জব কাৰ্ডহে আছে, জব হ’লে নাই

মনোৰ ফাটা (জংছন)ত পুৱাৰ ভাগত প্ৰচণ্ড শীত পৰিছে। স্তিমিত হৈ পৰা জুইৰ কাষত কৃষকসকল বহি আছে। ৰাতি হাড় কঁপোৱা জাৰ পৰিছিল। পুৱাৰ ভাগত, লক্ষ্মী দত্ত ববাই কোৱাৰ দৰে, “যেন বৰষুণহে পৰিছিল, তেনেকৈ নিয়ৰ পৰিছিল।”

সেই প্ৰচণ্ড শীতৰ মাজতো ৪৬ বছৰীয়া আদিবাসী কৃষকজনৰ পিছে মনৰ মাজত মাটি, পানী আৰু আটাইতকৈ জৰুৰী হৈ পৰা নিশ্চিত নিয়োগ নোপোৱাৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা সমস্যাৰ জুইকুৰা পিছে দাউদাউকৈ জ্বলি আছিল। তেনে বহু সমস্যা যেনে মাটিৰ পট্টা, সহজলভ্য পানীৰ সুবিধা আৰু আটাইতকৈ প্ৰয়োজনীয় হাজিৰা কাম আদি নানা সমস্যাৰ সমাধানৰ দাবীত তেওঁৰ দৰে হাজাৰ হাজাৰ লোকে মনত ক্ষোভ লৈ পালঘৰ জিলাৰ সমাহৰ্তাৰ কাৰ্য্যালয়লৈ প্ৰতিবাদী মিচিল উলিয়াইছিল। মৰ্য্যাদাপূৰ্ণ জীৱন এটাৰ দাবীত তেওঁলোক তেনেকৈ জানুৱাৰীৰ প্ৰচণ্ড শীতকো নেওচি ৰাজপথত আগবাঢ়ি গৈছিল।

“গোটেই বছৰটোৰ কথা বাদ দিয়ক, আমি ৰোজগাৰ হামি (নিশ্চিত নিয়োগ) যোজনাৰ অধীনত এটা দিনৰো কাম নাপাও,” মহাত্মা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰামীণ নিয়োগ নিশ্চিতকৰণ আঁচনি চমুকৈ মনৰেগা প্ৰসংগত ক্ষোভ ব্যক্ত কৰি লক্ষ্মীয়ে কয়। কেন্দ্ৰ চৰকাৰে শেহতীয়াকৈ গাঁথনিগত সালসলনি কৰি মনৰেগাক বিকশিত ভাৰত - জি ৰাম জি আইন চমুকৈ ভিবি-জি ৰাম জিলৈ নাম দিছে। এই গাঁথনিগত পৰিৱৰ্তনৰ যোগেদি কামৰ আইনী গেৰাণ্টি দিয়াৰ ক্ষেত্রত বাজেট আবণ্টনৰ সিংহভাগ দায়িত্ব ৰাজ্য চৰকাৰৰ ওপৰত জাপি দিয়া হৈছে।

চিপিআই (এম) আৰু সৰ্বভাৰতীয় কিষাণ সভাৰ মহাৰাষ্ট্ৰ গোটৰ দ্বাৰা আয়োজিত এই ৰেলিত ভাগ লোৱা হাজাৰ হাজাৰ প্ৰতিবাদী কৃষকৰ মূল দাবীসমূহৰত ভিতৰত আছিল ন্যূনতম ৬০০ টকা মজুৰিত ২০০ দিনৰ নিশ্চিত কাম। ১৯ জানুৱাৰীত আৰম্ভ হোৱা এই প্ৰতিবাদ ২১ জানুৱাৰীৰ দিনা সামৰা হয় যেতিয়া জিলা সমাহৰ্তাই প্ৰতিটো দাবীৰ ক্ষেত্রত কাম কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি প্ৰদান কৰে।

লক্ষ্মীৰ ঘৰ থানে জিলাৰ এখন সৰু ৱৰ্লি আদিবাসী গাঁও তাৱাত। “আমি পাঁচ বছৰ আগতেই এখন জব কাৰ্ড পাইছিলো, কিন্তু আমাৰ কোনেও কাম নাপালে। মতাবোৰে চহৰত গৈ কাম বিচাৰি ল’ব, কিন্তু সকলো মহিলাই তেওঁলোকৰ লগত যাব নোৱাৰে আৰু ঘৰত থকাসকলে বাচি থাকিবলৈ কিবা এটা কাম কৰিব লাগিব,” তেওঁ কয়।

সেয়ে দাহানু ব্লকৰ তেওঁলোকৰ আদিবাসী গাঁওখনৰ আন ডেৰশ লোকৰ সৈতে তেঁৱো প্ৰতিবাদী সমদলত ভাগ লয়। প্ৰথমদিনা চাৰোটিৰ পৰা ৩০ কিলোমিটাৰ বাট অহাৰ পিছত তেওঁলোকে মনোৰ-পালঘৰ পথৰ কাষৰ মুকলি পথাৰ এখনতে নিশাটোৰ বাবে জিৰণি লয়। দ্বিতীয় দিনা ৰাস্তাৰ কাষত স্থাপন কৰা প’ৰ্টেবল টয়লেট আৰু পানীৰ টেংকাৰত মানুহে দীঘলীয়া শাৰী পাতি নিত্যকৰ্ম কৰে। পুৱাৰ ভাগত বয়সস্থসকলে তিৰ্পালৰ তলতে জিৰণি লৈ থাকিল। আনহাতে পুৰুষ-মহিলাসকলে জুই সেকি সৰু সৰু গোট পাতি বহিল। বিভিন্ন গাঁৱৰ মানুহে লগ লাগি পালঘৰ জিলা সমাহৰ্তাৰ কাৰ্য্যালয় অভিমুখে ২৩ কিলোমিটাৰ বাট মিচিল উলিওৱাৰ পূৰ্বে খিচিৰি বনোৱাত লাগিল যাতে কোনোৱে ভোকত থাকিবলগীয়া নহয়।

ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰামীণ নিয়োগ নিশ্চিতকৰণ আইন (নৰেগা) বলবৎ কৰা হৈছিল ২০০৫ত আৰু মহাত্মা গান্ধীৰ সন্মানাৰ্থে ২০০৯ত আইনখনৰ নাম মনৰেগাৰ কৰা হয়। গ্ৰামাঞ্চলত বছৰত ১০০ দিনৰ অকৌশলী কাম নিশ্চিত কৰাৰ অভিলাষেৰে অনা এইখন আইন আছিল সামাজিক সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্রত লেখত ল’বলগীয়া এখন আইন। গ্ৰামাঞ্চলৰ আম্তঃগাঁথনি আৰু জীৱিকা উন্নত কৰা, সামাজিক অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ বঢ়োৱা আৰু মহিলা, অনুসূচিত জাতি আৰু জনজাতিৰ লাভাৰ্থে স্থানীয় প্ৰশাসন সবল কৰি তোলা আইনখনৰ উদ্দেশ্য আছিল। আইনখন খুবেই অভিলাষী আছিল যদিও পূৰ্বৰ সংস্কৰণ (মনৰেগা)য়েও সামগ্ৰিকভাৱে সফল হ’ব পৰা নাছিল।

গ্ৰামীণ পালঘৰৰ শ্ৰমিক আৰু কৃষক সমাজ মনৰেগাখনৰ ৰূপায়ণৰ ক্ষেত্রত চৰকাৰৰ হেমাহিক লৈ খঙত আছে। তাৱাৰ হৰ্ষণ খাড়কেয়ে পাৰিক কয়, “হামি যোজনা (নিশ্চিত নিয়োগ) আঁচনিখনৰ কোনো কামেই নাই। আমাৰ গাঁৱত ৰাস্তা নাই, বিজুলী সংযোগ নাই, পানীৰ ব্যৱস্থা নাই। গ্ৰামীণ আন্তগাঁথনি বুলিবলৈ একোৱেই নাই বাবে কামো নাই।”

প্ৰতিবাদী সমদলত ক্ষোভ আৰু হতাশাৰ উদগীৰণ স্পষ্ট দেখা গৈছিল।

বহুতৰে বাবে মনৰেগাখন কেৱল কাগজে-পত্ৰইহে আছিল। এতিয়া আকৌ নাম আৰু উদ্দেশ্য সলনি কৰাটোৱে তাক অধিক শোচনীয় ৰূপ দিছে। বচ্চুৰ নামত আনকি শ্ৰমিকৰ হাজিৰা বহীত কাম সম্পূৰ্ণ কৰাৰ চহীও আছে। “কিন্তু মই কেতিয়াও সেই কামৰ পইচা নাপালো। ৰোজগাৰ সেৱক (নিয়োগ বিষয়া)ক কিমানবাৰ দেখা কৰিছো। তেওঁ কয়, ‘আহিব, আহিব।’ মোৰ পৰিশ্ৰমৰ পইচাকেইটাও মই কিয় নাপাও?” তেওঁ প্ৰশ্ন কৰে।

বচ্চুৱে তাৰপিছত কেতিয়াও কাম নাপালে। “মই আচৰিত হও ভাবি যে এয়া কেনেকৈ কামৰ হামি (গেৰাণ্টি) হ’ব পাৰে?” কঠোৰ পৰিশ্ৰমৰ ফলত ডাঠ হৈ পৰা তেওঁৰ হাতদুখন দেখুৱাই তেওঁ সোধে।

হতাশা সহজেই অনুমেয় আৰু আটাইতকৈ উপান্ত জনজাতীয় লোক অধ্যূষিত দাহানু তালুককে ধৰি থানে-পালঘৰ অঞ্চলৰ গাঁওবোৰত এই ক্ষোভ-হতাশা স্পষ্ট।

“কেৱল নামটো (মনৰেগা) সলনি কৰাটো পৰ্য্যাপ্ত নহয়,” মুৰবাদ গাঁৱৰ ৪৫ বছৰীয়া সখাৰাম খাৰপড়েয়ে কয়। “কাম আৰু মজুৰিৰ সন্ধানত গাঁৱে গাঁৱে বহু মানুহ আছে, কিন্তু তেনেই কম, শ শ (কাম বিচাৰি থকা) মানুহৰ মাজত পাঁচ-ছয়জনেহে কাম পায়।”

বনাঞ্চলৰ সীমান্তৱৰ্তী অঞ্চলত বসতি কৰা নিচেই কম খেতিমাটি থকা ক্ষুদ্ৰ পৰিয়ালবোৰে কেৱল খেতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি মুঠেই জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰিব নোৱাৰে। প্ৰায়ভাগ গ্ৰামীণ পৰিয়ালৰ ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ খেতিমাটি আছে য’ত তেওঁলোকে খাৰিফ শস্যৰ খেতি কৰে। জলসিঞ্চনৰ ব্যৱস্থা তেওঁলোকৰ বাবে মৰিচিকা আৰু নিশ্চিত নিয়োগ জীৱনৰেখা অথচ প্ৰায়ে অনুপলব্ধ।

“সেই খেতিমাটিবোৰ আমাৰ নিজৰ নামতো নাই,” মীনা ফাড়ৱালেয়ে কয়। আদিবাসী পৰিয়ালবোৰে বন অধিকাৰ আইন, ২০০৬ৰ অধীনত নিজৰ মাটিৰ অধিকাৰৰ দাবী কৰিছে। আইনখনৰ অধীনত বনাঞ্চল আৰু তাৰ সম্পদৰ ওপৰত জনজাতীয় আৰু পৰম্পৰাগতভাৱে বনাঞ্চলত বসতি কৰি অহা লোকৰ অধিকাৰক স্বীকৃতি দিয়া হৈছে যদিও কাৰ্যতঃ তাৰ ৰূপায়ণ হোৱা নাই। পঢ়ক: ভূমি অধিকাৰৰ দীৰ্ঘদিনীয়া সংগ্ৰাম

চিন্তাগ্ৰস্ত কৃষকৰ পেটে-ভাতে খাই থাকিবলৈকো যিখন সংগ্ৰাম, সি দীঘলীয়া।

“বছৰজুৰি পাচলি খেতি কৰিলে আমাৰ দৈনিক উপাৰ্জন হ’লহেঁতেন, কিন্তু জলসিঞ্চনৰ ব্যৱস্থা নাই। আমি সেয়ে ইটাৰ ভাতীত নাইবা নিৰ্মাণ খণ্ডৰ কামৰ বাবে চহৰলৈ গুছি যাবলগীয়া হয়,” সখাৰাম খাৰপাড়েয়ে কয়। লক্ষ্মী আৰু বচ্চুৰ দৰে তেঁওৰ ক্ষেত্রতো মনৰেগাৰ অধীনত জীৱিকা সুনিশ্চিত কৰাটো সপোন হৈয়েই ৰৈছে।

কেতিয়াও আনুষ্ঠানিক শিক্ষা লাভ নকৰা মীনাই (৪৫) কয়, “আমি লিখা-পঢ়া নজনা মানুহ, আমাৰ কথা বাদেই, গাঁৱৰ ডিগ্ৰী পাছ কৰা ল’ৰা-ছোৱালীয়েও কাম নোপোৱা হৈছে।”

চৰকাৰী হিচাপ পৰীক্ষাৰ তথ্যইও একেই সমস্যা উদঙাইছে। ভাৰতৰ নিয়ন্ত্ৰক আৰু মহালেখা পৰীক্ষকৰ ২০২০ৰ গ্ৰামীণ নিয়োগ কাৰ্য্যসূচীসমূহৰ পাৰদৰ্শিতা পুনৰীক্ষণত উল্লেখ যে মনৰেগাৰ দৰে আঁচনিত মজুৰি আদায়ৰ ক্ষেত্রত বহু জিলাত প্ৰায়ে পলম হয়, যদিও ১৫ দিনীয়া বিধিসন্মত সময়সীমা বান্ধি দিয়া আছে। ২০২৫ৰ শেষৰফালে মনৰেগাক ভিবি-জি ৰাম জিলৈ কৰা সংৰচনাত্মক ৰূপান্তৰ এইক্ষেত্রত আৰু বেছি সমালোচনাৰ সন্মুখীন হৈছে। নতুন আইনখনত পূৰ্বৰ ১০০ দিনৰ কামৰ পৰিৱৰ্তে মুঠে ১২৫ দিন ধাৰ্য্য কৰা হৈছে। তাৰোপৰি কেন্দ্ৰই নিজৰ দায়বদ্ধতা হ্ৰাস কৰি পুঁজিৰ বোজা ৰাজ্য চৰকাৰৰ ওপৰত জাপি দিছে।

২০২৫ৰ ডিচেম্বৰত অৰ্থনীতিবিদ জোছেফ ষ্টিগলিটজ আৰু থমাচ পিকেট্টি স্বাক্ষৰিত মুকলি চিঠিখনত ভাৰত চৰকাৰক সকিয়াই দিয়া হৈছে যে আঁচনিখন এনেকৈ সালসলনি কৰাটো “এক ঐতিহাসিক ভুল” হিচাপে পৰিগণিত হ’ব। তাত এইবুলিও কোৱা হৈছে যে গ্ৰামাঞ্চলত দুৰ্দশাজনিত প্ৰব্ৰজন ৰোধ কৰাৰ ক্ষেত্রত সময়ত পোৱা মজুৰি আৰু নিশ্চিত পুঁজি অতিশয় জৰুৰী।

কিন্তু কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰীসকলে আঁচনিখত হোৱা থগবাজিৰ প্ৰসংগ টানি আনি দাবী কৰে যে আইনখন “অধ্যয়ন আৰু বিশেষজ্ঞৰ মতামত”ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সংশোধন কৰা হৈছে। তথাপি বহু কৃষকে অনুভৱ কৰে যে নতুন এই আশ্বাস পথাৰ আৰু দিনহাজিৰা কৰা লোকৰ জীৱনৰ পৰা বহু দূৰত।

২০২৬ৰ জানুৱাৰীত থানে-পালঘৰ জিলাৰ খেতিয়ক আৰু শ্ৰমিকে পালঘৰ সমাহৰ্তাৰ কাৰ্য্যালয়লৈ ৫৫ কিলোমিটাৰ বাট খোজকাঢ়ে। চিপিআই (এম) আৰু সৰ্বভাৰতীয় কিষাণ সভা (এআইকেএছ)য়ে নেতৃত্ব দিয়া এই প্ৰতিবাদী সমদলত কৃষকসকলে মাটিৰ অধিকাৰ, পানী আৰু নিয়োগৰ দাবী উত্থাপন কৰে।

জিলা প্ৰশাসনৰ লগত দীঘলীয়া আলোচনা আৰু প্ৰতিটো দাবীৰ ক্ষেত্রত লিখিত প্ৰতিশ্ৰুতিৰ শেষত ২১ জানুৱাৰীত প্ৰতিবাদী কাৰ্য্যসূচী প্ৰত্যাহাৰ কৰা হয়।

মহাৰাষ্ট্ৰ কিষাণ সভাৰ মুৰব্বী ড. অজিত নাৱালে প্ৰতিবাদকাৰীসকলক জনায় যে প্ৰশাসনে ভূমি অধিকাৰ প্ৰদান আৰু নিয়োগ নিশ্চিত কৰিবলৈ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছে আৰু সেয়া “আগন্তুক তিনিমাহত” সমাধান কৰা হ’ব। প্ৰশাসনে প্ৰতিবাদকাৰীৰ প্ৰতিনিধি দলক কয় যে দাবীসমূহ চৰকাৰলৈ পঠিওৱা হ’ব য’ত য’ত ৰাজ্যিক হস্তক্ষেপৰ প্ৰয়োজন আছে।

কৃষক আৰু শ্ৰমিকে তালি-টোপোলা বান্ধি ঘৰলৈ উভতিবলৈ ল’লে। জিলা সমাহৰ্তাৰ কাৰ্য্যালয়ৰ চৌহদটো ২২ জানুৱাৰী, বৃহস্পতিবাৰে পুৱাৰ ভাগত লাহে লাহে খালি হৈ আহিবলৈ ধৰিছে। মানুহে কম্বল, পতাকা, বাচন-বৰ্তন আদিৰ টোপোলা কৰিছে, সকলোৰে মনত একেসময়তে সন্দেহ আৰু সকাহৰ অনুভৱ বিৰাজ কৰিছে।

“আমাক কোৱা হ’ল যে চৰকাৰে আমাৰ দাবীসমূহৰ প্ৰতি সন্মতি দৰ্শাইছে আৰু তিনিমাহত দাবীসমূহ পূৰণ কৰা হ’ব,” গাঁৱৰ আন মানুহৰ সৈতে টেম্প’ এখনত উঠাৰ আগেযে লক্ষ্মীয়ে কয়। “তেওঁলোকে নিজৰ প্ৰতিশ্ৰুতি নাৰাখিলে আমি আকৌ আহিম। আকৌ এবাৰ ৰাজপথত নামিম।”

অনুবাদ: ওৱাহেদৰ ৰহমান