પાલઘરમાં જોબ કાર્ડ તો છે, પણ કામ નથી

માનોર ફાટા (જંક્શન) પર કડકડતી ઠંડીની સવાર છે અને ખેડૂતો હોલવાઈ રહેલા તાપણાની રાખની આસપાસ વીંટળાઈને બેઠા છે. આગલી રાતે હાડ થીજવી દે તેવી ઠંડી હતી, અને આ વહેલી સવાર પણ કંઈ ઓછી ઠંડી નથી. લક્ષ્મી દત્તુ બોબા તેનું વર્ણન કરતાં કહે છે, “જાણે ઉપરથી વરસાદ વરસી રહ્યો હોય અને કોઈ અમારા શરીર પર ટાઢું પાણી રેડી રહ્યું હોય તેવું હતું.”

ઠંડી તો આકરી હતી જ, પણ એથીય વધુ આકરી હતી 46 વર્ષીય આદિવાસી ખેડૂતના રોષની જ્વાળા -- જમીન, પાણી અને સૌથી અગત્યનું, મજૂરીકામના પ્રશ્નોને લઈને. તેમના જેવાં હજારો સ્ત્રી-પુરુષો પોતાના લાંબા સમયથી વણઉકેલાયેલા પ્રશ્નોના ઉકેલ માટે પાલઘર જિલ્લા કલેક્ટર કચેરી સુધી ચાલીને આવ્યા હતા. આ પ્રશ્નો હતા: તેમની જમીનના પ્લોટને નિયમિત કરવા, પીવાલાયક શુદ્ધ પાણી અને ખાસ કરીને મજૂરીકામની ઉપલબ્ધતા. આ એવા મુદ્દાઓ છે જે તેમના ગૌરવપૂર્ણ જીવનનો આધાર છે.

મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી અધિનિયમ (MNREGA)નો ઉલ્લેખ કરતાં ગુસ્સે ભરાયેલાં લક્ષ્મી કહે છે, “આખા વરસની તો વાત જ જવા દો, અમને રોજગાર હામી યોજના હેઠળ એક દિવસ માટે પણ કામ નથી મળતું.” કેન્દ્ર સરકારે તાજેતરમાં તેમાં માળખાકીય ફેરફારો કર્યા છે અને તેનું નામ બદલીને વિકસિત ભારત − જી રામ જી એક્ટ (VB-G RAM G) રાખ્યું છે, જેમાં કામની કાનૂની ગેરંટીમાંથી ફરી જઈને આ કાર્યક્રમ માટેના બજેટની ફાળવણીનો મોટો બોજ રાજ્યની સરકારો પર નાખી દીધો છે.

સી.પી.આઈ. (એમ) અને અખિલ ભારતીય કિસાન સભાના મહારાષ્ટ્ર એકમ દ્વારા આયોજિત આ વિરોધ કૂચમાં હજારો લોકો જોડાયા હતા. તેમની મુખ્ય માંગણીઓમાં વર્ષમાં 200 દિવસની રોજગારીની બાંયધરી અને ઓછામાં ઓછું રૂપિયા 600નું લઘુતમ વેતન શામેલ હતું. 19 જાન્યુઆરી, 2026ના રોજ શરૂ થયેલી આ કૂચ 21 જાન્યુઆરીએ જિલ્લા કલેક્ટર દ્વારા દરેક માંગણી પર વચનો મળ્યા બાદ સમાપ્ત થઈ હતી.

લક્ષ્મી થાણે જિલ્લાના તવા નામના નાનકડા વારલી આદિવાસી ગામનાં વતની છે. તેઓ મક્કમતાથી કહે છે, “અમને પાંચ વર્ષ પહેલાં જોબ કાર્ડ મળ્યું હતું, પણ અમારામાંથી કોઈનેય કામ મળ્યું નથી. પુરુષો શહેરોમાં જાય છે, પણ બધી સ્ત્રીઓ તેમની સાથે જઈ શકતી નથી અને જેઓ ઘરે રહી જાય છે તેમને જીવવા માટે થોડુંઘણુંય કામ મળવું જરૂરી છે.”

તેથી, દહાણુ બ્લોકના તેમના આદિવાસી ગામના 150 રહીશો સાથે લક્ષ્મી પણ પગપાળા ચાલી નીકળ્યાં. ચારોટીથી 30 કિલોમીટરનું અંતર કાપીને પહેલા દિવસના અંતે તેઓ માનોર-પાલઘર રોડ પરના ખુલ્લા મેદાનમાં રોકાયાં; ત્યાં થાક અને ઉત્સાહનો સમન્વય જોવા મળી રહ્યો હતો. બીજી સવારે ભારે ચહલપહલ હતી, લોકો ખેતરોની બાજુમાં ગોઠવાયેલાં પોર્ટેબલ શૌચાલયો અને પાણીનાં ટેન્કરો પાસે કતારમાં ઊભા હતા. વૃદ્ધ પ્રદર્શનકારીઓ તાડપત્રી પર આરામ કરી રહ્યા હતા, જ્યારે સ્ત્રી-પુરુષોનાં જૂથો નાના-નાના ગોળ કુંડાળામાં બેસીને ધીમેથી વાતો કરી રહ્યાં હતાં. જુદાં જુદાં ગામોનાં જૂથોએ ગરમાગરમ ખીચડી પીરસી હતી, જેથી પાલઘર કલેક્ટર કચેરી તરફના બાકીના 23 કિલોમીટરના પ્રવાસ માટે આગળ વધતા પહેલાં સૌ પેટ ભરીને જમી લે.

રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી અધિનિયમ (NREGA) 2005માં પસાર કરવામાં આવ્યો હતો અને મહાત્મા ગાંધીના સન્માનમાં 2009માં તેનું નામ બદલીને મનરેગા (MGNREGA) રાખવામાં આવ્યું હતું. આ કાયદો ભારતના સૌથી મહત્ત્વાકાંક્ષી સામાજિક સુરક્ષાનાં પગલાંમાંનો એક હતો, જે ગ્રામીણ વિસ્તારના દરેક પરિવારને વર્ષમાં 100 દિવસના અકુશળ કામની કાયદાકીય લઘુત્તમ વેતનની બાંયધરી આપતો હતો. તેનો હેતુ આજીવિકા સુધારવા, ગ્રામીણ માળખાગત સુવિધાઓ ઊભી કરવા, સામાજિક સમાવેશને પ્રોત્સાહન આપવા અને મહિલાઓ, અનુસૂચિત જાતિઓ અને અનુસૂચિત જનજાતિઓને લાભ પહોંચાડવા માટે સ્થાનિક શાસનને મજબૂત કરવાનો હતો. તેના મોટા-મોટા દાવાઓ છતાં, આ કાર્યક્રમનું જૂનું સંસ્કરણ પણ તેની સંપૂર્ણ ક્ષમતા સુધી પહોંચી શક્યું ન હતું.

રાજ્યના નવા બનેલા જિલ્લાઓમાંના એક એવા ગ્રામીણ પાલઘરના લોકો આ યોજનાની નિષ્ફળતાથી નારાજ છે. તાવા ગામના હર્ષન ખડકેએ ‘પારી’ને કહ્યું, “હામી યોજના [બાંયધરીકૃત કામ]ની અસરકારકતા નહિવત્ રહી છે. અમારા ગામમાં ન તો રસ્તો છે, ન વીજળી કે ન પાણીના સ્રોત. ગ્રામીણ માળખાકીય સુવિધાઓના અભાવને કારણે ગામલોકો માટે કોઈ કામ જ ઊભું થતું નથી.”

આ મોરચામાં ગુસ્સો અને નિરાશા સ્પષ્ટપણે ઝળકી રહ્યાં હતાં.

ઘણા લોકો માટે, મનરેગા માત્ર કાગળ પર જ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, અને તેનું નામ અને હેતુ બદલાયાં તે પહેલાંથી તેની આ જ સ્થિતિ હતી. બચ્ચુ મોહનકર યાદ કરે છે કે તેઓએ 2024માં ફક્ત 16 દિવસ માટે એક નાના ચેક ડેમમાંથી કાંપ કાઢવાનું કામ કર્યું હતું. 56 વર્ષીય બચ્ચુ કહે છે, “અમે 40-50 લોકો હતા, બંધાર્યાચા ગાળ કાઢ્યલા [ડેમમાંથી કાંપ કાઢવા].” બચ્ચુ પાસે ભરેલા મસ્ટર રોલનો રેકોર્ડ પણ છે, જે કામની પૂર્ણતા સાબિત કરે છે. તેઓ પૂછે છે, “પણ મને ક્યારેય પૈસા મળ્યા નહીં. મેં રોજગાર સેવક [રોજગાર અધિકારી] પાસે વારંવાર ધક્કા ખાધા હતા. તેઓ કહેતા, ‘આવી જશે, આવી જશે.’ મને મારી મહેનતની મજૂરી કેમ ન મળી?”

બચ્ચુને ફરી ક્યારેય કામ મળ્યું નહીં. રોજિંદી મજૂરીના આકરા કામથી કઠણ થઈ ગયેલી હથેળીઓ બતાવતાં તેઓ પૂછે છે, “મને તો નવાઈ લાગે છે કે તો પછી આ કામની હામી [બાંયધરી] કઈ રીતે કહેવાય?”

દહાણુ તાલુકા સહિત થાણે-પાલઘરનાં ગામડાઓમાં, જ્યાં સૌથી વંચિત આદિવાસી સમુદાયો વસે છે, ત્યાં હતાશા સ્પષ્ટ અને તીવ્રપણે વર્તાય છે.

મુરબાડ ગામના 45 વર્ષીય સખારામ ખરપડે કહે છે, “[મનરેગાનું] માત્ર નામ બદલવાથી કંઈ ન વળે. કામ અને મજૂરીની જરૂરિયાતવાળા લોકો વધુ છે, પરંતુ ગામના બહુ ઓછા લોકોને કામ મળે છે. [કામ માંગનારા] સેંકડોમાંથી કદાચ એક સમયે પાંચ કે છ જણને જ કામ મળે છે.”

જંગલની સરહદે વસતા પરિવારોનું ગુજરાન મોસમી ખેતી અને જમીનના નાનકડા ટુકડા પર ભાગ્યે જ ચાલે છે. મોટાભાગના ગામવાસીઓ પાસે નાના પ્લોટ છે જેમાં ફક્ત ખરીફ પાક જ લઈ શકાય છે; સિંચાઈની સુવિધા તો એક મૃગજળ સમાન છે, અને જીવાદોરી−સમી કામની ગેરંટી પણ ઘણી વાર મળતી નથી.

મીના ફડાવલે કહે છે, “જંગલના એ પ્લોટ તો અમારા નામે પણ નથી.” આદિવાસી ખેડૂતો વન અધિકાર અધિનિયમ, 2006 હેઠળ તેમની જમીન પર અધિકારની માંગ કરી રહ્યા છે, જે અનુસૂચિત જનજાતિઓ અને અન્ય પરંપરાગત વનવાસીઓને જંગલની જમીન અને સંસાધનો પરના અધિકારોને માન્યતા આપે છે. વાંચો: જમીનના હક સુધીની લાંબી રાહ

દુઃખો અને રોજીરોટી કમાવવા માટેના રોજિંદા સંઘર્ષની યાદી ઘણી લાંબી છે.

સખારામ ખરપડે કહે છે, “રોજની આવક માટે શાકભાજી વેચી શકાય તે માટે આખા વર્ષ દરમિયાન શાકભાજી ઉગાડવા માટે સિંચાઈની કોઈ વ્યવસ્થા નથી. અમે ઈંટના ભઠ્ઠા પર જઈએ છીએ અથવા બાંધકામના કામ માટે શહેરોમાં સ્થળાંતર કરીએ છીએ.” તેઓ અને લક્ષ્મી અને બચ્ચુ જેવા અન્ય લોકો માટે, મનરેગા દ્વારા આજીવિકાની સુરક્ષાનું વચન મોટાભાગે અધૂરું જ રહ્યું છે.

45 વર્ષીય મીના, જેઓએ ક્યારેય ઔપચારિક શિક્ષણ મેળવ્યું નથી, તેઓ રોકડું પરખાવતાં કહે છે: “અમારા ગામમાં તો ભણેલા-ગણેલા યુવાનોને પણ નોકરી નથી મળતી. અમારા જેવા અભણ લોકો પાસેથી તમે શું અપેક્ષા રાખો છો?”

સરકારી ઓડિટ પણ આ ચિંતાઓને સાચી ઠેરવે છે. ગ્રામીણ રોજગાર કાર્યક્રમોની કોમ્પ્ટ્રોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલ (CAG)ની 2020ની કામગીરી સમીક્ષામાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે MGNREGA જેવી યોજનાઓમાં ઘણા જિલ્લાઓમાં કાયદાકીય 15-દિવસની સમયમર્યાદા કરતાં ચુકવણીમાં વારંવાર વિલંબ થતો હતો. 2025ના અંતમાં મનરેગા (MGNREGA)નું વીબી-જી રામ જી (VB-G RAM G) માળખામાં રૂપાંતર થવાથી ટીકાઓ વધુ તીવ્ર બની હતી. નવો કાયદો બાંયધરીવાળા દિવસોને 100થી વધારીને 125 કરે છે, પરંતુ તે ભંડોળનો મોટો બોજ રાજ્ય સરકારો પર નાખી દે છે, જેનાથી કેન્દ્રની જવાબદારી ઘટી જાય છે.

ડિસેમ્બર 2025માં, જોસેફ સ્ટિગ્લિટ્ઝ અને થોમસ પિકેટી જેવા અર્થશાસ્ત્રીઓ દ્વારા હસ્તાક્ષર કરાયેલા એક ખુલ્લા પત્રમાં ભારત સરકારને ચેતવણી આપવામાં આવી હતી કે આ ફેરફાર “એક ઐતિહાસિક ભૂલ” હશે. તેઓએ નોંધ્યું હતું કે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાંથી લાચારીને કારણે થતા સ્થળાંતરને રોકવા માટે સમયસર વેતન અને ભંડોળની ખાતરી અત્યંત જરૂરી છે.

જોકે, કેન્દ્રીય મંત્રીઓ દાવો કરે છે કે સુધારેલો કાયદો “અભ્યાસ અને નિષ્ણાતોના અભિપ્રાય” પર આધારિત છે, અને તેઓ છેતરપિંડી અંગેની ચિંતાઓનો ઉલ્લેખ કરે છે. તેમ છતાં, ઘણા ખેડૂતો માટે, આ ખાતરીઓ તેમનાં ખેતરો અને તેમના જીવનને ઘડતી રોજિંદી મજૂરીની વાસ્તવિકતાથી ખૂબ દૂર લાગે છે.

જાન્યુઆરી 2026ના વિરોધ પ્રદર્શનમાં, થાણે-પાલઘર જિલ્લાના ખેડૂતો અને મજૂરો 55 કિલોમીટર ચાલીને પાલઘર કલેક્ટર કચેરી ખાતે પહોંચ્યા હતા. સી.પી.આઈ. (એમ) અને અખિલ ભારતીય કિસાન સભા (એ.આઈ.કે.એસ.)ની આગેવાની હેઠળના આ મોરચામાં જમીનના અધિકારો, પાણી અને રોજગાર માટેની માંગણીઓ ઉઠાવવામાં આવી હતી.

જિલ્લા વહીવટીતંત્ર સાથે લાંબી વાટાઘાટ અને તેમની દરેક માંગ પર લેખિત ખાતરીઓ મળ્યા બાદ, 21 જાન્યુઆરીની મોડી રાત્રે મોરચો સમેટી લેવામાં આવ્યો હતો.

મહારાષ્ટ્ર કિસાન સભાના વડા ડૉ. અજિત નવાલેએ વિરોધકર્તાઓને જાણ કરી હતી કે વહીવટીતંત્રે તેમને ખાતરી આપી છે કે જમીનની તપાસથી લઈને અધિકારોના અમલીકરણ અને નોકરીની બાંયધરી સુધીની તમામ માંગણીઓનો “આગામી ત્રણ મહિનાની અંદર” ઉકેલવામાં આવશે. વહીવટીતંત્રે પ્રદર્શનકારીઓના પ્રતિનિધિમંડળને જણાવ્યું કે જ્યાં રાજ્યના હસ્તક્ષેપની જરૂર પડશે, ત્યાં તેઓ સરકારને માંગણીઓ વિષે જાણ કરશે.

ખેડૂતો અને મજૂરોએ પાછા જવા માટે પોતાનો સામાન બાંધવાનું શરૂ કરતાં, ગુરુવારે, 22 જાન્યુઆરીની સવારે કલેક્ટર કચેરીનું પરિસર ધીમે ધીમે ખાલી થઈ ગયું. લોકોએ ઘરે પાછા ફરવા માટે તેમનાં ધાબળા, ધ્વજ અને રસોઈનાં વાસણો પેક કર્યાં; હવામાં શંકા અને રાહત બંનેની મિશ્ર લાગણીઓ વર્તાતી હતી.

પોતાના ગામના અન્ય લોકો સાથે ટેમ્પોમાં બેસતાં પહેલાં લક્ષ્મીએ કહ્યું, “અમને કહેવામાં આવ્યું છે કે સરકારે અમારી માંગણીઓ સ્વીકારી લીધી છે અને ત્રણ મહિનામાં કામ થઈ જશે. જો તેઓ તેમનું વચન નહીં પાળે, તો અમે ફરી પાછાં આવીશું − અમે ફરીથી મોરચો કાઢીશું.”

અનુવાદ: ફૈઝ મોહંમદ