কবীৰৰ দোহা আৰু দিন্দোৰিৰ দুখ

চদৰীয়া ঝিনি ৰে ঝিনি, চদৰীয়া ঝিনি ৰে ঝিনি
ৰাম নাম ৰস ভিনি চদৰীয়া ঝিনি ৰে ঝিনি
আস্তা কম কা চৰ্খা বনায়া, পঞ্চ টাটা কি পুনি
নও দাস মাচ বিনান কৌ লাগে, মুৰখ মেইলি কিনি
চদৰীয়া ঝিনি ৰে ঝিনি

[কি যে লাহী-কোমল এই চাদৰখনি
ৰামৰসেৰে তিতি থকা কি যে লাহী-কোমল এই চাদৰখনি
পদুমৰ অস্ত পাঁহৰ যঁতৰত কটা সূতা
পঞ্চ তত্বৰ কেঁচা আঁহেৰে ন-দহ মাহ বৈ উলিওৱা
এই লাহী-কোমল বস্ত্ৰখনি
হে মূঢ়মতি, তই মলিয়ন কৰিলি]

নেহৰু দাসজীয়ে যেতিয়া কবীৰৰ দোহা গায়, তেওঁৰ আঙুলিবোৰ হাৰমনিয়ামত নদীৰ ঢৌৰ দৰে নিখুঁত ছন্দেৰে চলে আৰু সুৰ-কণ্ঠই সেই সময়খিনিত এক আৱেগিক মায়াজাল বই পেলায়। এই একেই আঙুলিকেইটা তাঁতশালত কেনেকৈ নিপুণতাৰে চলিছিল, সেই কথা সহজেই অনুমান কৰিব পাৰি। অৱশ্যে আজিকালি বোৱাতকৈ গান গোৱাটোৱেই তেওঁৰ বাবে অধিক সহজ আৰু স্বাভাৱিক হৈ পৰিছে। তেওঁ নিজৰ এই শিল্প ইতিমধ্যে দুই পুত্ৰক অৰ্পণ কৰিছে। কিন্তু এজন কবীৰপন্থী হিচাপে গীত আৰু তেওঁৰ বৃত্তিটোৰ মাজত থকা নিবিড় সম্পৰ্ক আমাক দেখুৱাবলৈ তেওঁ আগ্ৰহী।

“ঈশ্বৰে এই দেহটো সাজিবলৈ যিদৰে সময় লয়, ঠিক তেনেদৰেই মাতৃগৰ্ভত এটা শিশু পৰিপক্ক হৈ উঠিবলৈ ন মাহ সময় লাগে। হমাৰ কবীৰ চাহাব এ বাত কৌ ঔৰ কপাড়ে বিন্নে ৱালি বাত কৌ এক দুছৰে চে জৌড় চঞ্চাৰ কৌ চমঝা ৰহে হ্যে (কবীৰে জগতখনৰ এই সত্যটোকে শিপিনীয়ে কাপোৰ বোৱা কথাৰে ৰিজাই আমাৰ আগত দাঙি ধৰিছে)। ৭৮ বৰ্ষীয় নেহৰু দাসজীয়ে নিজকে বৈগাচকৰ আটাইতকৈ প্ৰবীণ শিপিনী বুলি চিনাকি দিয়ে।

চৰৱাহী মালকে ধৰি দিন্দোৰি জিলাস্থিত ৫২ খন গাঁৱেৰে এই অঞ্চলটোক ঘাইকৈ আদিবাসী লোকসকলেই বসতি কৰি আহিছে। এই প্ৰবীণ শিপিনীগৰাকী যি পানিকা সম্প্ৰদায়ৰ অন্তৰ্গত, সেই সম্প্ৰদায়টো সমগ্ৰ মধ্যপ্ৰদেশত ভিন ভিন ধৰণে তালিকাভুক্ত। দিন্দোৰিত তেওঁলোকক অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে, অনুসূচিত জনজাতি হিচাপে নহয়। তথাপি তেওঁলোকে যুগ যুগ ধৰি জিলাখনৰ ৬৪ শতাংশ আদিবাসী লোকৰ সৈতে পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা আৰু শান্তি-সম্প্ৰীতিৰে জীৱন অতিবাহিত কৰি আহিছে। পানিকাসকল বয়ন শিল্পৰ সৈতে জৰিত, এয়াই তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত বৃত্তি।

“আমি পুৰুষানুক্ৰমে বয়ন শিল্পৰ কাম কৰি আহিছো,” তেওঁ কয়। “হমাৰ দাই দাদা জৌ থে ৱৌ ভি ইহি লা বিন বিন কে পোচে হ্যে ঔৰ উনকে জানে বাদ কে হম ভি হমাৰ বাল বচ্চাকৌ ইহি লা চে পচে ৰহী হ্যে, ঔৰ ইহি ধন্ধা কৰকে হমাৰ লড়াকা বচ্ছা ভী হমন লা পাল ৰহে হ্যে (আমাৰ আই-পিতাইয়ে আমাক তাঁতশালৰ কাপোৰ বৈ পোহপাল দিছিল। তেওঁলোকৰ পিছত আমি আমাৰ ল’ৰা-ছোৱালীক এই কামেৰেই তুলি-তালি ডাঙৰ-দীঘল কৰিলোঁ। এতিয়া আমাৰ ল’ৰা-ছোৱালীহঁতেও এই কামকেই সাৰথি কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰিছে। এই কামেই আমাৰ জীৱিকা।”

মৈকাল পৰ্বতমালাৰ ঘন অৰণ্যৰ মাজত অৱস্থিত বৈগাচক ঘাইকৈ পাহাৰীয়া অঞ্চলত বাস কৰি ঝুম খেতি কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰা বৈগা আদিবাসীসকলৰ বসতিস্থল। কৃষি-কৰ্মৰে জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰা গোণ্ড আদিবাসী, লো গলোৱা কামত জড়িত অঘৰীয়া আৰু গৰু-ম’হ পোহা অহিৰসকলৰো এয়া বাসস্থান। পৰ্বতমালাৰ পাদদেশত বসতি কৰা পানিকাসকল ঘাইকৈ শিপিনী। তেওঁলোকেই অঞ্চলটোৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ তথা ৰাজ্যখনত বিশেষভাৱে দুৰ্বল জনজাতীয় গোট হিচাপে চিহ্নিত বৈগাসকলক কাপোৰ যোগান ধৰে।

নেহৰু দাসজীয়ে দহ বছৰ আগৰ কথা মনত পেলাই কয়, “বৈগাসকলে যিদৰে অনুৰোধ কৰিছিল, সেইদৰেই আমি তেওঁলোকক কাপোৰ বই দিছিলো। তেওঁলোকৰ পুৰুষ-মহিলা উভয়ে আমাৰ বোৱা কাপোৰ পিন্ধিছিল। পুৰুষসকলৰ পৰা ‘বান্দি’ জেকেট অনুৰোধ আহিছিল। মহিলাসকলে আকৌ ‘বাগৰা’, ‘মুংগি’, ‘চাকধৰীয়া’ আদি বিচাৰিছিল।” কথাৰ মাজত তেওঁ বিভিন্ন ধৰণৰ বৈগা শাড়ীৰ নাম কৈ যায়, যাৰ প্ৰতিখনৰে বয়ন শৈলী সুকীয়া। পানিকাসকলে তেওঁলোকে বোৱা শাড়ীৰ বিনিময়ত শস্য বা অন্যান্য প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী লৈছিল।

“বৈগাসকলৰ সৈতে আমাৰ এই বান্ধোন একেবাৰে আৰম্ভণিৰে পৰাই আছে,” তেওঁ কয়। “জগতৰ সৃষ্টিৰ দিনধৰি। তেতিয়া আমাৰ মানুহে যেতিয়াই কাপোৰ বিক্ৰী কৰিবলৈ বজাৰলৈ গৈছিলো, গৈ পোৱাৰ দহ মিনিট পিছতে আমাৰ আটাইবোৰ কাপোৰ বিক্ৰী হৈ গৈছিল। বৈগাসকলে গাত লোৱা কাপোৰখনো আমাৰ তাঁতশালৰেই আছিল।”

গাঁওবোৰত এক মজবুত স্ব-শাসন ব্যৱস্থা (নাৰ ব্যৱস্থা) আছিল আৰু সম্প্ৰদায়বোৰে গাঁৱৰ উমৈহতীয়া সম্পদৰ ধাৰণাত বিশ্বাস ৰাখিছিল। সেই বিশ্বদৰ্শনত প্ৰকৃতিৰ সকলো বস্তুৰ লগতে মানুহৰ জীৱনো ইটোৰ লগত সিটো ওতঃপ্ৰোতঃভাৱে জৰিত হৈ আছিল। তাৰে এটাৰ ওপৰত কিবা এটা বিৰূপ প্ৰভাৱ পৰা মানে সকলোৱে প্ৰভাৱিত হোৱা। নেহৰু দাসজীৰ পৰিয়ালৰে ৫০ বছৰীয়া সুনীল দাসে কয়, “গাঁওবুঢ়াজনক ‘মোকদ্দম’ বুলি কোৱা হৈছিল। সেই সময়ত আমাৰ সমাজত কোনো উচ্চ-নীচ বুলি ভেদাভেদ নাছিল। কিন্তু এতিয়া কথাবোৰ বহুত সলনি হ’ল।”

আজিকালি পৰম্পৰাগত বয়ন শিল্প অব্যাহত ৰাখিবলৈ আগ্ৰহী লোকৰ সংখ্যা কমি আহিছে। কাপোৰ বোৱাতকৈ দিনহাজিৰা কৰিলে বেছি পইচা পোৱা যায়। সুনীল দাসে কয়, “কাপোৰ বোৱা কামটোত খাটনি বহুত। হাতেৰে সকলোখিনি কৰিব লাগে, সময় বেছি লাগে। পৰিয়ালৰ দুই বা তিনিজনে যদি দুদিনলৈ শাড়ী বোৱাতে ব্যস্ত থাকে আৰু শেষত সেই শাড়ীখন যদি ২০০০ৰ পৰা ২৩০০ টকাত বিক্ৰী কৰিবলগীয়া হয়, তেন্তে আমাৰ শ্ৰমৰ মূল্যও ক’ত থাকিল? আপুনিয়েই কওক আমি চলিম কেনেকৈ?”

বয়স বাঢ়ি অহাৰ লগে লগে নেহৰুজীৰ দৃষ্টিশক্তি কমি অহাৰ ফলত তেওঁৰ বাবে এতিয়া কাপোৰ বোৱা কামটো দিনে দিনে কঠিন হৈ পৰিছে। তেওঁৰ পৰিয়ালৰ বহুতেই যেনে গংগু দাস (৬৫)য়ে পৰম্পৰাগত শাড়ী বোৱাৰ লগতে আন আন কাপোৰো বোৱা আৰম্ভ কৰিছে। “তেওঁ গ্ৰাহকে বিচৰা ধৰণে কুৰ্তা, পায়জামা আৰু বিভিন্ন ধৰণৰ কপাহী শাড়ী আদি বোৱা আৰম্ভ কৰিছে আৰু অতিৰিক্ত দুপইচা উপাৰ্জন কৰিব পাৰিছে। বৈগাসকলে এতিয়া আৰু আগৰ দৰে পৰম্পৰাগত শাড়ী নিপিন্ধে, সেয়ে এই শিল্পৰ চাহিদা আগৰ দৰে নাই,” সুনীল দাসে কয়।

চৰকাৰে এই অঞ্চলত পৰম্পৰাগত হাতশালৰ পৰিৱৰ্তে ফ্ৰেম লগোৱা তাঁতশালৰ আনিবলৈ চেষ্টা কৰিছে। সুনীল দাসে কয়, “নতুন তাঁতশালত তিনিজন মানুহে একেলগে এমাহ কাম কৰিলে ১৫ৰ পৰা ২০খন শাড়ী উলিয়াব পাৰি। আনহাতে সেই একেখিনি সময়তে হাতশালত আমি মাত্ৰ দুই বা তিনিখন শাড়ীহে বব পাৰোঁ। চৰকাৰে আমাক তাঁতশালৰ ক্ষেত্ৰত সহায় কৰে আৰু প্ৰশিক্ষণ দিয়ে।” কিন্তু এমাহত তিনিজনৰ বাবে ৩০ হাজাৰ টকা চাবলৈ গ’লে চহৰত নিৰ্মাণ শ্ৰমিক হিচাপে পোৱা হাজিৰাৰ এক-তৃতীয়াংশহে।

“আজীবিকা আঁচনিৰ অধীনত চৰকাৰে প্ৰতি ছমাহত এবাৰ ১০,০০০ টকা দিয়ে। তেওঁলোকে আনকি সূতা, তাঁতশাল আৰু বজাৰৰ সুবিধা কৰি দিয়াৰ ক্ষেত্ৰতো সহায় আগবঢ়ায়। কিন্তু তথাপিও আমি বোৱা-কটা কামৰ পৰা পৰিয়াল চলাব নোৱাৰো। লাভ বেছি নাথাকে,” পৰম্পৰাগত বস্ত্ৰশিল্পক বাহিৰৰ জগতখনলৈ লৈ যোৱাৰ প্ৰয়াস কৰি থকা গংগু দাসে এইদৰে কয়। তেওঁ চৰকাৰী প্ৰদৰ্শনীবোৰতো বিপণী পাতি পাইছে।

এই শিল্পক আগবঢ়াই নিয়াৰ বাট পিছে অন্যধৰণে দেখে সুনীল দাসে। তেওঁৰ মতে চৰকাৰী বস্ত্ৰশিল্প মহাবিদ্যালয় এখন খুলিব লাগে। তেওঁৰ চাৰিটা সন্তান। এগৰাকীয়ে কলেজত পঢ়ি আছে আৰু তেওঁৰ ল’ৰা এজনে একাদশ শ্ৰেণীত পঢ়ে। তেওঁক সুনীলে এনে এখন কলেজলৈ পঢ়িবলৈ পঠিওৱাৰ সপোন দেখে য’ত তেওঁ নতুন নতুন বয়নশিল্প শিকি পৰিয়ালৰ এই ব্যৱসায় আগবঢ়াই নিব পাৰে।

“কবীৰ চাহাব আমাৰ বাবে ভগৱানৰ দৰে। তেওঁৰ অনুগ্ৰহতেই আমি এইখিনি কৰিব পাৰিছো” কিংবদন্তি কবিজনৰ বিষয়ে কওঁতে নেহৰু দাসজীৰ কণ্ঠ কোমল অথচ দৃঢ় হৈ পৰে। “আমাৰ পিতৃ-মাতৃ আৰু পূৰ্বপুৰুষৰ ওপৰত তেওঁৰ আশীৰ্বাদ থকাৰ বাবেই আমি এতিয়াও এই কাম কৰি থাকিব পাৰিছো আৰু ভৱিষ্যতেও কৰি যাম। তেওঁলোকে আমি বোৱা শাড়ী পিন্ধিবলৈ এৰিলে আমি নিজৰ বাবে হ’লেও শালত বহিম। কিন্তু এই শিল্প নেৰিম।”

এই প্ৰতিবেদন প্ৰথমে হিন্দী ভাষাত প্ৰকাশ পাইছিল।

প্ৰতিবেদনত দেখুওৱা শাড়ীৰ ফটোবোৰ শিপিনী সুনীল দাসে নিজে তোলা।

এই প্ৰতিবেদন মৃণালিনী মুখাৰ্জী ফাউণ্ডেছন (এম.এম.এফ.) প্ৰদত্ত ফেল’শ্বিপৰ অধীনত প্ৰস্তুত কৰা হৈছে।