કબડ્ડી: પંજાબનો જીવનમંત્ર

“કૌડી, કૌડી, કૌડી, કબડ્ડી, કબડ્ડી, કબડ્ડી….”

માટીના કુંડાળામાં અવાજો વધુ ને વધુ મોટા થઈ રહ્યા હતા – આ એ જગ્યા હતી જે રેડર્સ (ધાડ પાડનારા) અને સ્ટોપર્સ (રોકનારા) વચ્ચેના જંગનું મેદાન બની હતી. આ સ્થળ હતું દિલ્હીની બહાર સિંઘુ અને ટિકરી બોર્ડર પર ચાલી રહેલું 2020-2021નો ખેડૂત આંદોલન. અહીં કબડ્ડીની કોમેન્ટ્રી પ્રતિકારના નારાઓ અને ભાષણો સાથે ભળી ગઈ હતી, જ્યાં લાખો ખેડૂતો અને ખેતમજૂરો ત્રણ કૃષિ કાયદા પાછા ખેંચાયા ત્યાં સુધી વિરોધમાં અડીખમ ઊભા હતા.

સપ્ટેમ્બર 2021માં અઠવાડિયા સુધી ચાલેલી આ ટુર્નામેન્ટના અંતે, એક નવા ખેલાડીનો ઉદય થયો: હરિયાણાના રોહતકના શીલુ બલહારા. તેઓ આગળ જતાં પંજાબના કબડ્ડી સ્ટાર્સની હરોળમાં જોડાઈ ગયા, જ્યાં ઓછી આવક ધરાવતા અને હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા સમુદાયોના યુવાનો આજે મજબૂત આર્થિક આધાર મેળવી રહ્યા છે.

પંજાબનાં ગામડાંના છોકરાઓ જે રમતો સૌથી પહેલાં શીખે છે તેમાંની એક છે સર્કલ-સ્ટાઇલ કબડ્ડી. તેની લોકપ્રિયતા તેની સાદગીમાં છુપાયેલી છે. તેમાં કોઈ સાધનસામગ્રીની જરૂર પડતી નથી – ઘણી વાર તો ખેલાડીઓ બૂટ પણ પહેરતા નથી. નિયમો સાવ સરળ છે, અને આ રમત માટી પર રમાય છે.

આ રમત શારીરિક રીતે ખૂબ જ મહેનત માંગી લે તેવી છે, અને આ જ વાત એવા યુવાનો માટે એક વધારાનું આકર્ષણ બને છે જેઓ કસાયેલું અને મજબૂત શરીર બનાવવામાં ગૌરવ અનુભવે છે. આ રમત — જે પંજાબ-સ્ટાઇલ કબડ્ડી તરીકે પણ ઓળખાય છે — મેળા, સામુદાયિક મેળાવડા અને સ્થાનિક ટુર્નામેન્ટમાં રમાય છે.

પંજાબમાં કબડ્ડીની સિઝન ખેતીના કામકાજની સાથે જ ચાલે છે. તે વાવણી પછી ઑક્ટોબરમાં શરૂ થાય છે અને લણણીના સમય, એટલે કે એપ્રિલ સુધી ચાલે છે.

બહુ અકબરપુર ગામના એક સીમાંત ખેડૂતના દીકરા, શીલુ બલહારા, 2025માં ટોરોન્ટો સ્થિત યુનાઇટેડ બ્રેમ્પટન કબડ્ડી ક્લબમાં સૌથી વધુ કમાણી કરનારા ખેલાડીઓમાંના એક હતા. આ ક્લબમાં ત્રણ મહિનાનો કરાર સ્ટાર ખેલાડીઓને 50થી 70 લાખ રૂપિયા કમાવી આપે છે. એક ટોચના સ્ટોપર તરીકે, તેઓ અત્યાર સુધીમાં એક ડઝનથી વધુ ટ્રેક્ટર પણ જીતી ચૂક્યા છે.

બલહારાની આ સફળતા એ પરિવર્તનને દર્શાવે છે જે કબડ્ડીએ સેંકડો યુવાનોના સામાજિક અને આર્થિક સ્તરમાં આણ્યું છે.

સોની સિંહ કહે છે, “જો મેં કબડ્ડી ન રમી હોત, તો મારા માટે સાઇકલ ખરીદવી પણ એક પડકાર હોત.” તેમની કહાણી પણ કંઈક આવી જ છે. પંજાબના માણસા જિલ્લાના ભાદ્રા ગામમાં એક દલિત પરિવારમાં જન્મેલા સોનીના ગામમાં જમીનમાલિક ઉચ્ચ જાતિના જાટ શીખ સમુદાયનું વર્ચસ્વ હતું. તેમના પિતા ખેતમજૂર તરીકે કામ કરતા હતા. તેઓ કહે છે, “મેં પણ પરિવારની આવકમાં મદદ કરવા માટે બીજાંનાં ખેતરોમાં કામ કર્યું છે. એક સમયે મેં ગરીબીમાંથી બહાર નીકળવા માટે સૈન્યમાં જોડાવાની આશા રાખી હતી, પરંતુ કબડ્ડી રમતી વખતે આંખમાં થયેલી ઈજાને કારણે હું મેડિકલ ટેસ્ટમાં નિષ્ફળ રહ્યો.”

ઈજા પછી, સોનીએ પોતાનું સંપૂર્ણ ધ્યાન રમત પર કેન્દ્રિત કર્યું. તેમની પ્રતિભાએ પરિવારને ગામના બે ઓરડાના મકાનમાંથી બંગલામાં રહેવા જવા માટે મદદ કરી.

તેમના ગામના નામ પરથી ‘સોની ભાદ્રા’ તરીકે લોકપ્રિય આ 27 વર્ષીય ખેલાડી કહે છે, “કબડ્ડીએ મને બધું જ આપ્યું છે − પૈસા, પ્રસિદ્ધિ અને સન્માન. આજે, મારા આખા ગામને ગર્વ છે કે હું ગામનું નામ પંજાબ અને વિદેશમાં રોશન કરી રહ્યો છું.”

સોની પંજાબમાં NRI નાકોદર ક્લબ માટે રમે છે, અને વિદેશમાં પણ પોતાની કારકિર્દી બનાવી છે. છેલ્લાં ત્રણ-ચાર વર્ષમાં, તેઓ ન્યૂઝીલેન્ડ, ઓસ્ટ્રેલિયા અને ઈંગ્લેન્ડમાં રમી ચૂક્યા છે. સોની કહે છે, “આજે મેં હાર્લી-ડેવિડસન સહિત 18-20 મોટરબાઈક જીતી છે.”

25 વર્ષીય મનપ્રીત સિંહ, જેઓ ‘મની દયાલપુર’ તરીકે વધુ પ્રચલિત છે, તેઓ એક સિક્યોરિટી ગાર્ડના દીકરા છે. ધોરણ 9 પછી તેમણે શાળા છોડી દીધી હતી અને થોડો સમય હોસ્પિટલમાં એટેન્ડન્ટ તરીકે કામ કર્યું હતું. પરંતુ કબડ્ડી તેમના માટે જીવન બદલી નાખનારી રમત સાબિત થઈ. 2022થી, તેઓ ન્યૂઝીલેન્ડમાં ચાર સિઝન અને ઓસ્ટ્રેલિયા તથા ઈંગ્લેન્ડમાં બે-બે સિઝન રમી ચૂક્યા છે.

મનપ્રીત કહે છે, “મારું સપનું મારા ગામમાં એક ઘર બનાવવાનું છે. મેં મારા પિતાને કામ કરવાનું બંધ કરવા માટે પણ કહ્યું છે, પરંતુ તેઓ હજી પણ પોતાની કમાણી પર જીવવાનો આગ્રહ રાખે છે.” તેમનું ગામ, દયાલપુર (જે 2011ની વસ્તી ગણતરીમાં ડાયલપુર તરીકે નોંધાયેલું છે), કપૂરથલા અને જલંધર જિલ્લાની સરહદ પર આવેલું છે.

સોની અને મનપ્રીત બંનેને વિદેશમાં રમવા માટે ત્રણ મહિનાના કરારના 15 લાખ રૂપિયા મળે છે. તેઓ જણાવે છે કે આ એક કઠિન રમત છે – જેમાં ઘૂંટણ અને ખભાની ઈજાઓ સામાન્ય છે. પરંતુ આર્થિક વળતર એટલું મોટું છે કે તે ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારોના છોકરાઓ માટે ખૂબ જ આકર્ષક બની જાય છે.

2010 અને 2016ની વચ્ચે, જ્યારે શિરોમણી અકાલી દળ સત્તામાં હતું, ત્યારે પંજાબ સરકારે દર વર્ષે કબડ્ડી વર્લ્ડ કપનું આયોજન કર્યું હતું અને આ રમતને આર્થિક રીતે ફાયદાકારક કારકિર્દીમાં ફેરવી હતી. પંજાબમાં સ્થાનિક ટુર્નામેન્ટનું કુલ વાર્ષિક બજેટ હવે અંદાજે 250 કરોડ રૂપિયા છે, જ્યારે વિદેશી સ્પર્ધાઓ બીજા 150 કરોડ રૂપિયા ઉમેરે છે.

1990થી કબડ્ડી એશિયન ગેમ્સનો ભાગ રહી છે, અને પ્રો કબડ્ડી લીગ દ્વારા તે શહેરી ઘરોમાં પહોંચી છે. પરંતુ તે રમતની એક અલગ શૈલી છે, જેને ‘સ્ટાન્ડર્ડ ફોર્મેટ’ કહેવાય છે, જે લંબચોરસ કોર્ટ પર રમાય છે. મોટાભાગની રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય ટુર્નામેન્ટ સિન્થેટિક મેટ પર રમાય છે, અને ઘરેલુ સ્પર્ધાઓ પણ ધીમે ધીમે માટીમાંથી મેટ તરફ વળી રહી છે. તેમાં ખેલાડીઓ મેટની સપાટી માટે બનાવેલા સપાટ તળિયાવાળા બૂટ પહેરે છે.

સર્કલ-સ્ટાઇલ કબડ્ડી હજી પણ 22 મીટરના વ્યાસવાળી ગોળાકાર પીચ પર, માટીના મેદાનમાં રમાય છે. દરેક ટીમમાં રેડર્સ (ધાડ પાડનારા) અને સ્ટોપર્સ (રોકનારા) હોય છે. જ્યારે કોઈ રેડર વિરોધી ટીમના કુંડાળામાં પ્રવેશે છે, ત્યારે તેનો સામનો ચાર સ્ટોપર્સ સાથે થાય છે. રેડર જે સ્ટોપરને સૌથી પહેલાં સ્પર્શ કરે છે, તે સ્ટોપરે રેડરને તેના વિસ્તારમાં પાછા જતાં રોકવાનો હોય છે. તે સમયે, રમત એક-બીજા સામેનો મુકાબલો બની જાય છે, જોકે આમાં શારીરિક હુમલાની મંજૂરી નથી. દરેક રેડમાં આ જ નિયમ લાગુ પડે છે — ચાર સ્ટોપર્સ મેદાનમાં ઉતરે છે, અને સફળ રેડ પર રેડરની ટીમને એક પોઇન્ટ મળે છે, જ્યારે નિષ્ફળ રેડ પર વિરોધી ટીમને એક પોઇન્ટ મળે છે. સામાન્ય રીતે એક ટીમમાં 12 ખેલાડીઓ હોય છે, પરંતુ કેટલીક ગ્રામીણ ટુર્નામેન્ટમાં ખેલાડીઓની સંખ્યા બદલાઈ શકે છે.

કબડ્ડીની આ શૈલીમાં કોઈ ઔપચારિક રમતનું માળખું કે માન્યતા નથી. તે સામુદાયિક ટેકા પર જ વિકસી છે અને કદાચ તે ભારતની એકમાત્ર એવી ગ્રામીણ રમત છે જે કોઈ ઔપચારિક વ્યવસ્થા વિના માત્ર ટકી રહી નથી, પરંતુ દર વર્ષે વધુ ને વધુ મજબૂત બની રહી છે.

પંજાબનાં 12,500થી વધુ ગામડાંમાંથી લગભગ બધાં જ ગામ ટુર્નામેન્ટનું આયોજન કરે છે. ખેડૂત સમુદાય ભંડોળ એકત્ર કરે છે, જ્યારે ગામના બિન-નિવાસી ભારતીયો (NRIs) ઉદાર હાથે મદદ કરે છે. રાજ્યમાં ટુર્નામેન્ટમાં પ્રવેશ મફત હોય છે કારણ કે તેને રમત કરતાં વધુ એક ઉત્સવ તરીકે જોવામાં આવે છે. ટુર્નામેન્ટના કદના આધારે, દર્શકોની સંખ્યા 5,000થી 50,000 સુધીની હોઈ શકે છે.

ઇનામની રકમમાં ઘણો મોટો તફાવત હોય છે. એક સારી ટુર્નામેન્ટનું બજેટ 10-50 લાખ રૂપિયાનું હોઈ શકે છે, જેમાં કાર, મોટરબાઇક અથવા તો કમ્બાઇન હાર્વેસ્ટર જેવાં ઈનામો પણ હોય છે. ભાગ લેનારી દરેક ટીમને એક ‘અપિયરન્સ ફી’ મળે છે, જે 12 ખેલાડીઓ વચ્ચે વહેંચવામાં આવે છે. જેમ જેમ ટીમ આગળ વધે છે, તેમ તેમ ચૂકવણી વધતી જાય છે, અને વિજેતાઓ માટે ખાસ ઇનામો હોય છે. શ્રેષ્ઠ રેડર અથવા સ્ટોપર જેવા વ્યક્તિગત પુરસ્કારો રોકડ અને વસ્તુઓ બંને સ્વરૂપે આપવામાં આવે છે. મોટા બજેટની ટુર્નામેન્ટમાં, ટોચના ખેલાડીઓ ઘણી વાર હાર્લી-ડેવિડસન બાઇક, ટ્રેક્ટર અથવા મહિન્દ્રા થાર જેવાં વ્યક્તિગત ઇનામો જીતે છે.

સૌથી મોટી ટુર્નામેન્ટ જ્યારે ટોચના ખેલાડીઓ વિદેશથી પાછા ફરે છે ત્યારે નવેમ્બર પછી યોજાય છે.

લહેલખુર્દ ગામના 42 વર્ષીય બલકાર સિંહે કહ્યું, “હું આ ટુર્નામેન્ટને જીવ્યો છું – એક ખેલાડી તરીકે, એક દર્શક તરીકે, અને હવે એક આયોજક તરીકે. કબડ્ડી પેઢીઓથી પંજાબ અને પંજાબીઓની ઓળખ રહી છે. અમે કબડ્ડીના સિતારાઓની વાતો સાંભળીને, રમત જોઈને અને રમીને મોટા થયા છીએ.”

સંગરૂર જિલ્લાના એક ગામ લહેલખુર્દમાં જતો રસ્તો પોતાની ઓળખ બહુ મોટા અવાજે નથી આપતો. પરંતુ તેના પ્રવેશદ્વાર પર જ 1971ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધના શહીદ અને વીર ચક્ર પુરસ્કાર વિજેતા, નાયક ગુરજંત સિંહની પ્રતિમા ઊભી છે. આ એ જ બહાદુર સપૂત છે જેમની યાદમાં ગામ 1972થી દર વર્ષે ડિસેમ્બરમાં કબડ્ડી ટુર્નામેન્ટનું આયોજન કરતું આવ્યું છે. આ વર્ષની ટુર્નામેન્ટ 11થી 13 ડિસેમ્બર દરમિયાન યોજાઈ હતી, જેનું સમાપન તે જ દિવસે થયું જે દિવસે નાયક ગુરજંત સિંહે પોતાનો જીવ દેશ માટે ન્યોછાવર કર્યો હતો.

11 ડિસેમ્બરે, કાર્યક્રમની શરૂઆત ભૂતપૂર્વ સૈનિકોના સન્માન સાથે થઈ, ત્યારબાદ બાળકોની મેચો યોજાઈ. જોકે દર્શક તરીકે મહિલાઓ માટે જગ્યા લગભગ નહિવત્ છે, છતાં આયોજકોએ મહિલાઓની એક પ્રદર્શની મેચ યોજીને એક નવી પહેલ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. આ વખતે એક નવું આકર્ષણ ટ્રોલી-લોડિંગ સ્પર્ધા હતી, જેમાં ટીમોએ 35 કિલો અનાજથી ભરેલી 75 બોરીઓ એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ ખસેડવાની હતી, તેમની તાકાત અને તાલમેલ જોઈને દર્શકોએ જોરદાર તાળીઓ પાડી. ફાઇનલ મેચ રાત્રે 2 વાગ્યા સુધી ચાલી.

2,600થી વધુ મતદારો અને મોટાભાગે જાટ શીખ વસ્તી ધરાવતું આ ગામ ટુર્નામેન્ટને એક સામૂહિક ફરજ માને છે. આખી પંચાયત ફાળો આપે છે, અને તૈયારીઓ મહિનાઓ અગાઉથી શરૂ થઈ જાય છે. આ આયોજન એક નાના ગ્રામીણ અર્થતંત્રને વેગ આપે છે — છોલે-કુલ્ચા, શેરડીનો રસ અને મગફળી વેચનારા વિક્રેતાઓ ત્રણ દિવસમાં એટલી કમાણી કરી લે છે જે સામાન્ય રીતે એક મહિનામાં થાય છે. દર્શકોમાં મોટાભાગે યુવાનો હોય છે, જોકે બપોર દરમિયાન તમામ ઉંમરના પુરુષો મેદાનની આસપાસ ગોઠવાઈ જાય છે. સૂરજ ડૂબે અને ફ્લડલાઇટ ચાલુ થાય એટલે વૃદ્ધો ઘરે પાછા ફરે છે, અને યુવાનો મોડી રાત સુધી ચાલનારા અંતિમ, જોરદાર મુકાબલાના સાક્ષી બને છે.

પંજાબીઓ જ્યાં પણ સ્થળાંતર કરીને ગયા છે, કબડ્ડી તેમની સાથે ગઈ છે — પછી તે કૅનેડા હોય, યુ.એસ., યુ.કે. કે ઓસ્ટ્રેલિયા. વિદેશમાં યોજાતી ટુર્નામેન્ટ માત્ર રમતગમતના કાર્યક્રમો ના રહીને એક સાંસ્કૃતિક ઉત્સવ બની જાય છે, જે વિદેશમાં વસતા સમુદાયોને પંજાબની માટીની મહેક સાથે જોડી રાખે છે.

પંજાબ ભાષા વિભાગના સંશોધન અધિકારી અને રમતનાં વિદેશી જોડાણો પર પી.એચ.ડી. કરનાર ડૉ. સુખદર્શન સિંહ ચહલે કહ્યું: “પંજાબમાંથી વિદેશ સ્થળાંતર 20મી સદીની શરૂઆતમાં શરૂ થયું, અને પંજાબીઓ જ્યાં પણ ગયા, તેઓ પંજાબ-સ્ટાઇલ કબડ્ડીને પોતાની સાથે લઈ ગયા. કારણ કે સ્થળાંતરના શરૂઆતના તબક્કામાં લોકો કૅનેડા અને ઈંગ્લેન્ડ ગયા હતા, તેથી પંજાબ-સ્ટાઇલ કબડ્ડીએ વિદેશી ધરતી પર સૌપ્રથમ ત્યાં પગ જમાવ્યા.”

ઈંગ્લેન્ડમાં, 1950ના દાયકાથી ટુર્નામેન્ટનું આયોજન કરવામાં આવે છે, જ્યાં સિઝન મેથી ઑગસ્ટની શરૂઆત સુધી ચાલે છે. કૅનેડામાં, તે જૂનથી સપ્ટેમ્બર સુધી ચાલે છે, ત્યારબાદ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ટુર્નામેન્ટ યોજાય છે. વિદેશી કેલેન્ડરની શરૂઆત માર્ચમાં ન્યૂઝીલેન્ડથી થાય છે, અને એપ્રિલમાં તે ઓસ્ટ્રેલિયામાં ખસેડાય છે. આ વૈશ્વિક વ્યાપ સુનિશ્ચિત કરે છે કે આ રમત પંજાબના સેંકડો ખેલાડીઓ માટે આખા વર્ષ દરમિયાન આજીવિકાનો સ્રોત બની રહે.

47 વર્ષીય બ્રિટિશ સંસદસભ્ય તનમનજીત સિંહ ઢેસી, જેઓ તાન ઢેસી તરીકે વધુ જાણીતા છે, તેમણે કહ્યું, “ઈંગ્લેન્ડમાં પંજાબી સમુદાય કબડ્ડી સાથે ખૂબ જ ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલો છે. તે તેમની સંસ્કૃતિ અને પરંપરાનો એક ભાગ છે, અને પોતાનાં મૂળ સાથે જોડાયેલા રહેવાનો એક માર્ગ પણ.”

હવે 60 વર્ષની વય વટાવી ચૂકેલા કબડ્ડી પ્રમોટર કુલવંત સંઘાએ કહ્યું: “પંજાબથી આવેલો કોઈ નવો ખેલાડી ત્રણ મહિનાની ઈંગ્લેન્ડ સિઝનમાં સરળતાથી 10 લાખ રૂપિયા કમાઈ શકે છે, જ્યારે સ્ટાર ખેલાડીઓ 40થી 50 લાખ રૂપિયા કમાય છે.”

પંજાબની બહાર સૌથી મોટું કબડ્ડી સર્કિટ કૅનેડામાં છે. કૅનેડા સ્થિત પ્રમોટર મનજીત સિંહ લાલી કહે છે, “દર વર્ષે લગભગ 100 કબડ્ડી ખેલાડીઓ પંજાબથી કૅનેડા જાય છે. એક ખેલાડી એક સિઝનમાં ઓછામાં ઓછા 10 લાખ રૂપિયા કમાય છે, જ્યારે ટોચના 10-15 ખેલાડીઓ 50થી 70 લાખની વચ્ચે કમાણી કરે છે.”

કબડ્ડીનું અર્થતંત્ર માત્ર ખેલાડીઓ પૂરતું સીમિત નથી, તે કોચ, સહાયક સ્ટાફ અને ખાસ કરીને કોમેન્ટેટર્સને પણ ટકાવી રાખે છે.

સંગરૂરના 43 વર્ષીય સતપાલ માહી ખાદીલ, જેઓ 24 વર્ષથી માઇક પાછળ છે, તેમણે કહ્યું, “એક કોમેન્ટેટર વિદેશી સિઝનમાં 10-12 લાખ રૂપિયા કમાઈ શકે છે. દેશમાં, તેઓ દરેક ટુર્નામેન્ટના 10થી 20 હજાર રૂપિયા કમાય છે.”

સતપાલ એક ભૂમિહીન દલિત પરિવારમાંથી આવે છે — તેમના પિતા દૈનિક મજૂર હતા. “હું પણ કદાચ મજૂર જ બન્યો હોત. પરંતુ મને રેડિયો પર રમતની કોમેન્ટ્રી સાંભળવી અને પુસ્તકો વાંચવાં ગમતાં હતાં, જેનાથી મારી કુશળતામાં સુધારો થયો. કબડ્ડીએ બધું જ બદલી નાખ્યું — આજે મારી પાસે ઘર છે, ગાડી છે, અને મેં ઓસ્ટ્રેલિયા, ઈંગ્લેન્ડ અને કૅનેડાની મુસાફરી કરી છે.”

સતપાલ જેવા કોમેન્ટેટર્સ ટુર્નામેન્ટની કરોડરજ્જુ સમાન હોય છે, જેઓ પોતાના જોશીલા અવાજથી હજારો દર્શકોને જકડી રાખે છે. તેઓ ખેલાડીઓનો પરિચય કરાવે છે, રમતની વ્યૂહરચના સમજાવે છે, ઉત્સાહ વધારે છે અને જ્યારે ટુર્નામેન્ટ વૈશ્વિક સ્તરે યોજાય છે ત્યારે સાંસ્કૃતિક સેતુની ગરજ સારે છે.

અન્ય એક કોમેન્ટેટર, 34 વર્ષીય અમન લોપોને કહ્યું: “મેં 2007માં શરૂઆત કરી હતી, અને મારું પહેલું વિદેશી કામ 2010માં કૅનેડામાં હતું. ત્યારથી, મેં એવા દરેક દેશમાં કાર્યક્રમોને કવર કર્યા છે જ્યાં પ્રોફેશનલ કબડ્ડી રમાય છે.” મોગા જિલ્લાના લોપોન ગામના વતની અમન પાસે માત્ર દોઢ એકર ખેતીની જમીન છે. પરંતુ કબડ્ડી કોમેન્ટ્રીની કમાણીએ સુનિશ્ચિત કર્યું છે કે તેઓ એક “સારા ઘરમાં” રહે છે અને એક SUV ગાડી ચલાવે છે.

પૂર્વ ખેલાડી ગુરલાલ સિંહ ઘનૌર, જેઓ પંજાબ કબડ્ડી એસોસિએશનના પ્રમુખ પણ છે, તેમના માટે આ રમત જાહેર જીવનમાં પ્રવેશવા માટેનું એક માધ્યમ બની છે − તેઓ હવે આમ આદમી પાર્ટી (AAP)ની ટિકિટ પર ઘનૌરના ધારાસભ્ય છે. પંજાબ કબડ્ડી એસોસિએશન રાજ્યના ચાર મુખ્ય કબડ્ડી સંગઠનોમાંનું એક છે, જેમાંના દરેકમાં વર્તમાન અને ભૂતપૂર્વ ખેલાડીઓ અને પ્રમોટર્સનો સમાવેશ થાય છે. તેમની પાસે ટીમો નોંધાયેલી હોય છે અને તેઓ સ્વતંત્ર રીતે ટુર્નામેન્ટનું આયોજન કરે છે.

લુધિયાણાના ગાલીબ કલાં ગામના 43 વર્ષીય જગદીપ સિંહ, જેઓ ‘જગ્ગા ગાલીબ’ તરીકે પ્રખ્યાત છે, તેમણે જ્યારે 2001માં ટુર્નામેન્ટમાં ભાગ લેવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે આર્થિક વળતર મર્યાદિત હતું. તેઓ લગભગ 20 વર્ષ રમ્યા અને હવે કોચ અને પ્રતિભાઓને શોધવાનું કામ કરે છે. તેઓ કહે છે કે છેલ્લાં 15 વર્ષમાં રમતમાં પૈસા અનેકગણા વધી ગયા છે.

પરંતુ રમતની સફળતાની સાથે સાથે ખરાબ દુશ્મનાવટમાં પણ વધારો થયો છે. 2022માં, બ્રિટિશ-ભારતીય ખેલાડી 38 વર્ષીય સંદીપ નંગલ અંબિયા, જેઓ રમતના ટોચના સિતારાઓમાંના એક અને નશા વિરોધી અભિયાનના હિમાયતી હતા, તેમની જલંધરના મલ્લિયાં ખુર્દમાં એક ટુર્નામેન્ટ દરમિયાન ગોળી મારીને હત્યા કરી દેવામાં આવી હતી. પોલીસને શંકા છે કે આ હત્યા કબડ્ડીની દુશ્મનાવટને કારણે થઈ હતી.

બીજું એક કલંક લિંગભેદ છે, જેમાં મહિલાઓ માટે ખૂબ જ ઓછી તકો ઉપલબ્ધ છે. કબડ્ડીનાં ચાર એસોસિએશનમાંથી એક એવું મેજર કબડ્ડી લીગ આ અંતરને દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, અને પોતાના બેનર હેઠળની દરેક ટુર્નામેન્ટમાં ઓછામાં ઓછી એક છોકરીઓની મેચનો સમાવેશ કરે છે.

જોકે, એકંદરે જોઈએ તો, કબડ્ડી પંજાબના ગ્રામીણ જીવનની ધડકન તરીકેની તેની ઓળખને ખરેખર સાર્થક કરી રહી છે.

ખેલાડીઓ લોકનાયક જેવો દરજ્જો ભોગવે છે, અને ગીતોમાં તથા ગામના મેળાવડામાં તેમનું સન્માન કરવામાં આવે છે. દિલજીત દોસાંજથી લઈને સ્વર્ગસ્થ સિદ્ધુ મુસેવાલા સુધી, ઘણા ગાયકોએ આ રમતને અંજલિ આપી છે. બબ્બુ માનના ગીત “કબડ્ડી કબડ્ડી”ને યૂટ્યુબ પર 1.1 કરોડથી વધુ વ્યૂઝ મળ્યા છે.

અને જ્યારે સમાજને પાછું આપવાની વાત આવે છે, ત્યારે ખેલાડીઓ હંમેશાં આગળ રહે છે. સપ્ટેમ્બર 2020માં લાગુ કરાયેલા ત્રણ કૃષિ કાયદા વિરુદ્ધ દિલ્હીની સરહદો પર ધરણાં નવેમ્બર 2020માં શરૂ થયાં હતાં અને કાયદાઓ પાછા ખેંચાયા ત્યાં સુધી એક વર્ષથી વધુ સમય સુધી ચાલ્યાં હતાં. જેમ જેમ દિવસો અઠવાડિયામાં અને પછી મહિનાઓમાં ફેરવાતા ગયા કે જેનો અંત દેખાતો હતો, તેમ તેમ સમુદાય ખેડૂતોની પડખે આવી ગયો: ડૉક્ટરોએ સ્વૈચ્છિક સેવા આપી, લોકપ્રિય ગાયકોએ કાર્યક્રમો કર્યા, અને કબડ્ડી ખેલાડીઓએ જુસ્સો જાળવી રાખવા માટે વિરોધ સ્થળને જ રમતનું મેદાન બનાવી દીધું.

2020-21માં, દેશભરના ખેડૂતો ત્રણ કૃષિ કાયદાઓ — કૃષિક ઊપજ વેપાર અને વાણિજ્ય (સંવર્ધન અને સરળીકરણ) કાયદો, 2020; કૃષિક (સશક્તિકરણ અને સંરક્ષણ) કિંમત આશ્વાસન અને કૃષિ સેવા પર કરાર કાયદો, 2020; અને આવશ્યક વસ્તુ (સંશોધન) કાયદો, 2020 —નો વિરોધ કરવા માટે એકઠા થયા હતા. આ કાયદા સપ્ટેમ્બર 2020માં સંસદમાં પસાર કરવામાં આવ્યા હતા. સરકારે નવેમ્બર 2021માં આ કાયદાઓને રદ કરવાની સંમતિ આપી હતી. આંદોલન પર પારીની વાર્તાઓ વાંચો: કૃષિ કાયદા વિરુદ્ધ વિરોધ: સંપૂર્ણ કવરેજ

સિંઘુ અને ટિકરી ખાતે, ખેલાડીઓએ માત્ર મેચમાં ભાગ જ નહોતો લીધો, પરંતુ ધરણાંના સ્થળે શિસ્ત જાળવવા અને વ્યવસ્થા સંભાળવા માટે સ્વયંસેવક તરીકે પણ કામ કર્યું હતું અને લંગર (સામુદાયિક રસોડા)માં પણ યોગદાન આપ્યું હતું, અને આ રીતે રમત અને સમાજ વચ્ચેના બંધનને વધુ મજબૂત બનાવ્યું હતું.

ફૂટબોલરમાંથી કબડ્ડી પ્રમોટર બનેલા ટોની સંધુ, જેઓ ટુર્નામેન્ટનું આયોજન કરનાર મેજર કબડ્ડી લીગના સચિવ છે, તેઓ કહે છે કે જ્યારે પણ ખેડૂતોને લગતો કોઈ મુદ્દો હોય ત્યારે કબડ્ડીના ખેલાડીઓ હંમેશાં સૌથી પહેલા પ્રતિસાદ આપનારાઓમાં હોય છે.

2010માં શરૂ થયેલા કબડ્ડી વર્લ્ડ કપમાં ભારતીય ટીમના કપ્તાન મંગત સિંહ મંગી આ ભાવનાને સમજાવતાં કહે છે, “કબડ્ડી એક ગ્રામીણ રમત છે, જે ગ્રામીણ યુવાનો દ્વારા રમાય છે અને સમુદાય દ્વારા ટકાવી રાખવામાં આવી છે. તો પછી કબડ્ડીના ખેલાડીઓ આનાથી દૂર કેવી રીતે રહી શકે?” જલંધર જિલ્લાના બગ્ગા ગામના આ 41 વર્ષીય ખેલાડીને કબડ્ડીના ‘કિંગ’ પણ કહેવામાં આવે છે. તેઓ કહે છે, “આજે હું જે કંઈ પણ છું તે કબડ્ડી અને આ રમત પાછળ ઊભા રહેલા સમુદાયને કારણે જ છું.”

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ