ਡਿੰਡੌਰੀ ਦੇ ਕਬੀਰਪੰਥੀ ਬੁਣਕਰਾਂ ਦੀ ਸੂਖ਼ਮ ਬੁਣਾਈ ਕਲਾ

ਚਦਰਿਆ ਝੀਨੀ ਰੇ ਝੀਨੀ, ਚਦਰਿਆ ਝੀਨੀ ਰੇ ਝੀਨੀ
ਰਾਮ ਨਾਮ ਰਸ ਭੀਨੀ, ਚਦਰਿਆ ਝੀਨੀ ਰੇ ਝੀਨੀ
ਆਠ ਕੰਵਲ ਕਾ ਚਰਖਾ ਬਨਾਯਾ, ਪਾਂਚ ਤੱਤਵ ਕੀ ਪੂਨੀ
ਨੌ ਦਸ ਮਾਸ ਬੁਨਨ ਕੋ ਲਾਗੇ, ਮੂਰਖ ਮੈਲੀ ਕੀਨੀ
ਚਦਰਿਆ ਝੀਨੀ ਰੇ ਝੀਨੀ।

ਨਹਿਰੂ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਦੀਆਂ ਕੁੰਜੀਆਂ 'ਤੇ ਬੇਹੱਦ ਨਜ਼ਾਕਤ ਤੇ ਬਾਕਮਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਜਟਿਲ ਬੁਣਾਵਟ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਬੀਰ ਦਾ ਦੋਹਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਣਾ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਦੇ ਇਹੀ ਉਂਗਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਟ ਲੂਮ (ਕਰਘੇ) 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਨੱਚਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬੁਣਾਈ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹੁਣ ਗਾਉਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਭਾਵਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵਿਰਾਸਤ ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੀਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚਾਲ਼ੇ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਨ।

“ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬੁਣਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਲੈਂਦੇ ਨੇ, ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਲੱਗਦੇ ਨੇ। ਸਾਡੇ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਇਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ਼ ਜੋੜ ਕੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ,'' 70 ਸਾਲਾ ਨਹਿਰੂ ਦਾਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੈਗਾਚਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੁਣਕਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਡਿੰਡੋਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ 52 ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਖੇਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪਿੰਡ ਸਰਵਾਹੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਬਾਦੀ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਪਾਨੀਕਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਇਹ ਅਨੁਭਵੀ ਬੁਣਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਡਿੰਡੋਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਪਿਛੜੇ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਬਜਾਇ ਹੋਰ ਪਿਛੜੇ ਵਰਗ (ਓਬੀਸੀ) ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਨੀਕਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ 64 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਪਿਛੜੀ ਕਬਾਇਲੀ ਅਬਾਦੀ ਨਾਲ਼ ਆਪਸੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ਼ ਬਿਠਾਉਂਦਿਆਂ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਾਨੀਕਾ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ (ਜੱਦੀ) ਪੇਸ਼ੇ, ਬੁਣਾਈ, ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

“ਅਸੀਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬੁਣਾਈ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਾਂ,” ਨਹਿਰੂ ਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ''ਹਮਾਰ ਦਾਈ ਦਾਦਾ ਜੋ ਥੇ ਵੋ ਭੀ ਇਹੀ ਲਾ ਬਿਨ ਬਿਨ ਕੇ ਪੋਸ਼ੇ ਹੈਂ ਔਰ ਉਨਕਾ ਜਾਨੇ ਬਾਦ ਕੇ ਹਮ ਭੀ ਹਮਾਰ ਬਾਲ ਬੱਚਾ ਕੋ ਇਹੀ ਲਾ ਸੇ ਪੋਸ਼ੇ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਔਰ ਇਹੀ ਧੰਦਾ ਕਰਕੇ ਹਮਾਰ ਲੜਕਾ ਬੱਚਾ ਭੀ ਹਮਾਨ ਲਾ ਪਾਲ ਰਹੇ ਹੈਂ।'' (ਸਾਡੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹੀ ਬੁਣਾਈ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਪਾਲ਼ਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਵੀ ਇਸੇ ਕੰਮ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਪਾਲ਼ ਰਹੇ ਹਾਂ ਤੇ ਇਹੀ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲ਼ ਰਹੇ ਹਨ।

ਮੈਕਾਲ ਪਰਬਤਮਾਲਾ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸੇ ਬੈਗਾਚਕ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੈਗਾ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੇਵਰ ਖੇਤੀ (ਝੂਮ ਖੇਤੀ) ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਗੋਂਡ ਆਦਿਵਾਸੀ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਸਥਾਈ (ਨਿਯਮਤ) ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਘਰਿਆ ਭਾਈਚਾਰਾ, ਜੋ ਲੋਹਾ ਪਿਘਲਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਹੀਰ, ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲ਼ਦੇ ਹਨ। ਪਰਬਤ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪਾਨੀਕਾ ਲੋਕ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੁਣਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਬੈਗਾ ਅਬਾਦੀ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਵਗੈਰਾ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਭਾਈਚਾਰਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਬਾਇਲੀ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਨਹਿਰੂ ਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਅਸੀਂ ਉਵੇਂ ਹੀ ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਦੇ ਜਿਵੇਂ ਬੈਗਾ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਬੁਣਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ। ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਸ਼ ਜਿੱਥੇ ‘ਬੰਡੀ’ ਜੈਕਟ ਬਣਵਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਔਰਤਾਂ ਬਗਰਾ, ਮੁੰਗੀ, ਚਾਕਧਰਿਆ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀਆਂ।” ਉਹ ਬੁਣਾਈ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਬੈਗਾ ਸਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਗਿਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਾਨੀਕਾ ਲੋਕ ਉਹ ਸਾੜੀਆਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਅਨਾਜ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਸਾਡਾ ਤੇ ਬੈਗਾ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਕੱਪੜਾ ਵੇਚਣ ਬਜ਼ਾਰ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਮਾਲ਼ 10 ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਕ ਜਾਂਦਾ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬੈਗਾ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਲਈ ਜੋ ਚਾਦਰ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ ਉਹ ਵੀ ਅਸੀਂ ਹੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਾਂ।''

ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਨਾਰ ਵਯਵਸਥਾ (ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ) ਦਾ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੰਦੋਬਸਤ ਤੇ ''ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ'' ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇੱਕ 'ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲ਼ਾ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਨਹਿਰੂ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ 50 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸੁਨੀਲ ਦਾਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀਆ 'ਮੁੱਕਦਮ' ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਊਚ-ਨੀਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਦਲ ਗਈਆਂ ਨੇ।''

ਰਵਾਇਤੀ ਬੁਣਾਈ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਘੱਟ ਲੋਕ ਰੁਚੀ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਦਿਹਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਪੈਸੇ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ। ਸੁਨੀਲ ਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਬੁਣਾਈ ਵੀ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਥੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਮਾਂ ਵੀ ਵੱਧ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਜਣੇ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾੜੀ ਬੁਣਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ 2,000 ਤੋਂ 2.300 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵੇਚਣ ਤਾਂ ਦੱਸੋ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਕੱਢ ਸਕਾਂਗੇ? ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਦੱਸੋ, ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਤੋਰਾਂਗੇ?''

ਨਹਿਰੂ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਵਧਦੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨੇ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲਈ ਬੁਣਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸੁਨੀਲ ਦਾਸ ਦੇ ਚਾਚਾ ਗੰਗੂ ਦਾਸ ਵਰਗੇ ਕਈ ਲੋਕੀਂ ਹੁਣ ਰਵਾਇਤੀ ਸਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਵੀ ਬੁਣਨ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਸੁਨੀਲ ਦਾਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਾਹਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਮੁਤਾਬਕ ਕੁੜਤਾ, ਪਜ਼ਾਮਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸੂਤੀ ਸਾੜੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂਕਿ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਧ ਕਮਾ ਸਕਣ। ਬੈਗਾ ਲੋਕ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗਰ ਸਾੜੀਆਂ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਕਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।”

ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਪਿਟ ਲੂਮ ਦੀ ਥਾਂ ਫ੍ਰੇਮ ਲੂਮ ਨੂੰ ਹੱਲ੍ਹਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੁਨੀਲ ਦਾਸ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,''ਨਵੇਂ ਕਰਘੇ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕੀਂ ਰਲ਼ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਅੰਦਰ 15 ਤੋਂ 20 ਸਾੜੀਆਂ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਿਟ ਲੂਮ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਸਾੜੀਆਂ ਹੀ ਬੁਣ ਪਾਉਂਦੇ। ਸਰਕਾਰ ਸਾਨੂੰ ਕਰਘਾ ਉਪਲਬਧ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।'' ਹਾਲਾਂਕਿ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮਹੀਨੇ ਦੇ 30,000 ਰੁਪਏ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵੱਲੋਂ ਹੁੰਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਹੀ ਹੈ।

ਗੰਗੂ ਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਆਜੀਵਿਕਾ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਸਾਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ 10,000 ਰੁਪਏ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੂਤ, ਕਰਘਾ ਤੇ ਬਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਸੀਂ ਬੁਣਾਈ ਤੋਂ ਲੋੜੀਂਦੀ ਕਮਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੇ। ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਦਮਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।'' ਰਵਾਇਤੀ ਬੁਣਾਈ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਗੰਗੂ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਟਾਲ ਲਗਾਇਆ ਹੈ।

ਸੁਨੀਲ ਦਾਸ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਲਾ ਰਸਤਾ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਕਾਲਜ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਨਿਕਲ਼ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਆਰੀ ਧੀ ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤ 11ਵੀਂ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬੁਣਾਈ ਦੀਆਂ ਨਵੀਂਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਸਿੱਖ ਸਕੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪੇਸ਼ੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ।

“ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਸਾਡੇ ਲਈ ਰੱਬ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਇਹ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਮਿਹਰ ਸਦਕਾ ਹੈ।'' ਨਹਿਰੂ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ''ਇਹ ਸਾਡੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੇ ਪੁਰਖਿਆਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਪਾਰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਜੇ ਲੋਕ ਸਾਡੀਆਂ ਬੁਣੀਆਂ ਸਾੜੀਆਂ ਪਹਿਣਨਾ ਬੰਦ ਵੀ ਕਰ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਬੁਣਾਂਗੇ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਬੁਣਾਈ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗੇ।''

ਸਟੋਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਾੜੀ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬੁਣਕਰ ਸੁਨੀਲ ਦਾਸ ਨੇ ਖਿੱਚੀਆਂ ਹਨ।

ਇਹ ਸਟੋਰੀ ਮੂਲ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮ੍ਰਿਣਾਲਿਨੀ ਮੁਖਰਜੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ (ਐੱਮਐੱਮਐੱਫ) ਦੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਤਹਿਤ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ।