કબીર અને ડિંડૌરી વણકરોનું ઘસાતું જતું પોત

ચદરિયા ઝીની રે ઝીની, ચાદરિયા ઝીની રે ઝીની
રામ નામ રસ ભીની ચદરિયા ઝીની રે ઝીની
અષ્ટ કમલ કા ચરખા બનાયા, પાંચ તત્વ કી પૂની
નૌ દસ માસ બીનન કો લગે, મૂરખ મૈલી કિન્હી
ચદરિયા ઝીની રે ઝીની

[ચાદર ઝીણી રે ઝીણી, ચાદર ઝીણી રે ઝીણી
રામ નામ રસ ભીની રે ચાદર ઝીણી રે ઝીણી
અષ્ટ કમળનો ચરખો બનાવ્યો, પાંચ તત્વની પૂણી,
નવ-દસ માસ એ વણતા રે લાગ્યા, મૂરખ મેલી કીધી
રે ચાદર ઝીણી રે ઝીણી]

કબીરના દોહા ગાતા ગાતા હાર્મોનિયમની ચાવીઓ પર ફરતી, સંગીતના સૂરો અને લાગણીઓની એક ભાત ગૂંથતી નેહરુ દાસજીની આંગળીઓમાં એક કુનેહ, એક સરળ, સહજ સમન્વય છે. એક સમયે આ જ આંગળીઓ સાળ (લૂમ) પર કેટલી સહજતાથી ચાલતી હશે એની કલ્પના કરવાનું સરળ છે. જોકે આજકાલ તેમને માટે વણાટકામ કરવા કરતાં ગાવાનું વધુ સ્વાભાવિક છે. તેમણે (વણાટકામનો) એ વારસો તેમના બે દીકરાઓને સોંપ્યો છે. પરંતુ એક કબીર પંથી (15 મી સદીના રહસ્યવાદી કવિ કબીરના અનુયાયી), નેહરુ દાસજી અમને આ ગીત અને તેમના કામ વચ્ચેનો સંબંધ સમજાવવા માટે ઉત્સુક છે.

"જે રીતે ભગવાન આ શરીરને ગૂંથવામાં સમય લે છે, માતાના ગર્ભમાં રહેલું બાળક જન્મ લે એ પહેલા નવ મહિના લાગે છે. હમાર કબીર સાહબ ઈ બાત કો ઔર કપડે બિનન વાલી બાત કો એક દૂસરે સે જોડ સંસાર કો સમઝા રહે હૈ [અમારા કબીર સાહેબ આ વાતને વણવાના કામ સાથે જોડીને આ દુનિયા વિશેનું સત્ય સમજાવે છે]." 78 વર્ષના નેહરુ દાસ પોતાને બૈગાચકના સૌથી વૃદ્ધ વણકર તરીકે ઓળખાવે છે.

તેમના પોતાના સરવાહી માલ સહિત ડિંડૌરી જિલ્લાના 52 ગામો ધરાવતા આ પ્રદેશમાં મોટાભાગે આદિવાસીઓ વસે છે. આ પીઢ વણકર જે પનિકા સમુદાયના છે, તે સમગ્ર મધ્યપ્રદેશમાં એકસરખી રીતે સૂચિબદ્ધ નથી. તેઓ જ્યાં રહે છે તે ડિંડૌરીમાં તેઓ શિડ્યુલ્ડ ટ્રાઈબ (અનુસૂચિત જનજાતિ) તરીકે નહીં પણ અધર બેકવર્ડ ક્લાસિસ (બીજા પછાત વર્ગો) તરીકે સૂચિબદ્ધ છે. અને છતાં યુગોથી તેઓ આ જિલ્લાની 64 ટકા આદિવાસી વસ્તી સાથે સહ-નિર્ભરતા અને સુમેળભર્યું જીવન જીવે છે. પનિકા સમુદાય વણાટકામ કરે છે, એ તેમનો પરંપરાગત વ્યવસાય છે.

તેઓ કહે છે, "અમે પેઢીઓથી વણાટકામ કરીએ છીએ. હમાર દાઈ દાદા જો થે વો ભી એહી લા બિન બિન કે પોસે હૈ ઔર ઉનકે જાને કે બાદ હમ ભી હમાર બાલ બચ્ચાકો એહી લા સે પોસ રહે હૈ, ઔર એહી ધંધા કરકે હમાર લડકા બચ્ચા ભી હમન લા પાલ રહે હૈ.” [અમારા માતા-પિતાએ વણાટકામ કરીને જ અમને પાળ્યા-પોષ્યા અને તેમના પછી અમે આ કામ દ્વારા જ અમારા બાળકોની સંભાળ લીધી; અને હવે અમારા બાળકો એ જ કામ કરીને અમારી સંભાળ રાખે છે.] આ અમારો મૂળ ધંધો છે."

મૈકલ પર્વતમાળાના ગાઢ જંગલો વચ્ચે આવેલું બૈગાચક મુખ્યત્વે આ ટેકરીઓ પર રહેતા અને બેવર ખેતી (સ્થળાંતરિતખેતી) કરતાબૈગા આદિવાસીઓનું ઘર છે. પરંતુત્યાં સ્થાયી ખેતી કરતા ગોંડ આદિવાસીઓ, લોખંડ ગાળવાનું કામ કરતા અઘરિયાઓ, પશુપાલનકરતા આહિરો પણ છે. આ પર્વતમાળાની તળેટીમાં રહેતા પનિકાઓ વણકર છે, તેઓ આપ્રદેશમાં બહુમતી ધરાવતા અને રાજ્યમાં પર્ટિક્યુલરલી વલ્નરેબલ ટ્રાઇબલ ગ્રુપ (ખાસ કરીને સંવેદનશીલ આદિવાસી જૂથ) તરીકેવર્ગીકૃત કરવામાં આવેલા બૈગા સમુદાયને કપડાં અને કાપડ પૂરા પાડે છે.

નેહરુ દાસજી એક દાયકા પહેલાના પોતાના અનુભવને યાદ કરતા કહે છે, "એ દિવસોમાં અમે બૈગાઓ જેવા કહે તેવા જ કપડાં વણતા હતા. તેમના સમુદાયના પુરુષો અને મહિલાઓ બંને અમારા બનાવેલા કપડાં પહેરતા હતા. પુરુષો બંડી જેકેટ બનાવડાવતા હતા, તો મહિલાઓ બગરા, મૂંગી, ચાકધારિયા બનાવવાનું કહેતી હતી." તેઓ વિવિધ બૈગા સાડીઓના નામનો ઉલ્લેખ કરી રહ્યા છે, એ દરેકની વણાટની એક ખાસ પેટર્ન હતી. તેમણે બનાવેલી સાડીઓના બદલામાં પનિકા સમુદાયને અનાજ અથવા બીજી જીવન જરૂરિયાતની ચીજવસ્તુઓ મળતી હતી.

તેઓ કહે છે, "અમારાસમુદાય અને બૈગા સમુદાય વચ્ચે શરૂઆતથી સંબંધ રહેલો છે. આ બ્રહ્માંડ અસ્તિત્વમાં આવ્યું ત્યારથી. એ દિવસોમાં જ્યારે પણ અમે કાપડ વેચવા માટે બજારમાં જતા ત્યારે અમારો બધો પુરવઠો 10 મિનિટમાંખલાસ થઈ જતો હતો. બૈગાસમુદાયના લોકો ઓઢવા માટે જે ચાદર વાપરતા હતા એ પણ ત્યારે અમે જ બનાવતા હતા."

આ ગામોમાં સ્વ-શાસન (નાર વ્યવસ્થા) ની મજબૂત પ્રણાલી હતી અને સમુદાયો કુદરતી સંસાધનોની બાબતે સામુદાયિક માલિકીની વિભાવનામાં માનતા હતા. એ વૈશ્વિક દૃષ્ટિકોણમાં પ્રકૃતિ તેમજ લોકોના જીવનમાંનું બધું જ એકબીજા સાથે સંકળાયેલું હતું. કોઈ એકઉપર થતી વિપરીત અસર બધાને અસર કરતી હતી. ઉંમરના 50 ના દાયકામાં પહોંચેલા સુનિલ દાસ કહે છે, "ગામનાવડા મુકાદ્દમ કહેવાતા હતા. તે સમયે અમારા સમાજમાં સૌ સરખા હતા, ઊંચ-નીચના કોઈ ભેદભાવ નહોતા. પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ ઘણી બદલાઈ ગઈ છે." તેઓ નેહરુ દાસ જીના વિસ્તૃત પરિવારનો ભાગ છે.

પરંપરાગત વણાટકામ ચાલુ રાખવામાં આજે ઓછા લોકો રસ ધરાવે છે. દાડિયા મજૂરીમાં વધારે પૈસા મળે છે. સુનિલ દાસ કહે છે, "વણાટકામ ખાસ્સો સમય, શક્તિ અને મહેનત માગી લે છે. આ હાથવણાટનું કામ છે, તેમાં સમય લાગે છે. પરિવારના બે થી ત્રણ લોકો બે દિવસ માટે એક સાડી વણવામાં વ્યસ્ત હોય અને જો અમે એ સાડી 2,000 થી 2,300 રુપિયામાં વેચીએ, તો એમાંથી સાડી બનાવવા માટે કરેલી અમારી મહેનતના પૈસાય શી રીતે નીકળે?" તેઓ પૂછે છે, "તમે જ કહો અમારે ગુજરાન શી રીતે ચલાવવું?"

નેહરુ દાસ જીની નબળી પડતી જતી દૃષ્ટિ અને વધતી ઉંમરને કારણે હવે તેમને માટે અને તેમના પત્ની માટે વણાટકામ એક પડકાર બની ગયું છે. સુનિલ દાસના કાકા, લગભગ 65 વર્ષના ગંગુ દાસની જેમ પરિવારના ઘણા લોકોએ પરંપરાગત સાડીઓ વણવા ઉપરાંત બીજી વસ્તુઓ બનાવવાનું શરૂ કર્યું છે. સુનિલ દાસ કહે છે, "તેઓ ગ્રાહકની માંગ મુજબ કુર્તા, પાયજામા અને બીજા પ્રકારની સુતરાઉ સાડીઓ બનાવે છે, અને થોડી વધુ કમાણી કરે છે. બૈગા સમુદાયની મહિલાઓએ પહેલાની જેમ પરંપરાગત સાડીઓ પહેરવાનું બંધ કરી દીધું છે અને તેથી આ કારીગરીને નુકસાન પહોંચી રહ્યું છે."

સરકારે આ પ્રદેશમાં પરંપરાગત ખાડા લૂમ (જમીનની અંદર બનાવેલી સાળ) ની જગ્યાએ ફ્રેમ લૂમનો વપરાશ શરૂ કરાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. સુનિલ દાસ પણ ફ્રેમ લૂમનો ઉપયોગ કરે છે. તેઓ કહે છે, "અમે ત્રણ લોકો એક ટીમ તરીકે કામ કરીને ખાડા લૂમ પર એક મહિનામાં બે-ત્રણ સાડીઓ વણી શકીએ તેની સામે નવી સાળ વડે એટલા જ સમયમાં અમે 15 થી 20 સાડીઓ બનાવી શકીએ છીએ. સરકાર અમને લૂમ ખરીદવામાં મદદ કરે છે અને તાલીમ આપે છે." પરંતુ એક મહિનામાં ત્રણ જણ વચ્ચે 30,000 રુપિયા એ શહેરમાં બાંધકામના સ્થળે શ્રમિકો તરીકે કામ કરવાથી થતી કમાણીનો માત્ર ત્રીજો ભાગ છે.

પરંપરાગત વણાટને બહારની દુનિયામાં લઈ જવાનો પ્રયાસ કરનાર ગંગુ દાસ કહે છે, "આજીવિકા યોજના હેઠળ સરકાર દર છ મહિને એક વાર 10,000 રુપિયા આપે છે. સરકાર દોરા અને લૂમ ખરીદવામાં અને બજારની પહોંચ અપાવવામાં પણ મદદ કરે છે. પરંતુ તેમ છતાં અમે વણાટકામમાંથી પૂરતું કમાઈ શકતા નથી. અમને આમાંથી કોઈ ફાયદો થતો નથી." તેમણે સરકારી પ્રદર્શનોમાં પોતાના સ્ટોલ લગાવ્યા છે.

સુનિલ દાસના મતે આગળનો રસ્તો સરકારી ટેક્સટાઇલ કોલેજમાં શિક્ષણ લેવાનો છે. તેમને ચાર બાળકો છે. તેમની એક અપરિણીત દીકરી કોલેજમાં છે અને તેમનો દીકરો 11 મા ધોરણમાં અભ્યાસ કરે છે. સુનિલ દાસનું સપનું તેને કુટુંબના વ્યવસાયમાં મદદ કરી શકે તેવી વણાટની નવી તકનીકો શીખવા માટે કોલેજમાં મોકલવાનું છે.

"કબીર સાહેબ અમારા ભગવાન જેવા છે. આ કામ તેમની કૃપા છે." સુપ્રસિદ્ધ કવિ કબીર વિશે વાત કરતી વખતે નેહરુ દાસ જીના અવાજમાં સ્પષ્ટતા છે. "અમારા માતાપિતા અને પૂર્વજો પર એમના આશીર્વાદ છે કે અમે હજી પણ આ કામ કરી રહ્યા છીએ અને કરતા રહીશું. એ લોકો અમે બનાવેલી સાડીઓ પહેરવાનું બંધ કરી દેશે તો અમે અમારે પોતાને માટે વણીશું. પરંતુ વણાટકામ ચાલુ રાખીશું."

વાર્તામાં સાડીઓના ફોટા સાડી વણનાર કારીગર સુનિલ દાસ દ્વારા લેવામાં આવેલ છે

આ વાર્તા મૂળ હિન્દીમાં તૈયાર કરવામાં આવી છે.

આ વાર્તાને મૃણાલિની મુખર્જી ફાઉન્ડેશન (MMF) ની ફેલોશિપ દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું છે.