పాల్‌ఘర్‌: జాబ్ కార్డులున్నాయి కానీ ఉపాధి లేదు

మనోర్ ఫాటా (కూడలి) వద్ద అది ఒక చల్లని ఉదయం, రైతులు నివురుకప్పి ఆరిపోతున్న చలిమంటల చుట్టూ గుమిగూడి ఉన్నారు. ముందు రోజు రాత్రి విపరీతమైన చలిగా ఉంది, తెల్లవారుజామున కూడా పరిస్థితి ఏమాత్రం మెరుగ్గా లేదు. లక్ష్మి దత్తు బోబా వర్ణించినట్టు, "పైనుండి వర్షం పడుతున్నట్లుగా ఉంది – చల్లటి నీరు మా శరీరాలపై కురుస్తున్నట్లుగా ఉంది."

చలి తీవ్రంగా ఉంది. అయితే భూమి, నీరు, అన్నింటికంటే ముఖ్యంగా కూలి పనికి సంబంధించిన సమస్యల గురించి ఆ 46 ఏళ్ళ ఆదివాసీ రైతులో ఉన్న కోపం అంతకంటే తీవ్రంగా ఉంది. ఆమెలాగే, పదివేల మందికి పైగా పురుషులు, మహిళలు దీర్ఘకాలంగా పెండింగ్‌లో ఉన్న తమ సమస్యల పరిష్కారంలో జరుగుతోన్న జాప్యానికి నిరసనగా పాల్‌ఘర్ జిల్లా కలెక్టరేట్ వరకు నడచి వెళ్లారు: వారి భూ భాగాలను క్రమబద్ధీకరించడం, త్రాగడానికి యోగ్యమైన నీరు, ముఖ్యంగా కూలి పని. ఇవి వారు గౌరవప్రదంగా జీవించడానికి అవసరమైన ముఖ్య విషయాలు.

"ఏడాది మొత్తం సంగతి అటుంచి, మాకు రోజ్‌గార్ హామీ యోజన కింద ఒక్క రోజు కూడా పని దొరకలేదు," మహాత్మా గాంధీ దేశీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం (MGNREGA) గురించి ప్రస్తావిస్తూ, కోపంగా ఉన్న లక్ష్మి అన్నారు. కేంద్ర ప్రభుత్వం ఇటీవల ఈ చట్టంలో నిర్మాణాత్మక మార్పులు చేసి, దానికి వికసిత్ భారత్ – జి రామ్ జి చట్టం (VB-G RAM G) అని పేరు మార్చింది. దీని ద్వారా పనికి సంబంధించిన చట్టపరమైన హామీని వెనక్కి తీసుకుని, ఈ కార్యక్రమానికి కేటాయించిన బడ్జెట్‌లో అధిక భాగాన్ని రాష్ట్రాలపై మోపింది.

సిపిఐ (ఎమ్), ఆల్ ఇండియా కిసాన్ సభ మహారాష్ట్ర యూనిట్ కలిసి నిర్వహించిన ఈ నిరసన ప్రదర్శనలో పాల్గొన్న వేలాదిమంది ప్రజల కీలక డిమాండ్లలో, రూ. 600 కనీస వేతనంతో ఏడాదిలో 200 రోజుల పాటు హామీతో కూడిన ఉపాధి కల్పించడం ఒకటి. జనవరి 19, 2026న ప్రారంభమైన ఈ ప్రదర్శన, జనవరి 21న జిల్లా కలెక్టర్ వారు పెట్టిన ప్రతి ఒక్క డిమాండ్‌పై హామీలు ఇవ్వడంతో ముగిసింది.

లక్ష్మి ఠాణే జిల్లాలోని తావా అనే ఒక చిన్న వార్లీ ఆదివాసీ గ్రామానికి చెందినవారు. “మాకు ఐదేళ్ళ క్రితమే జాబ్ కార్డు వచ్చింది, కానీ మాలో ఎవరికీ పని దొరకలేదు. పురుషులు నగరాలకు వెళ్తారు, కానీ మహిళలంతా వారితో వెళ్ళలేరు. అలా వెళ్ళలేనివారికి బతుకుతెరువు కోసం చేయటానికి ఏదో ఒక పని ఉండాలి,” దృఢంగా చెప్పారామె.

కాబట్టి, లక్ష్మి డహాణు బ్లాక్‌లో ఉండే తన ఆదివాసీ గ్రామంలో నివసించే మరో 150 మందితో కలిసి నడిచారు. చారోటీ నుండి 30 కిలోమీటర్ల దూరం ప్రయాణించిన తర్వాత, వారి మొదటి రోజు నడకను మనోర్-పాల్‌ఘర్ రహదారి వెంబడి ఉన్న బహిరంగ ప్రదేశంలో ఆపారు; అలసట, ఉత్సాహం పక్కపక్కనే స్థిరపడ్డాయి. మరుసటి రోజు ఉదయం రహదారి పక్కన పొలాలలో ఏర్పాటు చేసిన పోర్టబుల్ మరుగుదొడ్ల వద్ద, నీటి ట్యాంకర్‌ల వరుస వద్ద ప్రజలు వరుసల్లో నిలబడటంతో ఆ ప్రదేశమంతా జనంతో రద్దీగా మారింది. కవాతు చేసినవారిలో వృద్ధులు టార్పాలిన్ పట్టాలపై విశ్రాంతి తీసుకుంటుండగా, స్త్రీపురుషుల సమూహాలు గుండ్రంగా కూర్చొని నెమ్మదిగా మాట్లాడుకుంటున్నారు. వివిధ గ్రామాల నుండి వచ్చిన సమూహాలు పాల్‌ఘర్ కలెక్టరేట్ వైపుకు మరో 23 కిలోమీటర్ల దూరం సాగడానికి ముందు ఆవిర్లు చిమ్ముతోన్న ఖిచిడీని ఆరగిస్తూ తమ కడుపులు నిండుగా ఉండేలా చూసుకుంటున్నారు.

2005లో ఆమోదించబడిన దేశీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం (NREGA) పేరును మహాత్మా గాంధీ గౌరవార్థం 2009లో MGNREGA గా మార్చారు. భారతదేశంలో అత్యంత ప్రతిష్ఠాత్మకమైన సామాజిక భద్రతా చర్యలలో ఒకటైన ఈ చట్టం, గ్రామీణ కుటుంబానికి చట్టబద్ధమైన కనీస వేతనాలతో ఏడాదికి 100 రోజుల వరకు నైపుణ్యం అవసరంలేని పనిని హామీ ఇస్తుంది. ఇది జీవనోపాధిని మెరుగుపరచడానికి, గ్రామీణ మౌలిక సదుపాయాలను నిర్మించడానికి, సామాజిక చేర్పును ప్రోత్సహించడానికి; మహిళలు, షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగలకు ప్రయోజనం చేకూర్చేలా స్థానిక పాలనను బలోపేతం చేయడానికి ప్రయత్నం చేసింది. ఎన్ని గొప్పలు చెప్పుకున్నప్పటికీ, ఈ కార్యక్రమం పాత వెర్షన్ కూడా దాని పూర్తి సామర్థ్యంతో పనిచేయలేదు.

రాష్ట్రంలోని సరికొత్త జిల్లాలలో ఒకటైన పాల్‌ఘర్‌కు చెందిన గ్రామప్రాంత ప్రజలు ఆ చట్టం అసమర్థతపై ఆగ్రహంగా ఉన్నారు. తావాకు చెందిన హర్షన్ ఖడ్కే PARIతో మాట్లాడుతూ, “హామీ యోజన [ఉపాధి హామీ] ప్రభావం చాలా తక్కువగా ఉంది. మా గ్రామంలో రోడ్డు లేదు, విద్యుత్ లేదు, నీటి వనరులు లేవు. గ్రామీణ మౌలిక సదుపాయాలు లేకపోవడం వల్ల గ్రామస్తులకు ఎలాంటి పని లభించడం లేదు,” అని చెప్పారు.

ఆ ప్రదర్శనలో కోపం, నిస్సహాయత స్పష్టంగా కనిపించాయి.

MGNREGA పథకం పేరు, ఉద్దేశ్యం మరింతగా దిగజారక ముందే, చాలామంది విషయంలో అది కేవలం కాగితాలకే పరిమితమై ఉంది. బచ్చూ మోహన్‌కర్ (56) 2024లో ఒక చిన్న ఆనకట్టలో పూడిక తీసే పనిని కేవలం 16 రోజులు మాత్రమే చేసినట్టు గుర్తు చేసుకున్నారు. "మేం 40-50 మందిమి కలిసి బంధార్యాతీల్ గాళ్ కాఢాయలా [ఆనకట్టలోని పూడికను తీయడానికి] పనిచేశాం," అని ఆయన చెప్పారు. బచ్చూ వద్ద పని పూర్తయినట్లుగా నింపిన మస్టర్ రోల్ రికార్డు కూడా ఉంది. "కానీ నాకెప్పుడూ డబ్బులు రాలేదు. నేను రోజ్‌గార్ సేవక్‌ను [పని కల్పించిన అధికారి] పదే పదే అడుగుతూనే ఉన్నాను. అతను 'అప్పుడొస్తాయి, ఇప్పుడొస్తాయి' అని చెప్పాడు. నా కష్టానికి డబ్బు ఎందుకు రాలేదు?" అని ఆయన ప్రశ్నిస్తున్నారు.

బచ్చూకు మళ్ళీ ఎప్పుడూ పని దొరకలేదు. "అయితే ఇది పనికి హామీ ఎలా అవుతుంది?" కాయకాచిన చేతులను చూపిస్తూ ఆ దినసరి కూలీ ప్రశ్నించారు.

అత్యంత అణగారిన ఆదివాసీ సముదాయాలు నివసించే డహాణూ తాలూకాతో సహా ఠాణే-పాల్‌ఘర్ గ్రామాలలో నిరాశ స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది.

"కేవలం [MNREGA] పేరును మార్చడంతోనే సరిపోదు," అని ముర్‌బాడ్ గ్రామానికి చెందిన 45 ఏళ్ళ సఖారామ్ ఖార్పడే అన్నారు. "పని, వేతనాలు అవసరమైనవాళ్ళు చాలామంది ఉన్నారు, కానీ చాలా తక్కువమంది గ్రామస్తులకు మాత్రమే పని దొరుకుతోంది — పని కోసం చూసే వందలాదిమందిలో ఒక్కోసారికి కేవలం ఐదుగురు లేదా ఆరుగురికి మాత్రమే పని లభిస్తోంది."

అడవి అంచున నివసించే కుటుంబాలు కాలానుగుణంగా చేసే చిన్నకారు వ్యవసాయంతోనే వారి జీవనాన్ని సాగించటం చాలా కష్టం. చాలామంది గ్రామస్తులకు ఖరీఫ్ పంటలు మాత్రమే పండే కొద్దిపాటి భూములుంటాయి; రక్షిత నీటిపారుదల సౌకర్యాలు ఎండమావి వంటివి, వారి జీవనాధారమైన ఈ ఉపాధి హామీ పని కూడా తరచుగా అందుబాటులో ఉండదు.

"ఆ అటవీ భూ ఖండాలు కూడా మా పేరు మీద ఉండవు," అని మీనా ఫడవళే అన్నారు. షెడ్యూల్డ్ తెగలు, ఇతర సంప్రదాయ అటవీ నివాసులకు అటవీ భూములపై, వనరులపై ఉన్న హక్కులను గుర్తించే 2006 అటవీ హక్కుల చట్టం కింద ఆ ఆదివాసీ రైతులు తమ భూములపై ​​హక్కుల కోసం డిమాండ్ చేస్తున్నారు. చదవండి: మేం ఎన్ని తరాల పాటు మోసపోవాలీ?

వారి కష్టాల జాబితా, జీవనోపాధి కోసం వారు చేసే రోజువారీ పోరాటం చాలా సుదీర్ఘమైనది.

"ఏడాది పొడవునా కూరగాయలు పండించి, రోజువారీ ఆదాయం కోసం అమ్ముకోవడానికి ఇక్కడ నీటిపారుదల సౌకర్యం లేదు. మేం పనికోసం ఇటుక బట్టీలకు వెళ్తాం, లేదా నిర్మాణ పనుల కోసం నగరాలకు వలస వెళ్తాం" అని సఖారామ్ ఖార్పడే చెప్పారు. సఖారామ్, లక్ష్మి, బచ్చూ వంటి చాలామందికి, MGNREGA కింద ఇచ్చిన జీవనోపాధి భద్రత హామీ నెరవేరలేదు.

కనీసపు చదువు కూడా లేని 45 ఏళ్ళ మీనా సూటిగా ఇలా అంటున్నారు: “మా గ్రామంలో చదువుకున్న యువ పట్టభద్రులకే ఉద్యోగాలు దొరకడం లేదు. ఇక చదవడం గానీ రాయడం గానీ రాని మమ్మల్ని గురించి ఇంకేం అడుగుతారు?”

అధికారిక ఆడిట్‌లు ఈ ఆందోళనలను ధృవీకరిస్తున్నాయి. గ్రామీణ ఉపాధి కార్యక్రమాల పనితీరుపై కంప్ట్రోలర్, ఆడిటర్ జనరల్ 2020 సమీక్షలో, MGNREGA వంటి పథకాలు అనేక జిల్లాల్లో చట్టబద్ధమైన 15 రోజుల గడువు వ్యవధి తర్వాత కూడా చెల్లింపులను తరచుగా ఆలస్యం చేస్తున్నాయని పేర్కొంది. 2025 చివరిలో MGNREGAను VB-G RAM G ఫ్రేమ్‌వర్క్‌గా మార్చడం విమర్శలను తీవ్రతరం చేసింది. నామమాత్రపు హామీ రోజుల సంఖ్యను కొత్త చట్టం 100 నుండి 125కి పెంచినప్పటికీ, ఇది నిధుల భారాన్ని రాష్ట్రాలపై ఎక్కువగా మోపుతోంది, కేంద్రం జవాబుదారీతనాన్ని తగ్గిస్తుంది.

డిసెంబర్ 2025లో, జోసెఫ్ స్టిగ్లిట్జ్, థామస్ పికెట్టీ వంటి ఆర్థికవేత్తలు కలిసి సంతకం చేసిన ఒక బహిరంగ లేఖలో, ఈ మార్పు "చారిత్రక తప్పిదం" అవుతుందని హెచ్చరిస్తూ, గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో సంక్షోభం కారణంగా జరిగే వలసలను నివారించడానికి సకాలంలో వేతనాలు చెల్లించడటం, హామీ ఇచ్చిన నిధులను అందేలా చూడటం చాలా ముఖ్యమైని పేర్కొంది

అయితే, మోసాల గురించి ఆందోళనలను ఉటంకిస్తూ, సవరించిన చట్టం "అధ్యయనాలపై, నిపుణుల అభిప్రాయంపై" ఆధారపడి ఉందని కేంద్ర మంత్రులు చెప్పుకొచ్చారు. అయినప్పటికీ, చాలామంది రైతులకు తమ జీవితాలను తీర్చిదిద్దే పొలాలకూ, రోజువారీ శ్రమకూ ఈ హామీలు చాలా దూరంగా ఉన్నట్లు అనిపిస్తోంది.

జనవరి 2026లో జరిగిన నిరసనలో, ఠాణే-పాల్‌ఘర్ జిల్లాలకు చెందిన రైతులు, శ్రామికులు 55 కిలోమీటర్లు నడిచి పాల్‌ఘర్ కలెక్టర్ కార్యాలయానికి చేరుకున్నారు. సిపిఐ(ఎమ్), అఖిల భారత కిసాన్ సభ (ఎఐకెఎస్) ఆధ్వర్యంలో జరిగిన ఈ పాదయాత్రలో భూమి హక్కులు, నీరు, ఉపాధి కల్పన కోసం డిమాండ్లు లేవనెత్తారు.

జిల్లా యంత్రాంగంతో సుదీర్ఘ చర్చలు జరిపిన తర్వాత, వారు చేసిన ప్రతి డిమాండ్‌పై లిఖితపూర్వక హామీలు లభించడంతో, జనవరి 21వ తేదీ బాగా పొద్దుపోయిన తర్వాత ఈ పాదయాత్రను విరమించారు.

భూముల తనిఖీల నుండి హక్కుల అమలు, ఉద్యోగ హామీల వరకు ఉన్న డిమాండ్లన్నిటినీ "రాబోయే మూడు నెలల్లో" పరిష్కరిస్తామని పరిపాలనా యంత్రాంగం వారికి హామీ ఇచ్చిందని మహారాష్ట్ర కిసాన్ సభ అధిపతి డాక్టర్ అజిత్ నవలే నిరసనకారులకు తెలియజేశారు. రాష్ట్ర ప్రభుత్వ జోక్యం అవసరమయ్యే డిమాండ్ల గురించి ప్రభుత్వానికి తెలియజేస్తామని పరిపాలనా యంత్రాంగం నిరసనకారుల ప్రతినిధి బృందానికి తెలియజేసింది.

రైతులు, శ్రామికులు తమ గ్రామాలకు తిరిగి వెళ్ళడానికి సన్నాహాలు ప్రారంభించటంతో జనవరి 22, గురువారం ఉదయానికి కలెక్టరేట్ ప్రాంగణం నెమ్మదిగా ఖాళీ అయింది. ఇంటికి వెళ్ళే ప్రయాణం కోసం ప్రజలు తమ దుప్పట్లను, జెండాలను, వంట పాత్రలను సర్దుకున్నారు; సంశయ, ఉపశమనాలతో గాలి నిండిపోయింది.

“ప్రభుత్వం మా డిమాండ్లకు అంగీకరించిందని, మూడు నెలల్లో పనులు పూర్తి చేస్తారని మాకు చెప్పారు,” తన గ్రామానికి చెందిన ఇతరులతో కలిసి టెంపో ఎక్కే ముందు లక్ష్మి చెప్పారు. “ఒకవేళ వాళ్ళు తామిచ్చిన వాగ్దానాన్ని నిలబెట్టుకోకపోతే, మేం మళ్ళీ తిరిగి వస్తాం — మరోసారి పాదయాత్ర చేస్తాం.”

అనువాదం: సుధామయి సత్తెనపల్లి