మేం ఎన్ని తరాల పాటు మోసపోవాలీ?

కిరణ్ గహాలా (54)కు, ఆయనవంటి ఇతర ఆదివాసీ రైతులకు ఈ అనుభూతి చాలా సుపరిచితమైనది.

2026 జనవరి 19న ఆయన పాల్‌ఘర్ జిల్లా, డోల్హారీ బుద్రుక్ గ్రామంలోని తన చిన్న ఇంటి నుండి ఎర్రటి టి-చొక్కా, స్కార్ఫ్ ధరించి బయటకు వచ్చారు. ఇతర ఆదివాసీ రైతులతో కలిసి వేచి ఉన్న టెంపో-ట్రక్కు ఎక్కి చారోటి గ్రామం వైపు బయలుదేరారు. అఖిల భారత కిసాన్ సభ, మహారాష్ట్ర విభాగం నిర్వహించిన మరో భారీ పాదయాత్రకు అదే ప్రారంభ స్థానం.

ఇక్కడ పదివేల మందికి పైగా రైతులు ఉన్నారు. మీడియా నివేదికలు, ఎఐకెఎస్‌ల అంచనాల ప్రకారమైతే సుమారు 50,000 మంది వరకూ ఉంటారు. వీరంతా ప్రధానంగా పాల్‌ఘర్ జిల్లాలోని ఆదివాసీ సముదాయాలకు చెందినవారు. భూమి హక్కులను మెరుగ్గా అమలు చేయాలని, ఎంజిఎన్ఆర్ఇజిఎ (MGNREGA )ను పునరుద్ధరించాలని, వాఢవన్ ఓడరేవును రద్దు చేయాలని, తాగునీటినీ సాగునీటినీ అందుబాటులోకి తీసుకురావాలని, తదితర డిమాండ్లతో వారు కలెక్టరేట్ వైపు తమ పాదయాత్రను ప్రారంభించారు.

నిరసన గీతాలను ఎలుగెత్తి పాడుతూ, నిశ్చయంతో నిండిన పెద్ద పెద్ద అడుగులు వేస్తూ, నినాదాలు చేస్తూ, నిరసనకారులు జనవరి 20 సాయంత్రానికి పాల్‌ఘర్‌లోని కలెక్టర్ కార్యాలయానికి చేరుకున్నారు. అక్కడ తమ డిమాండ్లు - వాటిలో అత్యంత దీర్ఘకాలికమైనది భూమి హక్కుల అమలు - నెరవేరే వరకు మకాం వేయాలని వారు యోచిస్తున్నారు. ఆదివాసులు శతాబ్దాలుగా అడవిని, బీళ్ళను సాగు చేస్తున్నారు, కానీ ఇప్పటికీ వారికి తాము సాగు చేసుకునే భూమిపై హక్కులు లేవు.

అటవీ హక్కుల చట్టం 2006 షెడ్యూల్డ్ తెగలకు, ఇతర సంప్రదాయ అటవీ నివాసులకు వారు తరతరాలుగా నివసిస్తోన్న అటవీ భూమి పైనా, వనరుల పైనా హక్కులను సంక్రమింపజేస్తుంది. గ్రామసభలు హక్కుల కోసం అడగటం ప్రారంభిస్తాయి, సబ్-డివిజనల్, జిల్లా కమిటీల ద్వారా వాటిని ధృవీకరించి, వారి హక్కులు పరిష్కారమయ్యే వరకు నివాసితులను తొలగింపునకు గురికాకుండా కాపాడుతాయి. కానీ ఈ ర్యాలీలో పాల్గొన్న చాలామంది ఆదివాసీ రైతుల వాదనలు ఆమోదాన్ని పొందలేదు.

మహారాష్ట్రలో ఆదివాసీ రైతులు ఈ తరహా నిరసన చేపట్టడం ఇది మొదటిసారి కాదు, బహుశా చివరిసారి కూడా కాకపోవచ్చు. 2018లో నాశిక్ నుండి ముంబైలోని ఆజాద్ మైదాన్ వరకు సాగిన భారీ ర్యాలీలో గహాలా కూడా పాల్గొన్నారు. ఇది వారం రోజుల పాటు, 180 కిలోమీటర్ల దూరం కాలినడకన సాగిన యాత్ర, అందులో పాల్గొన్నవారిలో చాలామంది చెప్పులు లేకుండా నడిచారు.

"అందులో కూడా నేను ముందు వరుసలో ఉన్నాను," వార్లీ ఆదివాసీ సముదాయానికి చెందిన గహాలా చెప్పారు. "మేం ముంబైకి చేరుకునేసరికి మా పాదాలకు బొబ్బలు వచ్చాయి."

అది రైతులకొక చారిత్రాత్మక క్షణం, ఎందుకంటే ముంబై నగరం మొత్తం వారిని ఆదరించింది. వారు నడుచుకుంటూ వెళ్తున్నప్పుడు రహదారి పొడవునా వారికి సహాయం కూడా అందింది. ర్యాలీ ముగింపులో, ముఖ్యమంత్రి దేవేంద్ర ఫడ్నవీస్ నేతృత్వంలోని మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం రైతు నాయకులతో చర్చలకు కూర్చుని, వారి డిమాండ్లను అంగీకరించాల్సి వచ్చింది.

దాదాపు ఎనిమిదేళ్ళ తరువాత, ఫడ్నవీస్ మళ్ళీ మహారాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి అయ్యాడు, గహాలా వంటి రైతులు మళ్ళీ పాదయాత్ర చేస్తున్నారు. "మేం మా గ్రామాలకు తిరిగి వెళ్ళటం కోసమే ప్రభుత్వం వాగ్దానాలు చేస్తుంది," అని ఆయన చెప్పారు. "కానీ అమలు మాత్రం జరగలేదు."

2018-2026 మధ్య కిసాన్ సభతో సంబంధం ఉన్న రైతులు చిన్నవీ పెద్దవీ 30-40 వరకు ర్యాలీలు నిర్వహించటం ద్వారా తమ డిమాండ్లను అమలు చేయాలని అధికారులనూ, ప్రభుత్వాన్నీ ఒత్తిడి చేశారని గహాలా అంచనా వేస్తున్నారు. ఈ ర్యాలీలు ఒక రోజు నుండి వారం వరకు, కొన్నిసార్లు అంతకంటే ఎక్కువ రోజులు కూడా జరిగాయి. ర్యాలీకి సగటున మూడు రోజులు పరిగణనలోకి తీసుకుంటే, ఆదివాసీ రైతులు గత ఎనిమిదేళ్ళలో దాదాపు నాలుగు నెలలు తమ హక్కుల కోసం నిరసన వ్యక్తం చేశారు. అన్ని ర్యాలీలలోనూ నిలకడగా పాల్గొన్న వీరు అలసిపోయి, వృద్ధులైనప్పటికీ, వారి స్ఫూర్తి మాత్రం ఇప్పటికీ చెక్కుచెదరకుండా ఉంది.

గతంలో జరిగిన ప్రదర్శనల మాదిరిగానే, సంఘీభావంతో ధరించిన ఎర్ర చొక్కాల సముద్రంలో వారూ ఉన్నారు. ఎఐకెఎస్ సంస్థ భారత కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ (మార్క్సిస్ట్)కు అనుబంధంగా ఉంది.

“నా పాదాలు, మోకాళ్లు నొప్పిగా ఉన్నాయి,” అన్నారు ఇశ్వతి గహాలా. ఆమెకు తన వయసెంతో తెలియదు, కానీ ఆమె అంచనా ప్రకారం అది “సాఠ్ చ్యా పుఢే”, అంటే 60 ఏళ్ళకు పైనే. “మేం ముంబైకి నడిచి వెళ్ళినప్పుడు నేనింకా చాలా చిన్నదాన్ని,” అని మనోర్ ఫాటా (కూడలి) సమీపంలో ఆరుబయట కూర్చొనివున్న ఆమె చెప్పారు. చలితో వణికిస్తోన్న ఆ రాత్రంతా రైతులు అక్కడే బస చేశారు. వారిలో కొంతమంది వేలాదిగా ఉన్న తమ సహచరుల కోసం కిచిడీ వండే బాధ్యత తీసుకున్నారు. మరికొందరు పెద్ద పెద్ద వంట పాత్రల పక్కనే కూర్చొని, వాటి వేడితో చలి కాచుకుంటున్నారు. “ఇతర రైతులతో కలిసి సంఘీభావంతో నడవడం మనకు శక్తినిస్తుంది,” అన్నారు ఇశ్వతి. “అది మనకు ఆశను ఇస్తుంది. వదిలిపెట్టకుండా పోరాటం చేయటం మంచి అనుభూతినిస్తుంది.”

పాల్‌ఘర్ జిల్లాలోని జామ్‌శెట్ గ్రామానికి చెందిన ఇశ్వతి కూడా వార్లీ తెగకు చెందినవారే. ఆమె కుటుంబ సభ్యులలో ముగ్గురు ఆ ర్యాలీలో పాల్గొంటున్నారు. వారికి గ్రామంలో 2 ఎకరాల వ్యవసాయ భూమి ఉంది, అక్కడ చాలా మందిలాగే వారు కూడా వర్షాకాలంలో వరిని పండిస్తారు. "మేం కేవలం ఒక పంటను మాత్రమే పండిస్తాం," అని ఆమె నాతో చెప్పారు. "నీటిపారుదల సౌకర్యం లేకపోవడంతో, మిగిలిన పంటకాలంలో మేం ఏమీ చేయలేం."

పాల్‌ఘర్ జిల్లాలోని ఆదివాసీ రైతులకు, వారు పండించే పంట కేవలం వారి తిండి కోసమే సరిపోతుంది కాబట్టి, జీవనానికి కూలి పని చేయడం తప్పనిసరి అవుతుంది. ఈ నేపథ్యంలో, ఎంజిఎన్ఆర్ఇజిఎ పథకాన్ని ఎత్తివేయటం వారికి ఒక పెద్ద దెబ్బ.

డిసెంబర్ 2025లో, భారత ప్రభుత్వం మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం స్థానంలో వికసిత్ భారత్ - జి రామ్ జి చట్టం (VB-G RAM G)ను ప్రవేశపెట్టింది. ప్రభుత్వం హామీ ఇచ్చే పనిదినాలను 100 నుండి 125కు పెంచినప్పటికీ, ఈ కొత్త చట్టం రాష్ట్రాలపైన భారీగా నిధుల భారాన్ని మోపుతోంది. చాలా రాష్ట్రాలు ఆర్థికంగా తీవ్ర ఇబ్బందుల్లో ఉన్నందున, గ్రామీణ భారతదేశంలోని ప్రజలకు ఒకప్పుడు హామీతో కూడిన పనిని అందించిన ఈ పథకానికి ఇది ముగింపు కావచ్చునని నిపుణులు భావిస్తున్నారు.

“మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ పథకంలో కూడా సమస్యలు ఉన్నాయి,” అని పాల్‌ఘర్ జిల్లాలోని దహాణు నియోజకవర్గ ప్రస్తుత శాసనసభ్యుడు వినోద్ నికోళే అన్నారు. ఆయన కూడా రైతులతో కలిసి పాదయాత్రలో పాల్గొన్నారు. “తగినంత పని లేదు, కూలీ కూడా తక్కువగా ఉంటొంది, పైగా అవి కూడా తరచుగా ఆలస్యమవుతున్నాయి.” అయితే దానిని పూర్తిగా తీసివేయడం ఏమాత్రం పరిష్కారం కాదు. “మేం శ్రామికులకు మెరుగైన వేతనాలు, ఎక్కువ పనిదినాలు కల్పించాలని డిమాండ్ చేస్తున్నాం.”

తమ డిమాండ్లు నెరవేరే వరకు రైతులు పాల్‌ఘర్ కలెక్టరేట్‌ను విడిచి వెళ్ళకూడదని నిర్ణయించుకున్నారు. "2018లో మాకు ఇచ్చిన హామీలను ప్రభుత్వం అమలు చేసి ఉంటే, ఈ రోజు మేం మళ్ళీ ఇలా ప్రదర్శన చేయాల్సిన అవసరం వచ్చేది కాదు," అని 45 ఏళ్ళ రుబదీ ఆడ్గా అంటున్నారు.

కుటుంబాలు తరతరాలుగా సాగుచేస్తోన్న భూమిపై యాజమాన్య హక్కులు లేనందున, పరిహార ప్యాకేజీని కోల్పోయినవారిలో ఆడ్గా ఒకరు. "ఒక సూపర్‌ఫాస్ట్ హైవే ప్రాజెక్ట్ నా భూమి మీదుగా వెళ్ళటంతో, నా భూమిని చదును చేశారు," అని ఆయన తెలిపారు. "ఇప్పుడు నాకు ఆదాయ వనరేదీ లేదు."

ఆయన ఆ భూమిలో వరి, జొన్న పండించేవారు. ఇంకా ఆ భూమిలో ఖర్జూరం చెట్లు, అనాస కూడా ఉండేవి. ఒకవేళ ఆ భూమిపై ఆయనకు యాజమాన్య హక్కులు ఉండి ఉంటే, ఆయనకు రూ. 2 కోట్లకు పైగా పరిహారం లభించి ఉండేది. కానీ, ఇప్పుడాయనకు ఏమీ లభించలేదు సరికదా, తన జీవనోపాధిని కూడా కోల్పోయారు. "పాల్‌ఘర్‌లోని మా ఝారీ గ్రామంలో నా లాంటి వారు 45 మంది ఉన్నారు," అన్నారాయన. "తరతరాలుగా మమ్మల్ని ఇలాగే ఇంకెంత కాలం దోచుకుంటారు? ఈసారి కేవలం వాగ్దానాలిస్తేనే సరిపోదు."

అనువాదం: సుధామయి సత్తెనపల్లి