ত্ৰিপুৰাৰ টংঘৰ আৰু বিপন্ন জীৱন-জীৱিকা

“সিহঁতে আমাৰ ঘৰবোৰ ভাঙিবলৈ হাতী আনিছিল,” ভাৰতজয় ৰিয়াঙে কয়।

“কিন্তু তথাপি সিহঁতে আমাৰ ঘৰবোৰ ভাঙিব নোৱাৰিলে। তাৰপিছত সিহঁতে আমাৰ টংবোৰ (টঙিঘৰ) জ্বলাই দিলে।” ৭৫ বৰ্ষীয় ৰিয়াং আদিবাসী সম্প্ৰদায়ৰ লোকজনে মনত পেলায় কেনেকৈ বন বিষয়াসকলে অসমৰ শ্ৰীভূমি জিলা (পূৰ্বৰ কৰিমগঞ্জ)ৰ পৰা তেওঁৰ পত্নী আৰু সন্তানসহিতে তেওঁলোকক বলপূৰ্বক উচ্ছেদ কৰিছিল। সেই ঘৰবোৰ আছিল টং ঘৰ, স্থানীয় ভাষাত যাক গাইৰিং নক বুলি কোৱা হয়। সেয়া ভাৰতজয়ৰ নিজৰ ঘৰটোকে ধৰি ত্ৰিপুৰাৰ বহু জনজাতীয় সম্প্ৰদায়ৰ পৰম্পৰাগত ঘৰ।

“আমি পাহাৰীয়া মানুহে কেতিয়াও খেৰীঘৰ বা ইটাৰ ঘৰত নাথাকো। আমি টঙিঘৰে ভাল পাওঁ,” তেওঁ উত্তৰ ত্ৰিপুৰা জিলাৰ এই চুবুৰীটোৰ নিজৰ ঘৰটোলৈ দেখুৱাই কয়। বাঁহেৰে খুঁটা দি বনোৱা এই ঘৰটো মাটিৰ পৰা এক ফুট ওপৰত থকাকৈ বনোৱা হয়। পৰম্পৰাগতভাৱে তেওঁলোকে খেৰীচালৰ ঘৰত থাকে যদিও ভাৰতজয়ৰ ঘৰটোৰ চালিখন টিনৰ। ঘৰটো আছে বাগবাছাৰ পৰা অহা দীঘলীয়া আৰু শিলৰ ওখোৰা-মোখোৰা ৰাস্তাটোত। তাৰ পৰা জৈথাং গাঁৱৰ প্ৰশান্তিময় টংচেৰা চুবুৰীটোলৈ যাব পাৰি।

আপুনি এই চুবুৰীটোত সোমালে প্ৰথমে যিকেইটা ঘৰ পাব, তাৰে এটা ঘৰ ভাৰতজয়ৰ। পাহাৰে আৱৰা ঘন হাবিয়নিৰ কাষতে এই চুবুৰীটো আছে। ত্ৰিপুৰাৰ ধৰ্মনগৰ চহৰৰ পৰা প্ৰায় ২৫ কিলোমিটাৰ দূৰত থকা এই চুবুৰীটোত ৰিয়াং (ৰাইং বুলিও কয়) আদিবাসী সম্প্ৰদায়ৰ ১৫০ টা পৰিয়াল থাকে। এই জনজাতিটোক ত্ৰিপুৰাত বিশেষভাৱে বিপন্ন জনজাতীয় গোট (পিভিটিজি) বুলি তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে।

কিন্তু আপুনি এই চুবুৰীটোত কিছু সময় কটোৱাৰ পিছত গম পাব যে কেৱল তেওঁলোকৰ সম্প্ৰদায়টোৱেই বিপন্ন নহয়। তেওঁলোকৰ অৰণ্যভূমি, তেওঁলোকৰ ভাষা কাউব্ৰু (ককবৰকৰ আঠোটা উপভাষাৰ এটা), তেওঁলোকৰ জীৱন-ধাৰণৰ শৈলী আৰু পৰম্পৰাগত বাসস্থান আটায়েই বিপন্ন। সম্প্ৰদায়টোৰ বহুতেই প্ৰধানমন্ত্ৰী আৱাস যোজনাৰ অধীনত পকীঘৰ পাইছে। ভাৰতজয়ে নিজে ২০১৭ত উক্ত আঁচনিৰ অধীনত এটা পকীঘৰ পাইছে।

উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত উন্নয়নৰ গংগা বোৱাই অনা বুলি প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে কৈছিল। কিন্তু ভাৰতজয়ৰ ঘৰটো হোৱাৰ তিনি বছৰ পিছতে ঘৰটোত জুই লাগে। চৰকাৰী সাহায্যৰে নিৰ্মিত এটা শোৱনিকোঠাৰ পকী ঘৰটো জুয়ে পুৰি ছাৰখাৰ কৰে। এতিয়া তেওঁৰ টঙি ঘৰটোৰ কাষতে পৰিত্যক্ত অৱস্থাত সেই ঘৰটো আছে।

“প্ৰায় ছবছৰমান আগৰ ঘটনা। চৰ্ট-চাৰ্কিট হৈ জুই লাগিছিল চাগে। আমি স্থানীয় নেতাবোৰক কেবাবাৰো সহায়ৰ বাবে অনুৰোধ জনাইছিলো। কিন্তু তেওঁলোকে ভ্ৰুক্ষেপকে নকৰিলে। তেওঁলোকক কেৱল আমাৰ ভোট লাগে।” সেই দুৰ্ঘটনাৰ দুটা বছৰ পিছত ভাৰতজয় আৰু তেওঁৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল দুই পুত্ৰই একেটা চুবুৰীতে ডাঙৰ পুতেকৰ লগত থাকে। তাৰপিছত এদিন তেওঁলোকে এটা টঙিঘৰ বনোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয়।

“পৰিয়ালৰ সকলোৰে সহায়েৰে ঘৰটো বনাওতে দুমাহৰ বেছি সময় নালাগিল। এই টঙিঘৰটো বনোৱা চাৰিবছৰমান হ’ল,” বাঁহেৰে বনোৱা ঘৰটোৰ ভিতৰত আমাৰ সৈতে কথা পাতি ভাৰতজয়ে কয়। ঘৰটো ৩০০ বৰ্গফুটৰ অধিক নহ’ব। ঘৰটোৰ মজিয়া আৰু বেৰবোৰ বাঁহেৰে বোৱা। স্থানীয় এই বাঁহবিধৰ প্ৰজাতি হৈছে মুলি (Melocanna baccifera), তেওঁ আমাক কয়। “এইটো আকাৰৰ টঙৰ বাবে আপোনাক অতিকমেও ৩০০ ডাল মুলি (বাঁহ) লাগিব। এইবোৰ কুমলীয়া বাঁহ, এবছৰৰ অধিক বয়স হোৱা নাই।”

কামটো আৰম্ভ হয় বাঁহ সংগ্ৰহেৰে। “বাঁহ গোটাই লোৱাৰ পিছত আমি পলম নকৰি সোনকালেই সেয়া টুকুৰা-টুকুৰ কৰি নিৰ্দিষ্ট আকাৰত কাটি লওঁ। এই কাম বাঁহবোৰ শুকাই যোৱাৰ আগতেই কৰা হয়। নহ’লে বাঁহবোৰ ফলাটো টান হৈ পৰে। তাৰপৰা আমি পাতল দৈ তোলো আৰু সেয়া টানকৈ বোও,” তেওঁ কয়। “তলৰ খুটাৰ বাবে আমি ১০-১২ বছৰ পুৰণি চেগুন গছ আনো,” তেওঁ কয়।

ভাৰতজয়ে বাঁহৰ নাল থকা লোৰ দাও (দা) বোলা সঁজুলি এবিধ সকলো কামতে ব্যৱহাৰ কৰে। বাঁহ কটাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বাঁহ ফলা আৰু ঘৰৰ বেৰ আৰু মজিয়াৰ বাবে দৈ বনোৱা কামটোও সেইখনেৰেই কৰে। কাঠৰ কামত অৱশ্যে তেওঁ মাজে মাজে কৰত এখন ব্যৱহাৰ কৰে। উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ে বাঁহৰ কাম কৰোঁতে বিভিন্ন ধৰণৰ দা-কটাৰীজাতীয় সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰে।

কেৱল ৰিয়াংসকলেই টং নবনায়। “প্ৰতিটো জনজাতিৰে টং বনোৱাৰ নিজা নিজা শৈলী আছে। আমি সাধাৰণতে আমাৰ টংবোৰত বাৰান্দা বা বেলকনি নাৰাখো। দেববৰ্মা সম্প্ৰদায়ৰ লোকে ঘৰৰ মজিয়াখন বঢ়াই পিৰালি এখন বনাই লয়। আমাৰ কিছুমানে তেওঁলোকৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত হৈ তেনেধৰণৰ টং বনাবলৈ লৈছে,” ভাৰতজয়ে কয়।

তেওঁলোকৰ কোনোৱে বাঁহ বা কাঠ নিকিনে, হাবিৰ পৰাই কাঠ-বাঁহ সংগ্ৰহ কৰে। মুলিত বাদেও তেওঁলোকে মাকাল (Bambusa pallida) বাঁহ প্ৰায়ে ব্যৱহাৰ কৰে। “গলা বেত বা বাৰ্মিজ বেম্বু [Bambusa polymorpha] প্ৰায়ে তেওঁলোকে টঙাল হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে। কিন্তু আজিকালি পোক আদি বাঢ়ি যোৱাত কাঠ-বাঁহৰ সামগ্ৰী বেছিদিন নিটিকা হ’ল,” ভাৰতজয়ে অভিযোগ কৰে।

“পোক-পৰুৱাই ঘৰৰ তলৰ কাঠবোৰ খাই পেলায়, ফলত খুটাবোৰ ভিতৰি ফোপোলা হৈ পৰে। কাইংলা বা কাৱাধ্যুতি (বাঁহৰ উপ-প্ৰজাতি) হোৱা হ’লে এই ঘৰবোৰ এশবছৰ টিকিলেহেঁতেন।” তেওঁ বিলুপ্ত হৈ যোৱা বাঁহৰ প্ৰজাতিৰ কথা কৈছে যিয়ে আগতে ঘৰৰ পৰা পোক-পৰুৱা দুৰতে ৰাখিছিল।

“এইবোৰ গছ কেনেকৈ বাচি থাকিব? মানুহে তামোল আৰু আন আন নগদ ধন অহা খেতি কৰিবলৈ লৈছে,” ভাৰতজয়ে দুখ কৰি কয়। ত্ৰিপুৰা ঘন অৰণ্যৰে আৱৰা ৰাজ্য, তাৰে প্ৰায় ৬০ শতাংশ ভূমি চিৰসেউজ আৰু আৰ্দ্ৰ চিৰসেউজ হাবিৰে আগুৰা। অৰণ্যখনে ৰিয়াঙৰ দৰে বহু জনজাতীয় সম্প্ৰদায়ক জীয়াই থকাৰ বাবে সমল দি আহিছে আৰু অৰণ্যখন তেওঁলোকৰ জীৱনৰ অভিন্ন অংগ।

তেওঁলোকে খাদ্য হাবিৰ পৰা বিচাৰি সংগ্ৰহ কৰাৰ লগতে ঝুম খেতিও কৰে। এবাৰ খাদ্যশস্য চপোৱা হ’লে দীৰ্ঘদিনৰ বাবে সেই মাটিত একো কৰা নহয় আৰু নতুনকৈ তাত ঘাঁহ-বন গজিবলৈ দিয়া হয় যাতে তাত পুনৰাই খেতি কৰিবপৰা হয়। কিন্তু সময়ৰ লগে লগে ঝুম খেতিৰ মাটি কমি আহিছে। ফলত খেতিৰ যি চক্ৰ আছিল, সেইটোও কমিছে। মাটিখিনি পুনৰাই উৰ্বৰা হোৱাৰ বাবে সময় কমি অহাৰ বাবে উত্পাদনো কমিছে।

১৯৮০ৰ দশকত যেতিয়া বন বিভাগৰ লোকে ভাৰতজয়ক তেওঁক ঘৰ-মাটিৰ পৰা উচ্ছেদ কৰিছিল, সেয়া আছিল বন (সংৰক্ষণ) আইন, ১৯৮০ৰ অধীনত বন সংৰক্ষণৰ পদক্ষেপ। সেয়ে ঝুম খেতিতো বাধা দিয়া হৈছিল। কিন্তু চাবলৈ গ’লে ঝুম খেতি পাহাৰীয়া অঞ্চলত প্ৰাচীন কালৰে পৰা কৰি অহা হৈছে। “আমি ঝুম খেতিৰ ওপৰতে ঘাইকৈ নিৰ্ভৰ কৰিছিলো আৰু মাজে-সময়ে বন বিভাগৰ অধীনত বৃক্ষৰোপনৰ ঠিকাভিত্তিক কামো কৰিছিলো,” উচ্ছেদৰ আগৰ সময়ছোৱাৰ কথা মনত পেলাই ভাৰতজয়ে কয়।

আশীৰ দশকত বহু জনজাতীয় পৰিয়ালক যেতিয়া অৰণ্যভূমিৰ পৰা উচ্ছেদ কৰি পেলোৱা হ’ল, তেতিয়া বহুতেই উচ্চ ফলনযুক্ত খেতি যেনে তামোল আৰু ৰবৰৰ স্থায়ীভাবে খেতি কৰিবলৈ ল’লে। বিড়ম্বনাৰ কথা যে ঝুম খেতি এৰি স্থায়ী খেতি কৰিবলৈ লোৱাৰ ফলত ৰাজ্যখনৰ অৰণ্যৰ আচ্ছাদন কমি গ’ল। ২০২৩ৰ ভাৰতৰ বন সমীক্ষাৰ প্ৰতিবেদন অনসুৰি ত্ৰিপুৰাত দেশৰ ভিতৰতে আটাইতকৈ বেছি অৰণ্য আচ্ছাদন (লিপিবদ্ধ অৰণ্য অঞ্চল চমুকৈ আৰএফএ) হ্ৰাস পাইছে।

“আমি বিধ্বস্ত হৈ পৰিছিলো। কোনেও আমাৰ কাকূতি শুনা নাছিল। এটা ৰাতিৰ ভিতৰতে আমি গৃহহীন হৈ পৰিছিলো। আমি আটায়ে এই ঠাইলৈ আহি ইয়াতে জীৱনটো শূন্যৰ পৰা আৰম্ভ কৰিলো। যোৱা ৪৫ বছৰ ধৰি আমি ইয়াত বাস কৰি আহিছো,” কেবাদশক আগতে নিজৰ ক্ষতিৰ কথা মনত পেলাই ভাৰতজয়ে কয়। আগতে জনজাতীয় গোটবোৰে ইখনৰ পৰা সিখন পাহাৰলৈ গৈ বাঁহ আৰু খেৰেৰে টঙীঘৰ সাজি থাকিছিল, তেওঁ কয়। তেওঁলোকে কিন্তু পাহাৰৰ পৰা ভৈয়ামলৈ আহিবলগীয়া হোৱাত পৰম্পৰাগত বাঁহ-খেৰৰ ঘৰৰ পৰিৱৰ্তে খেৰীঘৰ সাজি থাকিবলগীয়া হৈছে। নগৰাঞ্চলৰ কাষত থকা ঘৰবোৰ ইটা-চিমেণ্টৰ হৈছে।

“খেৰীঘৰত পোকে সহজতে ধৰে। আমাৰ জীৱিকা নিৰ্ভৰ কৰে ঝুমখেতিৰ ওপৰত। আমি আমাৰ ঘৰ প্ৰতিবছৰে পাহাৰৰ ইটো এঢলীয়া স্থানৰ পৰা সিটো এঢলীয়া স্থানলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলগীয়া হৈছিল। টং আছিল আমাৰ পচন্দৰ ঘৰ। মই গোটেই জীৱনটো টং বনাই কটাইছো। ইমানদিনে টং বনোৱাৰ পদ্ধতি বিশেষ এটা সলনি হোৱা নাই। কিন্তু নতুনকৈ বনোৱা টংঘৰ এতিয়া দেখিবলৈ নোপোৱা হৈছে,” ভাৰতজয়ে কয়।

আমি তেওঁৰ বাঁহেৰে বনোৱা ঘৰটোৰ ভিতৰত আছো, দিনতো ভিতৰখন প্ৰায় আন্ধাৰেই হৈ থাকে। পোহৰ সোমাবলৈ আছে মাত্ৰ এখন খিৰিকী। এটা সৰু পাকঘৰৰ চৌকাৰ কাষত বাঁহ আৰু মাটিৰে নিৰ্মিত ধোঁৱা চাং। “আমাৰ টংবোৰত মাজত ভাগ কৰা নাথাকে। এটা কোঠাতেই সকলোখিনি তাকে,” তেওঁ কয়।

“ওচৰ-চুবুৰীয়াই টংঘৰ বনোৱাত সহায় কৰি দিয়েহি। ৫ৰ পৰা ৭ জন মানুহে ২-৩ সপ্তাহ কাম কৰি এটা মজলীয়া আকাৰৰ টংঘৰ (২৩০-৩০০ বৰ্গফুট) বনাব পাৰে। পকীঘৰতকৈ মই টংঘৰেই ভাল পাওঁ। কিন্তু এতিয়া মানুহে টংঘৰ বনাবলৈ এৰিছে। পকীঘৰ বিচৰা হৈছে। মানুহক দোষ নিদিও,” ভাৰতজয়ে কয়। কথাখিনিৰ পৰা এনে অনুমান হয় যেন পৰম্পৰাগত ঘৰৰ শৈলী ক্ৰমে হেৰাই যাবলৈ ধৰাক লৈ মনত দুখ এটা তেওঁৰ নথকা নহয়। “এনে এটা টংঘৰ বনাবলৈ আজিৰ তাৰিখত ৮০ৰ পৰা ৯০ হাজাৰ টকা খৰচ হয়। কোনে সিমানখিনি টকা খৰচ কৰিব পাৰে বাৰু?”

১৫০ টা ৰিয়াং পৰিয়ালৰ খুব কমৰহে স্থিৰ আয়ৰ উত্স আছে। তেওঁলোকৰ কিছুমানে চাহ বাগানত দিনহাজিৰা কৰে। আন কিছুমানে জীৱিকাৰ সন্ধানত চুবুৰীয়া জিলালৈ প্ৰব্ৰজন কৰে। আন বহুতেই হাবিৰ পৰা ফল-মূল আৰু শাক-পাত সংগ্ৰহ কৰি আনি সেয়া গাঁৱৰ হাটে-বজাৰে বিক্ৰী কৰে। ১৯৮০ৰ দশকত অহা প্ৰায়সকলেই চুবুৰীয়া অসমৰ। ভাৰতজয়ো তেনেকৈয়ে আহিছিল। কিছুবছৰ ঝুম খেতি কৰিছিল, কিন্তু অঞ্চলটো সংৰক্ষিত বন মণ্ডল বুলি ঘোষণা কৰাৰ পিছত সেয়া এৰিবলগীয়া হ’ল। “ইয়াত আমাৰ আয়ৰ কোনো স্থিৰ উত্স নাই,” ভাৰতজয়ে কয়।

ৰাজ্য চৰকাৰে ত্ৰিপুৰা বেম্বু মিছন (চমুকৈ টিবিএম) আদি আঁচনিৰ যোগেদি “বাঁহৰ খণ্ডটোক ২০,০০০ দৰিদ্ৰ উত্পাদকৰ বাবে নিয়োগ সৃষ্টিৰ আৰু জীৱিকাৰ ঘাই উত্স হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ” দাবী কৰি আহিছে। এনে দাবী সত্বেও ভাৰতজয়ে কোনোমতেহে জীৱিকা উপাৰ্জন কৰি চলিব পাৰিছে। “মই প্ৰায়ে খাৰা বনাও,” তেওঁৰ টঙৰ কাষতে থকা বাঁহৰ সজাটোলৈ দেখুৱাই তেওঁ কয়। হাঁহ-কুকুৰাৰ পোৱালী ৰখাৰ বাবে ব্যৱহৃত এই বাহবোৰক তাউখাও বুলি স্থানীয় লোকে কয়। “সেইবোৰৰ দাম ১৫০ টকাৰ ওপৰত নহয়। কিন্তু আপুনি এমাহতে ভালেকেইটা তাউখাও বিক্ৰী কৰিব পাৰে।”

ভাৰতজয়ে অটো এখনত ২০ টকা দি বজাৰলৈ গৈ তেওঁ বনোৱা বাঁহৰ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰে। তেওঁ এই কাম কৰি মাহত ২০০০ টকাও নাপায়। “আমি আমাৰ এই সামগ্ৰীবোৰ বনোৱাৰ বাবে ঘাইকৈ প্ৰকৃতিৰ পৰা পোৱা সমলৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰ কৰো। কোনোমতে জীয়াই আছো আৰু,” তেওঁ কয়।

গাঁৱত জীৱিকাৰ সুযোগ-সুবিধা নথকাত তেওঁলোকৰ জনজাতিটোৰ বহুতেই নিজৰ ল’ৰা-ছোৱালীক পঢ়ুৱাই কিবা এটা হ’ব বুলি আশা কৰিছে। নথিলা ৰিয়াং (৫২), ভাৰতজয়ৰ ডাঙৰজন পুত্ৰৰ সেই চুবুৰীটোতে এখন গোলামালৰ দোকান আছে। তেওঁ গাওঁখনৰ আৰ্থ-সামাজিক দুৰৱস্থাৰ কথা কয়। “গাঁৱৰ প্ৰায়ভাগ ল’ৰা-ছোৱালীয়েই কেতিয়াও পাঠশালাৰ পিছত পঢ়িবই নিবিচাৰে। প্ৰায়ভাগেই ৫ম বা ৬ষ্ঠ মানৰ পিছত পঢ়াশালি এৰে। আমাৰ ইয়াত কাৰো স্থিৰ আয় থকা কাম নাই,” তেওঁ কয়।

ভাৰতজয়ৰ জীয়েক পাণ্ডুৰং ৰিয়াং (৪০) আৰু তেওঁৰ গিৰীয়েক ৰংগাকান্ত ৰিয়াঙে চুবুৰীটোৰ কাষতে থকা চাহ বাগানত দিনহাজিৰা কৰে। তেওঁলোকৰ ছবছৰীয়া জীয়েক জিনাৰুৱে যুৱৰাজনগৰ ব্লকৰ টংচেৰা জুনিয়ৰ বি. স্কুল (প্ৰাথমিক)ত পঢ়ি আছে, তেওঁলোকৰ চুবুৰীৰ পৰা খোজকাঢ়ি স্কুললৈ যাব পাৰি। পৰিয়ালটোৱে সৰু টিলা এটাৰ ওপৰত নতুনকৈ টংঘৰ এটা বনাইছে, তালৈ খোজকাঢ়ি গ’লে পাঁচ মিনিট লাগে।

“আমাক নিজাকৈ টং এটা সদায়ে বিচাৰিছিলো,” ৰংগাকান্তই কয়। “আমি পেট পুহিবলৈ প্ৰতিদিনে ওলাই যাবলগীয়া হয়। সেয়ে ঘৰটো বনাওতে এবছৰ লাগিল আৰু হাজিৰা মানুহ লগাওতে ৫০ হাজাৰ টকা খৰছ হ’ল। আমি কেইমাহমান আগতে এই ঘৰটোলৈ আহিছো,” তেওঁ কয়। ৫০০ বৰ্গফুটমানৰ টংঘৰটো এটামাত্ৰ বিজুলীবাতিয়ে পোহৰ কৰিছে।

“আমি আগতে পৰম্পৰাগতভাৱে চালি বনাবলৈ চন (দীঘল শুকান ঘাঁহ) ব্যৱহাৰ কৰিছিলো। সেয়া বহুদিন টিকিছিল আৰু জুপুৰীটো ঠাণ্ডা কৰি ৰাখিছিল,” তেওঁ কয়। “প্ৰায়ভাগ মানুহৰে এতিয়া আৰু সেই কৌশল নাই,” পাহাৰৰ সিপাৰে জমা হোৱা কুৱলিখিনি চাই ৰৈ ভাৰতজয়ে কয়।

“কিন্তু মোৰ নাতিল’ৰাহঁতে শিকিবলৈ বৰ আগ্ৰহী দেখুৱাইছে।”

এই প্ৰতিবেদন মৃণালিনী মুখাৰ্জী ফাউণ্ডেছন (এম.এম.এফ.)ৰ পৰা প্ৰাপ্ত এক অনুদানৰ অধীনত যুগুতোৱা হৈছে।

অনুবাদ: ধ্ৰুৱজ্যোতি ধনন্তৰি