જમીનના હક સુધીની લાંબી રાહ

54 વર્ષના કિરણ ગાહલા અને તેમના જેવા બીજા ઘણા આદિવાસી ખેડૂતો માટે આ પરિસ્થિતિ નવી નથી.

19 મી જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ તેઓ પાલઘર જિલ્લાના દોલ્હારી બુદ્રુક ગામમાં તેમના નાના ઘરમાંથી લાલ ટી-શર્ટ અને સ્કાર્ફ પહેરીને બહાર નીકળ્યા. બીજા આદિવાસી ખેડૂતોના ટોળા સાથે ત્યાં રાહ જોઈને ઊભેલ ટેમ્પો-ટ્રકમાં બેસીને તેઓ ચારોટિ ગામ જવા નીકળ્યા. ઓલ ઇન્ડિયા કિસાન સભા, મહારાષ્ટ્ર દ્વારા આયોજિત બીજી એક વિશાળ રેલી અહીંથી શરુ થવાની હતી.

અહીં હજારો ખેડૂતો છે, પ્રસાર માધ્યમોના અહેવાલો અને એઆઇકેએસના અનુમાનો મુજબ કદાચ 50,000 કે તેથી વધુ. તેઓ મુખ્યત્વે પાલઘર જિલ્લાના આદિવાસી સમુદાયોમાંથી આવે છે. જમીનના અધિકારોના બહેતર અમલીકરણની, મનરેગાને પૂર્વવત અમલી બનાવવાની, વાઢવણ બંદર યોજના રદ કરવાની અને પીવાના અને સિંચાઈના હેતુઓ માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા સહિતની બીજી માગણીઓ સાથે તેઓ કલેક્ટર કચેરીએ જવા પગપાળા નીકળ્યા હતા.

મોટા અવાજે વિરોધ ગીતો ગાતા, હેતુપૂર્વક આગળ વધતા અને સૂત્રોચ્ચાર કરતા, પ્રદર્શનકારીઓ 20 મી જાન્યુઆરીની સાંજે પાલઘર કલેક્ટર કચેરીએ પહોંચ્યા છે, તેમની માંગણીઓ ન સંતોષાય ત્યાં સુધી ત્યાં તેઓ ત્યાં ધરણા કરવા માગે છે - તેમની ન સંતોષાયેલી માગણીઓમાંથી સૌથી લાંબા સમયની માગણી છે જમીનના અધિકારોનો અમલ. સદીઓથી આદિવાસીઓ જંગલ અને ચરાણની જમીન ખેડતા આવ્યા છે પરંતુ હજી પણ તેઓ જે પ્લોટ પર ખેતી કરે તેના માલિક નથી.

ફોરેસ્ટ રાઈટ એક્ટ, 2006 (વન અધિકાર અધિનિયમ, 2006) પેઢીઓથી વન્ય વિસ્તારોમાં રહેતી આવેલ અનુસૂચિત જનજાતિઓ અને બીજા પરંપરાગત વનવાસીઓને જંગલની જમીન અને સંસાધનના અધિકારો આપે છે. ગ્રામસભાઓ દાવા કરે છે, પેટા-વિભાગીય અને જિલ્લા સમિતિઓ દ્વારા એ દાવા ચકાસવામાં આવે છે, રહેવાસીઓના હકોનું સમાધાન ન થાય ત્યાં સુધી તેમની પાસે તે જગ્યા ખાલી ન કરાવાય તે સુનિશ્ચિત કરાય છે. પરંતુ રેલીમાં હાજર મોટાભાગના આદિવાસી ખેડૂતોના દાવાઓ મંજૂર થયા નથી.

મહારાષ્ટ્રમાં આદિવાસી ખેડૂતોએ આ પ્રકારનો વિરોધ શરૂ કર્યો હોય તેવી આ પહેલી ઘટના નથી. અને મોટે ભાગે તે છેલ્લી પણ નહીં હોય. 2018 માં નાસિકથી મુંબઈના આઝાદ મેદાન સુધી - જવા નીકળેલી એ વિશાળ રેલીમાં ગાહલા જોડાયા હતા - વિરોધ પ્રદર્શન કરનારાઓએ એક અઠવાડિયામાં નાસિકથી મુંબઈના આઝાદ મેદાન સુધીનું 180-કિલોમીટરનું અંતર પગપાળા કાપ્યું હતું, રેલીમાં જોડાનારા અનેકે આ અંતર ઉઘાડા પગે કાપ્યું હતું.

વારલી આદિવાસી સમુદાયના ગાહલા કહે છે, "તેમાં પણ મેં આગળ પડતો ભાગ લીધો હતો. અમે મુંબઈ પહોંચ્યા ત્યારે અમારા પગમાં ફોલ્લા પડી ગયા હતા."

ખેડૂતો માટે આ એક ઐતિહાસિક ક્ષણ હતી, કારણ કે સમગ્ર મુંબઈ શહેરે તેમને ઊલટભેર આવકાર્યા હતા. તેઓ પગપાળા જઈ રહ્યા હતા ત્યારે હાઇવે પર પણ તેમને મદદની ઓફર કરવામાં આવી હતી. રેલીના અંતે મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસના નેતૃત્વ હેઠળની મહારાષ્ટ્ર સરકારે ખેડૂત નેતાઓ સાથે સામસામે બેસવું પડ્યું હતું અને તેમની માગણીઓ સ્વીકારવી પડી હતી.

લગભગ આઠ વર્ષ પછી ફડણવીસ ફરીથી મહારાષ્ટ્રના મુખ્ય પ્રધાન બન્યા છે, અને ગાહલા જેવા ખેડૂતો ફરીથી રેલી કાઢી રહ્યા છે. તેઓ કહે છે, "સરકાર ફક્ત વચનો આપે છે જેથી અમે અમારા ગામડાઓમાં પાછા જતા રહીએ. પરંતુ કોઈ અમલીકરણ થયું નથી."

ગાહલાનો અંદાજ છે કે, 2018 થી 2026 દરમિયાન કિસાન સભા સાથે સંકળાયેલા ખેડૂતોએ તેમની માગણીઓ સંતોષવા માટે વહીવટીતંત્ર અને સરકાર પર દબાણ લાવવા નાની અને મોટી 30-40 રેલીઓ કાઢી હશે. આ રેલીઓ એક દિવસથી માંડીને એક અઠવાડિયા સુધી અથવા ક્યારેક તેનાથી પણ વધુ સમય સુધી ચાલી છે. પરંતુ રેલી દીઠ સરેરાશ ત્રણ દિવસ થયા હશે એમ વિચારીએ તો પણ આદિવાસી ખેડૂતોએ છેલ્લા આઠ વર્ષમાં લગભગ ચાર મહિના તો ફક્ત તેમના અધિકારો માટે વિરોધ કરવામાં વિતાવ્યા છે. જે લોકો રેલીઓમાં સતત જોડાતા રહ્યા છે તેઓ થાકી ગયા છે અને વૃદ્ધ થઈ ગયા છે, પરંતુ તેમનો જુસ્સો હજી પણ અકબંધ છે.

તેઓ અગાઉની રેલીની જેમ એકતામાં પહેરેલા લાલ શર્ટના આ મહાસાગરમાં છે. એઆઇકેએસ કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઇન્ડિયા (માર્ક્સિસ્ટ) સાથે સંકળાયેલ છે.

ઈશ્વતી ગાહલા કહે છે, “મારા પગ અને ઘૂંટણ દુખે છે." તેમને પોતાની ઉંમર ખબર નથી, પરંતુ તેમનો અંદાજ તેમની ઉંમર "સાઠ ચ્યા પુઠે", અથવા 60 ની ઉપર હોવાનો છે. મનોર ફાટા (જંકશન) પાસે ખુલ્લા આકાશ નીચે બેસીને તેઓ ઉમેરે છે, "અમે પગપાળા મુંબઈ ગયા ત્યારે હું ઘણી યુવાન હતી." ઠંડી રાત દરમિયાન ખેડૂતોએ અહીં પડાવ નાખ્યો હતો. તેમાંના કેટલાકે તેમના હજારો સાથીઓ માટે ખીચડી રાંધવાની જવાબદારી લીધી હતી. બીજા લોકો રસોઈના મોટા વાસણો પાસે બેઠા હતા, વાસણોની ગરમીમાં તાપતા હતા, થોડી હૂંફ મેળવતા હતા. ઈશ્વતી ઉમેરે છે, "બીજા ખેડૂતો સાથે એક થઈને રેલી કાઢવાથી તમને તાકાત મળે છે. તેનાથી તમને આશા બંધાય છે. હાર ન માની લેવાથી સારું લાગે છે."

પાલઘર જિલ્લાના જમશેત ગામના રહેવાસી ઈશ્વતી પણ વારલી જનજાતિમાંથી આવે છે. તેમના પરિવારના ત્રણ સભ્યો રેલીમાં જોડાયા હતા. તેમની પાસે ગામમાં 2 એકર ખેતીની જમીન છે, મોટાભાગના બીજા લોકોની જેમ તેઓ ત્યાં ચોમાસાની ઋતુમાં ચોખાની ખેતી કરે છે. તેઓ મને કહે છે, "અમે ફક્ત એક જ પાક લઈએ છીએ. સિંચાઈ વિના બાકીના ઋતુમાં અમે ખાસ કંઈ કરી શકતા નથી."

પાલઘરના આ જિલ્લાના આદિવાસી ખેડૂતો માટે જીવન ટકાવી રાખવા માટે મજૂરી અનિવાર્ય બની જાય છે કારણ કે તેમની લણણી મોટાભાગે પેટનો ખાડો પૂરવા માટે હોય છે. તે સંદર્ભમાં મનરેગાની નાબૂદી એ તેમને માટે મોટો ફટકો છે.

ડિસેમ્બર 2025 માં ભારત સરકારે મહાત્મા ગાંધી નેશનલ રુરલ એમ્પ્લોયમેન્ટ ગેરેન્ટી એક્ટ (મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર બાંયધરી અધિનિયમ) ને બદલીને તેને સ્થાને વિકસિત ભારત - જી રામ અધિનિયમ (વીબી-જી રામ જી) અમલી બનાવ્યો. એક તરફ સરકારે કાગળ પર બાંયધરીકૃત કામના દિવસો 100 થી વધારીને 125 કર્યા છે, ત્યારે બીજી તરફ નવા કાયદાથી ભંડોળનો બોજ મોટા પાયે રાજ્યો પર આવી ગયો છે. મોટાભાગના રાજ્યો આર્થિક રીતે કંગાળ છે તે ધ્યાનમાં લેતા નિષ્ણાતો માને છે કે આ પગલું એક એવી યોજનાનો અંત હોઈ શકે છે જે એક સમયે ગ્રામીણ ભારતમાં લોકોને બાંયધરીકૃત કામ પૂરું પાડતી હતી.

ખેડૂતોની સાથે રેલીમાં જોડાનાર પાલઘર જિલ્લાના દહાણુના વર્તમાન ધારાસભ્ય વિનોદ નિકોળે કહે છે, "મનરેગામાં પણ સમસ્યાઓ હતી. પૂરતું કામ નહોતું, અને વેતન ઓછું હતું, અને (ચૂકવણીમાં) ઘણીવાર વિલંબ થતો હતો." પરંતુ એ યોજનાને બંધ કરી દેવી એ ભાગ્યે જ કોઈ ઉકેલ હતો. "અમે શ્રમિકો માટે વધુ સારા વેતન અને કામના વધુ દિવસોની માંગ કરી રહ્યા છીએ."

જ્યાં સુધી માગણીઓ ન સંતોષાય ત્યાં સુધી ખેડૂતો પાલઘર કલેક્ટર કચેરી છોડવા માગતા નથી. 45 વર્ષના રુબડી આડગા કહે છે, "સરકારે 2018 માં આપેલા વચનોનો અમલ કર્યો હોત તો આજે અમારે ફરી રેલી કાઢવા વારો ન આવ્યો હોત."

અડગા એવા લોકોમાંના એક છે જેમનું વળતર પેકેજ છીનવી લેવામાં આવ્યું છે કારણ કે પેઢીઓથી તેમનો પરિવાર જે જમીન ખેડતો હતો તે જમીન તેમની માલિકીની નહોતી. તેઓ ઉમેરે છે, "મારી જમીન સમતળ કરી દેવામાં આવી હતી કારણ કે એક સુપરફાસ્ટ હાઇવે પ્રોજેક્ટ તેમાં થઈને પસાર થયો હતો. હવે મારી પાસે આવકનો કોઈ સ્ત્રોત નથી."

તે જમીન પર તેઓ ચોખા અને જુવારની ખેતી કરતા હતા, તે જમીન પર ખજૂર અને અનાનસના ઝાડ પણ હતા. જો તેમની પાસે જમીનની માલિકીના કાનૂની દસ્તાવેજ હોત તો તેઓ 2 કરોડ રુપિયાથી વધુના વળતર માટે હકદાર હોત. તેને બદલે તેમને કંઈ મળ્યું નહીં - અને તેમણે પોતાની આજીવિકા ગુમાવી દીધી. તેઓ કહે છે, "પાલઘરના મારા ગામ ઝારીમાં મારા જેવા 45 લોકો છે. અમારી બીજી કેટલી પેઢીઓ આ રીતે તેમના અધિકારોથી વંચિત રહેશે? આ વખતે ઠાલા વચનો આપે નહીં ચાલે."

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક