ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਿੰਦ-ਜਾਨ ਖੇਡ ਕਬੱਡੀ

“ਕੌਡੀ, ਕੌਡੀ, ਕੌਡੀ, ਕਬੱਡੀ, ਕਬੱਡੀ, ਕਬੱਡੀ….”

ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸੀ - ਰੇਡਰਾਂ ਤੇ ਸਟਾਪਰਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਜੰਗ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼। ਜਗ੍ਹਾ ਸੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਹਰ 2020-2021 ਵਿੱਚ ਸਿੰਘੂ ਅਤੇ ਟੀਕਰੀ ਬਾਰਡਰ ਉੱਤੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ। ਕਬੱਡੀ ਦੀ ਕਮੈਂਟਰੀ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਨਾਅਰਿਆਂ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਤੈਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਲੱਖਾਂ ਕਿਸਾਨ ਤੇ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਡਟੇ ਰਹੇ ਜਦ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲਏ ਗਏ।

ਸਤੰਬਰ 2021 ਵਿੱਚ ਚੱਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਖਿਡਾਰੀ ਉੱਭਰਿਆ: ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਰੋਹਤਕ ਦਾ ਸ਼ੀਲੂ ਬਲਹਾਰਾ। ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਬੱਡੀ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਘੱਟ-ਆਮਦਨੀ ਵਾਲ਼੍ ਤੇ ਹਾਸ਼ੀਆਗਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸਰਕਲ-ਸਟਾਈਲ ਕਬੱਡੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਖੇਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਦੀ ਖਿੱਚ ਇਹਦੀ ਸਾਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਕੋਈ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ - ਆਮ ਕਰਕੇ ਖਿਡਾਰੀ ਜੁੱਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਸੌਖੇ ਨਿਯਮ ਹਨ, ਤੇ ਮਿੱਟੀ ’ਤੇ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜਿਹੜੇ ਨੌਜਵਾਨ ਤਾਕਤਵਰ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਣ ’ਚ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਨੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਸਟਾਈਲ ਕਬੱਡੀ ਮੇਲਿਆਂ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਇਕੱਠਾਂ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਕਬੱਡੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਿਜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਤੂਬਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਢੀ ਵੇਲ਼ੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੱਕ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਬਾਹੂ ਅਕਬਰਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਇਸ ਬੇਟੇ, ਸ਼ੀਲੂ ਬਲਹਾਰਾ ਦਾ ਨਾਂ 2025 ਵਿੱਚ ਟੋਰਾਂਟੋ ਵਿਚਲੇ ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਬੱਡੀ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਕਲੱਬ ਨਾਲ਼ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕੰਟਰੈਕਟ ਦੇ ਇੱਕ ਸਟਾਰ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ 50 ਤੋਂ 70 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ। ਚੋਟੀ ਦੇ ਸਟਾਪਰ ਵਜੋਂ ਉਹ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਟਰੈਕਟਰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।

ਬਲਹਾਰਾ ਦਾ ਉਭਾਰ ਉਸ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਬੱਡੀ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਰੁਤਬੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ।

“ਜੇ ਮੈਂ ਕਬੱਡੀ ਨਾ ਖੇਡਦਾ ਤਾਂ ਸਾਇਕਲ ਲੈਣੀ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ,” ਸੋਨੀ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਜੱਟ-ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲ਼ੇ ਭਾਦੜਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦਲਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਸੋਨੀ ਦਾ ਪਿਤਾ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। “ਮੈਂ ਵੀ ਆਮਦਨ ’ਚ ਵਾਧੇ ਲਈ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਵੇਲ਼ੇ ਮੈਂ ਫੋਜ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਕਬੱਡੀ ਖੇਡਦਿਆਂ ਅੱਖ ’ਤੇ ਵੱਜੀ ਸੱਟ ਕਰਕੇ ਮੈਡੀਕਲ ਟੈਸਟ ਵਿੱਚ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆਂ,” ਉਹਨੇ ਦੱਸਿਆ।

ਸੱਟ ਵੱਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੋਨੀ ਨੇ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਖੇਡ ’ਤੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਉਹਦੀ ਯੋਗਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਮਰੇ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਠੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ।

“ਕਬੱਡੀ ਨੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿੱਤਾ - ਪੈਸਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾਂ,” 27 ਸਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਲੋਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸੋਨੀ ਭਾਦੜਾ ਕਹਿ ਕੇ ਸੱਦਦੇ ਨੇ।

ਸੋਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ NRI ਨਕੋਦਰ ਕਲੱਬ ਲਈ ਖੇਡਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਂ ਕਮਾ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। “ਹੁਣ ਤੱਕ ਮੈਂ ਹਾਰਲੇ-ਡੇਵਿਡਸਨ ਸਮੇਤ 18-20 ਮੋਟਰਸਾਇਕਲ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਿਆ ਹਾਂ,” ਸੋਨੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

25 ਸਾਲਾ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ, ਜਿਹਨੂੰ ਲੋਕ ਮਨੀ ਦਿਆਲਪੁਰ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਦੇ ਨੇ, ਇੱਕ ਸਕਿਊਰਿਟੀ ਗਾਰਡ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਹੈ। 9ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿਰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਕਬੱਡੀ ਉਹਦੇ ਲਈ ਵਰਦਾਨ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। 2022 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਚਾਰ ਸੀਜ਼ਨ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦੋ-ਦੋ ਸੀਜ਼ਨ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।

“ਮੇਰਾ ਸੁਪਨਾ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਘਰ ਪਾਉਣ ਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਕੰਮ ਛੱਡਣ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਆਪ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ,” ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਪਿੰਡ ਦਿਆਲਪੁਰ ਕਪੂਰਥਲਾ ਤੇ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਜੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੰਟਰੈਕਟ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੋਨੀ ਤੇ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਦੇ 15 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਮਿਲ਼ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਨੇ ਕਿ ਇਹ ਔਖੀ ਖੇਡ ਹੈ - ਗੋਡੇ ਅਤੇ ਮੋਢੇ ਦੀਆਂ ਸੱਟਾਂ ਆਮ ਹਨ। ਪਰ ਘੱਟ ਆਮਦਨੀ ਵਾਲ਼ੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਲਈ ਨਕਦ ਇਨਾਮ ਕਰਕੇ ਇਹ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦੀ ਹੈ।

2010 ਤੇ 2016 ਵਿਚਕਾਰ ਜਦ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਸੀ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਰ ਸਾਲ ਕਬੱਡੀ ਵਰਲਡ ਕੱਪ ਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਡ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵੇਲ਼ੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੇ ਸਥਾਨਕ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਦਾ ਸਲਾਨਾ ਬਜਟ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 250 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚਲੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ 150 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

1990 ਤੋਂ ਕਬੱਡੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰੋ-ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ ਜ਼ਰੀਏ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਖੇਡ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਟੈਂਡਰਡ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਤੇ ਇਹ ਆਇਤਾਕਾਰ ਗਰਾਊਂਡ ਵਿੱਚ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੌਮੀ ਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਸਿੰਥੇਟਿਕ ਮੈਟਾਂ ’ਤੇ ਖੇਡੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਸਥਾਨਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਮੈਟ ਵੱਲ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਮੈਟ ’ਤੇ ਖੇਡਣ ਲਈ ਖਿਡਾਰੀ ਚਪਟੇ ਤਲੇ ਵਾਲ਼ੇ ਜੁੱਤੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ।

ਸਰਕਲ-ਸਟਾਈਲ ਕਬੱਡੀ ਅੱਜ ਵੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ 'ਤੇ, 22 ਮੀਟਰ ਵਿਆਸ ਵਾਲ਼ੀ ਗੋਲ ਪਿਚ 'ਤੇ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਰੇਡਰ ਅਤੇ ਸਟਾਪਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਰੇਡਰ ਵਿਰੋਧੀ ਟੀਮ ਦੇ ਸਰਕਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਚਾਰ ਸਟਾਪਰਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਟਾਪਰ ਨੂੰ ਰੇਡਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰੇਡਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜ਼ੋਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੇਡ ਕੱਲੇ-ਕੱਲੇ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰਕ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਮਨਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਰੇਡ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਚਾਰ ਸਟਾਪਰ ਮੈਦਾਨ 'ਚ ਉਤਰਦੇ ਹਨ। ਸਫ਼ਲ ਰੇਡ 'ਤੇ ਰੇਡਰ ਦੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਕ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਸਫ਼ਲ ਰੇਡ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਟੀਮ ਵਿੱਚ 12 ਖਿਡਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਪੇਂਡੂ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਖਰੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਕਬੱਡੀ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਖੇਡ ਸੰਰਚਨਾ ਮਿਲ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਨਤਾ ਹੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ਼ ਵੱਧ-ਫੁਲ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਪੇਂਡੂ ਖੇਡ ਹੈ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰਸਮੀ ਬੰਦੋਬਸਤ ਦੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਜੀਊਂਦੀ ਬਚੀ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ 12,500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਆਯੋਜਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸਾਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਰਕਮ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀ (ਐੱਨਆਰਆਈ) ਉਦਾਰ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਮੁਫ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨੂੰ ਖੇਡ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਿਉਹਾਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ ਆਕਾਰ ਮੁਤਾਬਕ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5,000 ਤੋਂ 50,000 ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨਾਮ ਰਾਸ਼ੀ ਕਾਫੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦਾ ਬਜਟ 10 ਤੋਂ 50 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ਼ ਹੀ ਕਾਰਾਂ, ਮੋਟਰਸਾਈਕਲਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕੰਬਾਈਨ ਹਾਰਵੈਸਟਰ ਵਰਗੇ ਇਨਾਮ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲ਼ੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਹਾਜ਼ਰੀ ਫੀਸ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ, ਜੋ 12 ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਟੀਮ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਰਕਮ ਵੀ ਵੱਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਤੂਆਂ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਇਨਾਮ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਇਨਾਮ – 'ਬੈਸਟ ਰੇਡਰ' ਜਾਂ 'ਬੈਸਟ ਸਟਾਪਰ'- ਨਕਦ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਚ ਬਜਟ ਵਾਲ਼ੇ ਅਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰੇ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀ ਹਰਲੇ-ਡੇਵਿਡਸਨ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ, ਟ੍ਰੈਕਟਰ ਜਾਂ ਮਹਿੰਦਰਾ ਥਾਰ ਵਰਗੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਇਨਾਮ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਯੋਜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਟਾਪ ਖਿਡਾਰੀ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਰਤਦੇ ਹਨ।

“ਮੈਂ ਇਸ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਨੂੰ ਬਤੌਰ ਇੱਕ ਖਿਡਾਰੀ, ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਹੁਣ ਆਯੋਜਕ – ਤਿੰਨਾਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਅ ਲਿਆ ਹੈ,” ਲੇਹਲ ਖੁਰਦ ਦੇ 42 ਸਾਲਾ ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। “ਕਬੱਡੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਬੱਡੀ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਹਾਂ।”

ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੇਹਲ ਖੁਰਦ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਸੜਕ 'ਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬਾ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ, ਪਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ 1971 ਦੇ ਭਾਰਤ–ਪਾਕ ਜੰਗ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਨਾਇਕ ਗੁਰਜੰਟ ਸਿੰਘ ਦਾ ਉੱਚਾ ਬੁੱਤ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਵੀਰ ਸਪੂਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 1972 ਤੋਂ ਹਰ ਦਸੰਬਰ ਕਬੱਡੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਦਾ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ 11 ਤੋਂ 13 ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਨਾਇਕ ਗੁਰਜੰਟ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਈ ਸੀ।

11 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ਼ ਹੋਈ, ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਖੇਡੇ ਗਏ। ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਜੋਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹਾਲੇ ਵੀ ਲਗਭਗ ਨਾਮਾਤਰ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਯੋਜਕਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਮੈਚ ਕਰਵਾ ਕੇ ਨਵੀਂ ਪਹਿਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਆਕਰਸ਼ਣ ਟ੍ਰੌਲੀ-ਲੋਡਿੰਗ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟੀਮਾਂ ਨੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਭਰੀਆਂ 35-35 ਕਿੱਲੋ ਦੀਆਂ 75 ਬੋਰੀਆਂ ਟਰਾਲੀ ਵਿੱਚ ਲੱਦੀਆਂ, ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਤਾੜੀਆਂ ਵਜਾਈਆਂ। ਫਾਈਨਲ ਮੈਚ ਰਾਤ 2 ਵਜੇ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ।

ਲਗਭਗ 2,600 ਵੋਟਰਾਂ ਅਤੇ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲ਼ੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਲਈ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਪੰਚਾਇਤ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿਆਰੀਆਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਯੋਜਨ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਪੇਂਡੂ ਅਰਥਚਾਰੇ ਨੂੰ ਵੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਛੋਲੇ-ਕੁਲਚੇ, ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ ਅਤੇ ਮੂੰਗਫਲੀ ਵੇਚਣ ਵਾਲ਼ੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਓਨੀ ਕੁ ਕਮਾਈ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿੰਨੀ ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੌਜਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲ਼ੇ ਅਖਾੜੇ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਹਰ ਉਮਰ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਛਿਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਫਲੱਡ-ਲਾਈਟਾਂ ਬਲਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਅੰਤਮ ਤੇ ਰੋਮਾਂਚਕ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜਿਊਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ-ਕਿਤੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਕਬੱਡੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ- ਚਾਹੇ ਉਹ ਕੈਨੇਡਾ ਹੋਵੇ, ਅਮਰੀਕਾ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਹੋਵੇ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਡ ਇਕਾਈਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੇਲੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ਼ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਰਿਸਰਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਡਾ. ਸੁਖਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਚਹਿਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਡ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੇ ਪਹਿਲੂਆਂ 'ਤੇ ਪੀਐੱਚਡੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਵਾਸ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ਼ ਪੰਜਾਬ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਕਬੱਡੀ ਵੀ ਲੈ ਗਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਵਾਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਹਿਰਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵੱਲ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਕਬੱਡੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਓਥੇ ਹੀ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਫੈਲਾਈਆਂ।”

ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਟੂਰਨਾ‌ਮੈਂਟ ਆਯੋਜਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੀਜ਼ਨ ਮਈ ਤੋਂ ਅਗਸਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੂਨ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਟੂਰਨਾ‌ਮੈਂਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕੈਲੇਂਡਰ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਵਿਸਥਾਰ ਕਾਰਨ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਲ ਭਰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ।

ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਸਾਂਸਦ ਤਨਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢੇਸੀ (47), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਤਨ ਢੇਸੀ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਕਬੱਡੀ ਨਾਲ਼ ਗਹਿਰਾਈ ਤੋਂ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਹੈ।

ਕਬੱਡੀ ਪ੍ਰਮੋਟਰ ਕੁਲਵੰਤ ਸਾਂਘਾ, ਕਰੀਬ 65 ਸਾਲਾ, ਦੱਸਦੇ ਹਨ, “ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆਇਆ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਖਿਡਾਰੀ ਵੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ਼ 10 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਕਮਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਟਾਰ ਖਿਡਾਰੀ 40–50 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਕਮਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।”

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਬੱਡੀ ਸਰਕਿਟ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰੋਮੋਟਰ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਾਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 100 ਕਬੱਡੀ ਖਿਡਾਰੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਖਿਡਾਰੀ ਇੱਕ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 10 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਿਖਰ ਦੇ 10–15 ਖਿਡਾਰੀ 50–70 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਕਮਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।”

ਕਬੱਡੀ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਸਿਰਫ਼ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਕੋਚਾਂ, ਸਹਾਇਕ ਸਟਾਫ਼ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕੁਮੈਂਟੇਟਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ 43 ਸਾਲਾ ਸਤਪਾਲ ਮਾਹੀ ਖਾਡਿਲ ਜੋ ਪਿਛਲੇ 24 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕੁਮੈਂਟਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਦੱਸਦੇ ਹਨ, “ਇੱਕ ਕੁਮੈਂਟੇਟਰ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ 10-12 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਕਮਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ 10,000-20,000 ਰੁਪਏ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ।”

ਸਤਪਾਲ ਇੱਕ ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ ਦਲਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਿਹਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੀ ਬਣਦਾ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਰੇਡੀਓ 'ਤੇ ਖੇਡ ਕੁਮੈਂਟਰੀ ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਪਸੰਦ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਮੇਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਖਰੀ। ਕਬੱਡੀ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਘਰ ਹੈ, ਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।”

ਸਤਪਾਲ ਵਰਗੇ ਕੁਮੈਂਟੇਟਰ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਊਰਜਾ ਭਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਦਾਅਪੇਚ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੋਮਾਂਚ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਮੰਚ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੁਲ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੁਮੈਂਟੇਟਰ, 34 ਸਾਲਾ ਅਮਨ ਲੋਪੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ 2007 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ 2010 ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਸਾਈਨਮੈਂਟ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਹਰ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਯੋਜਨ ਕਵਰ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕਬੱਡੀ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਪੋ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਅਮਨ ਕੋਲ਼ ਸਿਰਫ਼ ਡੇੜ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ, ਪਰ ਕਬੱਡੀ ਕੁਮੈਂਟਰੀ ਤੋਂ ਹੋਈ ਕਮਾਈ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਠੀਕਠਾਕ ਘਰ’ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਐੱਸਯੂਵੀ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

ਸਾਬਕਾ ਖਿਡਾਰੀ ਗੁਰਲਾਲ ਸਿੰਘ ਘਨੌਰ ਲਈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਕਬੱਡੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਹਨ, ਇਹ ਖੇਡ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦਾ ਮੰਚ ਬਣੀ। ਉਹ ਹੁਣ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ (ਆਪ) ਦੇ ਟਿਕਟ 'ਤੇ ਘਨੌਰ ਤੋਂ ਵਿਧਾਇਕ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਕਬੱਡੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਕਬੱਡੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੋਟਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਪੰਜੀਕ੍ਰਤ ਟੀਮਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਗਾਲਿਬ ਕਲਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ 43 ਸਾਲਾ ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੋ ‘ਜੱਗਾ ਗਾਲਿਬ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਨੇ 2001 ਵਿੱਚ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਸੀਮਿਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ 20 ਸਾਲ ਖੇਡਿਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਕੋਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਖੋਜਣ ਵਾਲ਼ੇ ਸਕਾਊਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੇ 15 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਪੈਸਾ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪਰ ਇਸ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਕੁਝ ਕੁੜੱਤਣ ਤੇ ਲਾਗਤਬਾਜ਼ੀ ਵੀ ਵਧੀ ਹਨ। 2022 ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ ਸੰਦੀਪ ਨਾਂਗਲ ਅੰਬੀਆ (38), ਖੇਡ ਦੇ ਉੱਚੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜੋ ਨਸ਼ਿਆਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਮੱਲੀਆਂ ਖੁਰਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੌਰਾਨ ਗੋਲ਼ੀ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹੱਤਿਆ ਕਬੱਡੀ ਦੀ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਇਸ ਖੇਡ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਾਲ਼ਾ ਪੱਖ ਲਿੰਗ ਅਸਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਕਬੱਡੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਮੌਕੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ। ਇਸ ਘਾਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ‘ਮੇਜਰ ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ’ (ਚਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ) ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਹਰ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੈਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਕੁੱਲ ਮਿਲ਼ਾ ਕੇ, ਕਬੱਡੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਧੜਕਨ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਸੱਚ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਨਾਇਕ ਵਰਗਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਬੈਠਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਤੇ ਸਰਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਰਹੂਮ ਸਿੱਧੂ ਮੂਸੇਵਾਲ਼ਾ ਤੱਕ, ਕਈ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਡ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਬੱਬੂ ਮਾਨ ਦੇ ਗੀਤ “ਕਬੱਡੀ ਕਬੱਡੀ” ਨੂੰ ਯੂਟਿਊਬ 'ਤੇ 1.1 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜਨ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਖਿਡਾਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮੋਹਰੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਤੰਬਰ 2020 ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਹੋਏ ਤਿੰਨ ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਬਰੂਹਾਂ 'ਤੇ ਧਰਨਾ ਨਵੰਬਰ 2020 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਰੱਦ ਹੋਣ ਤੱਕ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੱਲਿਆ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੇ ਗਏ, ਪੂਰਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕਜੁਟ ਹੁੰਦਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ਼ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਬੱਡੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਧਰਨਾ ਸਥਲ ਨੂੰ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।

2021-21 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਤਿੰਨ ਖੇਤੀ ਕਨੂੰਨਾਂ- ਕਿਸਾਨ ਉਪਜ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਵਣਜ (ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਅਤੇ ਸਰਲੀਕਰਣ) ਬਿੱਲ, 2020; ਕਿਸਾਨ (ਸ਼ਕਤੀਕਰਣ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ) ਕੀਮਤ ਭਰੋਸਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਸੇਵਾ 'ਤੇ ਕਰਾਰ ਬਿੱਲ, 2020; ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਵਸਤਾਂ (ਸੋਧ) ਬਿੱਲ, 2020 ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤੰਬਰ 2020 ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 2021 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਜਤਾਈ। ਅੰਦੋਲਨ 'ਤੇ ਪਾਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਪੜ੍ਹੋ: Protests against farm laws: full coverage

ਸਿੰਘੂ ਅਤੇ ਟਿਕਰੀ ਵਿੱਚ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ; ਬਲਕਿ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ, ਧਰਨੇ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੇਡ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।

ਫੁਟਬਾਲਰ ਤੋਂ ਕਬੱਡੀ ਪ੍ਰਮੋਟਰ ਬਣੇ ਟੋਨੀ ਸੰਧੂ, ਜੋ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਮੇਜ਼ਰ ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਹਨ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ ਕੋਈ ਵੀ ਮੁੱਦਾ ਹੋਵੇ, ਕਬੱਡੀ ਖਿਡਾਰੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

2010 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਬੱਡੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਟੀਮ ਦੇ ਕੈਪਟਨ ਰਹੇ ਮੰਗਤ ਸਿੰਘ ਮਾਂਗੀ ਇਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਇਓਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ: “ਕਬੱਡੀ ਪੇਂਡੂ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖੇਡਿਆ ਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਲ਼ਿਆ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਬੱਡੀ ਖਿਡਾਰੀ ਦੂਰ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ?” ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬੱਗਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ 41 ਸਾਲਾ ਮਾਂਗੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਬੱਡੀ ਦਾ “ਰਾਜਾ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਅੱਜ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਉਹ ਕਬੱਡੀ ਅਤੇ ਉਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਹਾਂ ਜੋ ਇਸ ਖੇਡ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।”

ਤਰਜਮਾ: ਅਰਸ਼ਦੀਪ ਅਰਸ਼ੀ