ରମିକ ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ଛ’ ବର୍ଷର ଝିଅ ଜିନାରୁ ଯୁବରାଜନଗର ବ୍ଲକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସେମାନଙ୍କ ବସତିଠାରୁ ପାଦଚଲା ରାସ୍ତା ଦୂରତାରେ ଟୋଙ୍ଗଚେରାଠାରେ ଥିବା ଜୁନିଅର ବି ସ୍କୁଲରେ (ପ୍ରାଥମିକ ଶ୍ରେଣୀରେ) ପାଠ ପଢେ। ଏହି ପରିବାର ଗୋଟିଏ ମୁଣ୍ଡିଆ ଉପରେ ସେମାନଙ୍କ ଘରଠାରୁ ପାଞ୍ଚ ମିନିଟ ଚଳା ରାସ୍ତା ଦୂରତାରେ ନିକଟରେ ଗୋଟିଏ ନୂଆ ଟଙ୍ଗ ଘର ତିଆରି କରିଛନ୍ତି।

“ଆମେ ସବୁବେଳେ ଆମ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଟଙ୍ଗ ଘର ଚାହୁଁଥିଲୁ”, କହନ୍ତି ରଙ୍ଗକାନ୍ତୋ । “ଜୀବିକା ଅର୍ଜନ ପାଇଁ ଆମକୁ ପ୍ରତିଦିନ ବାହାରକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼େ। ତେଣୁ ନିୟମିତ ଭାବେ ଆଂଶିକ-କାମ କରି ଓ ଓ ଭଡ଼ାଟିଆ ଶ୍ରମିକଙ୍କୁ ସମୁଦାୟ ୫୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଦେଇ ଆମକୁ ଏହି ଘରଟିକୁ ତିଆରି କରିବାକୁ ପାଖାପାଖି ବର୍ଷେ ସମୟ ଲାଗିଗଲା। ଆମେ ଅଳ୍ପ କେଇମାସ ତଳେ ହିଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛୁ”, ସେ ଜଣାନ୍ତି। ଏକ ମାତ୍ର ବଲ୍ବର ଆଲୋକ ୫୦୦ ବର୍ଗଫୁଟର ବିଶେଷ ଭାବେ ବଡ଼ ଟଙ୍ଗଟିକୁ ଆଲୋକିତ କରେ।

“ଆମେ ଛାତ ଛପର ପାଇଁ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିବା ଛଣ [ଲମ୍ବା ଶୁଖିଲା ଘାସ] ବ୍ୟବହାର କରିଛୁ। ଏହା ଅଧିକ ସ୍ଥାୟୀ ଓ ଘର ଭିତରକୁ ଥଣ୍ଡା ରଖେ”, ସେ କହନ୍ତି। “ଅଧିକାଂଶ ଲୋକଙ୍କର ଆଉ ଏହି ଦକ୍ଷତା ନାହିଁ”, ଭାବୁକ ହୋଇ ଦୂରରେ ଝାପ୍ସା ଦୃଶ୍ୟମାନ ଉତ୍ତୁଙ୍ଗ ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକର ସେପଟକୁ ଥିବା ତିଖ ଗଡ଼ାଣି ଆଡ଼କୁ ଯେଉଁ ଆଡେ ଉଚ୍ଚ ବାଉଁଶ ଖୁଣ୍ଟ ଉପରେ ରହିଥିବା ଟଙ୍ଗର ବାଲକୋନୀ ପ୍ରଲମ୍ବିତ ହୋଇ ରହିଛି, ସେ ଆଡ଼େ ଆଚ୍ଛନ୍ନ ଭାବେ ଚାହିଁ ରହି କହନ୍ତି ଭାରତଜୟ।

“କିନ୍ତୁ ମୋ ନାତିନାତୁଣୀମାନେ ଏହା ଶିଖିବାକୁ ଅତି ଆଗ୍ରହୀ”।

ଏହି ଲେଖାଟିକୁ ମୃଣାଳିନୀ ମୁଖାର୍ଜୀ ଫାଉଣ୍ଡେସନର (ଏମେମଏଫ) ଫେଲୋଶିପ ସହଯୋଗରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍