ਦੁਵਲੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜਿਊਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਨਾਟਕ ਮੰਡਲੀ

ਮੁਰਗੇ ਦੀ ਧੌਣ ਵਿੱਚ ਦੰਦ ਗਡਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੱਕ ਤੋਰੱਪੂ (ਬੱਕਰੇ ਦਾ ਫੇਫੜੇ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਤੇ ਥਿਰਕਦੀ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਾਤੀ ਲਹਿਰਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਲ਼ੀ ਸੂਡਈ ਕਾਲ਼ੀ ਜਾਂ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਲ਼ੀ ਸਾੜੀ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਦੇਵੀ ਪੁਤਰੂ ਪੰਕਾਵਨੱਤੂ ਅੰਮਨ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਤੀਰਵਲਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਪੂਨਾਈ ਨਦੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਇੱਕ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲ਼ੀ ਸੜਕ 'ਤੇ ਪੰਬਈ ਤੇ ਪਰਈ ਢੋਲ ਦੀਆਂ ਥਾਪਾਂ 'ਤੇ ਨੱਚ ਰਹੇ ਹਨ। ਨੱਚਦੇ-ਨੱਚਦੇ ਇਹ ਤੀਰੂਨੰਗਈ (ਤਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੁਵਲੰਗੀ ਮਹਿਲਾ) ਸ਼ੋਭਾਯਾਤਰਾ ਦੇ ਨਦੀ ਦੇ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਤਲਛਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਬਾਅਦ ਥੱਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ੋਭਾਯਾਤਰਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਖੁਦ ਐਸ਼ਵਿਰਆ ਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 'ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ' ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। 37 ਸਾਲਾ ਇਹ ਦੁਵਲੰਗੀ ਮਹਿਲਾ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਨਾਟਕ ਮੰਡਲੀ ਵੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਅਜੇ ਕਈ ਘੰਟੇ ਬਾਕੀ ਹਨ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਸਮਾਪਤੀ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾਟਕ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਮਿਲ਼ਨਾਡੂ ਦੇ ਵੇਲੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਸਲਾਨਾ ਮਯਾਨਾ ਕੋੱਲਈ (ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲ਼ਾ ਤਿਓਹਾਰ) ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਤਮਿਲ਼ ਪਚੰਗ ਦੇ ਮਾਸੀ (ਮਾਰਚ) ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮੱਸਿਆ (ਅਮਾਵਾਸੀ) ਮੌਕੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਚੱਕੀਲਿਆਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਇਸ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪਿਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੰਦਿਰ ਤਿਓਹਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ।

"ਉਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਹਨੇ ਇੰਨੇ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਡਾਂਸ ਕੀਤਾ। ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅੰਮਾਂ ਆਈ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੀ ਹੋਇਆ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ," ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਮਾਂ, ਜਿਹਨੂੰ ਕਾਲ਼ੀ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਪੂਜਣੀਯ ਦੇਵੀ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਅਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਤੀਂ 10 ਵਜੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ।

ਉਸ ਰਾਤ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਹੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੀ। ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਨੇ ਆਪਣੀ ਊਰਜਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਗਲ਼ੀ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਲੱਗੇ 10X12 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉੱਚੀ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਿਓਹਾਰ ਦੇ ਅਯੋਜਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੈਨਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, 500 ਵਾਟ ਦੀ ਬੱਤੀ ਲਈ ਢੁੱਕਵੀਂ ਥਾਂ ਲੱਭਣ ਤੱਕ ਵਿੱਚ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। "ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਟੇਜ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿਓ, ਰਤਾ ਟੇਢਾ ਕਰਕੇ," ਉਹ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹੀ ਸਟੇਜ ਮੈਨੇਜਰ ਹਨ, ਪੁਸ਼ਾਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ, ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਨਾਟਕ ਟੀਮ ਮੁਖੀਆ ਭਾਵ ਕੁੱਲ ਕਰਤਾ-ਧਰਤਾ ਉਹੀ ਹੀ ਤਾਂ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਇਕੱਲਿਆਂ ਹੀ ਅਸ਼ੋਕ ਨਾਟਕ ਮੰਦਰਮ ਨਾਮਕ ਇਸ ਡਰਾਮਾ-ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਲਮਕ ਰਹੇ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਬੈਨਰ 'ਤੇ ਮੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

"ਇਹ ਇਕਲੌਤੀ ਡਰਾਮਾ ਕੰਪਨੀ ਹੈ ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਰਜਨੀਕਾਂਤ, ਵਿਜੈਕਾਂਤ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਮੰਚ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ," ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਹੱਸਦਿਆਂ ਬੈਨਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਝ ਪਾਏ। ਮੰਚ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ 200-ਵਾਟ ਦੇ ਇੱਕੋ ਬਲਬ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਫੜ੍ਹੀ ਮੇਕਅੱਪ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਵੇਲ਼ੇ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਰੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਕਰੂਵਰਈ (ਸਾਂਝੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਲ) 'ਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਬੇਫ਼ਿਕਰ ਕਿ ਬਾਕੀ ਮੰਦਰਾਂ ਵਾਂਗਰ ਇੱਥੋਂ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ''ਦਫ਼ਾ ਹੋ ਜਾਓ'' ਨਹੀਂ ਕਹਿਣ ਵਾਲ਼ਾ।

"ਮੈਂ ਇਹ ਨਾਟਕ ਕੰਪਨੀ 2018 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਦੁਵਲੰਗੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਸੈਕਸ-ਵਰਕ ਕਰਨ ਜਾਂ ਭਿਖਾਰੀ ਬਣਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਇੱਥੇ ਨਾਟਕ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਇਸ ਨਾਟਕ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸੀ," ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਨਾਟਕ ਮੰਡਲੀ ਨੂੰ 'ਅਸ਼ੋਕ ਨਾਟਕ ਮੰਦਰਮ' ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ,"ਮੇਰੀਆਂ ਦੁਵਲੰਗੀ ਮਾਂਵਾਂ ਨੇ ਜਿਹੜਾ ਮੈਨੂੰ 'ਐਸ਼ਵਰਿਆ' ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਮੇਰਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਅਸ਼ੋਕ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਵੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਡਰਾਮਾ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਇਹੀ ਰੱਖਿਆ।"

ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ੋਅ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਸਟੇਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਗਲ਼ੀ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਕੰਬਲ ਚੁੱਕੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਚੱਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ। “ਮੈਂ ਹੀ ਨਾਟਕਕਾਰ ਹਾਂ ਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਪੇਸ਼ਕਰਤਾ ਵੀ,” ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। “ਅਸੀਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਨਾਟਕ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਾਵਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਨਾਲ਼ ਹੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਦਾਨਾਸ਼ੂਰ ਕਾਰਣਨ, ਨਲਾਯਿਨੀ, ਨੱਲਾ ਤੰਗਲ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਇਹੋ-ਜਿਹੀ ਕਹਾਣੀ ਹੀ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਰਾਤੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਹਾਂ। ਜਿਹਦਾ ਨਾਮ ਹੈ 'ਦੇਵਮ ਤਾਂਡਾ ਤੀਰਪੂ' (ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਨਿਆ)।'' ਇਹ ਨਾਟਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਏਲੀਲਾਰਸਨ ਅਤੇ ਕਲਾਈ ਸੇਲਵੀ ਦੀ ਲੋਕਕਥਾ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਪਰਾਧ, ਸਜ਼ਾ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਨਿਆ ਦੁਆਲ਼ੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ।

ਵਿਜੇਪੁਰੀ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਵਿਜੇ ਵਰਮਨ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਵਿਜਯਾ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ਼ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਜੋੜੀਆਂ ਘਰ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ - ਏਲੀਲਾਰਸਨ ਅਤੇ ਏਲੀਲਰਸੀ। ਜੇਕਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦਇਆ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾ ਦਿਲ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਨਾਲ਼ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਤਿਰਸਕਾਰ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੁਖਦਾਈ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਜ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਕਲਾਈ ਸੇਲਵੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਨਹਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋਈਆਂ ਇਛਾਵਾਂ ਤਹਿਤ ਉਹਦੇ ਜਿਣਸੀ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਹਾਦਸੇ ਨਾਲ਼ ਸੇਲਵੀ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਸਦਮਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

"ਮੰਚ ਦੇ ਮਗਰ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਤੇ ਮਾੜੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ,"ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਕ ਦੁਵਲੰਗੀ ਔਰਤ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਘਰੇ ਕੋਈ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਾਲ਼ ਸੰਵਾਰਦੀ, ਬਿੰਦੀ ਲਾਇਆ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਮੇਕਅਪ ਕਰਿਆ ਕਰਦੀ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮੇਰੀ ਪਛਾਣ ਇੱਕ ਦੁਵਲੰਗੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ੀ। ਤਦ ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਦੁਵਲੰਗੀ ਔਰਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ" ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਐਂਟਰੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਨਾਲ਼ ਉਹ ਆਪਣਾ ਮੇਕਅਪ ਸਭ ਤੋਂ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹਾਸ-ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਮੰਚ ਸੰਭਾਲ਼ ਲਿਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀਲ਼ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਅਚਾਨਕ ਸੰਗੀਤ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਮੰਚ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਦੁਵਲੰਗੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚੱਕਰ ਬਣਾ ਕੇ ਇੱਕ ਉਤੇਜਕ ਗਾਣੇ 'ਤੇ ਝੂਮਦੇ ਹੋਏ ਨੱਚਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਾਲੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਹ ਹਲਕਾ-ਫੁਲਕਾ ਲੋਕਗੀਤ ਵਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੇੜਛਾੜ ਵਾਲ਼ੇ ਲਹਿਜੇ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਣਾ ਤਮਿਲ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਹੈ।

ਪਹਿਲਾ ਸੀਨ ਇੱਕ ਰਾਜਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਾਣਾ ਹੁਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਲਈ ਸੇਲਵੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਪਹਿਰਾਵਾ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਗਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਈ ਸੇਲਵੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਿਆ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਹੈਰਾਨ ਹਨ। ਪਰ ਨਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਰਾਜਾ ਤੇ ਰਾਣੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਲਈ ਸੇਲਵੀ ਨਾਲ਼ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਵੇ। ਇਸ ਉਮੀਦ ਨਾਲ਼ ਕਿ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਭਿਆਨਕ ਗ਼ਲਤੀ ਨੂੰ ਦਰੁੱਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਦਰਮਿਆਨ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਸੋਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਪਾਕ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਮੋਹਨਾ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਾਲ਼ਾ ਜਾਦੂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਮੋਹਨਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਾਲ਼ ਵਿੱਚ ਫਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਕੋਠੇ ਦੀ ਮਾਲਕਣ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਲ਼ੇ ਜਾਦੂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਉਸਦੇ ਕਾਲ਼ੇ ਜਾਦੂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਏਲੀਲਾਰਸਨ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ਼ ਗੱਦਾਰੀ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਵਿਜਯਾ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਅਨਿਆ ਅਤੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਯੁੱਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਕਲੀਫ਼ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਸੇਲਵੀ ਨੂੰ ਝੱਲਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਗਰਭਵਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਉਸਨੂੰ ਕੁੱਟਦਾ-ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਣੀ ਵਿਜਯਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹ ਹੈ ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ,"ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਕੋਹੜ ਰੋਗ ਹੋ ਜਾਏ!" ਹੁਣ ਮੋਹਨਾ ਅਤੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਰਾਜ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਹੱਕ ਜਮ੍ਹਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੋਨੋਂ ਰੋਗੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਕੱਢ ਬਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੇਲਵੀ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਭਿਖ ਮੰਗਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਚ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਖੂਨ ਦੀ ਧਾਰ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਭੀਖ ਮੰਗਦਿਆਂ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਰੌਲ਼ਾ-ਪਾਉਂਦੇ ਦਰਸ਼ਕ ਅਚਾਨਕ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੀਤ ਸੁਣ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਗੀਤ ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ੍ਹੀ ਕਟੋਰੀ ਵਿੱਚ ਭੀਖ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਤੇ ਨੋਟ ਪਾਉਣ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ''ਮੇਰੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਮੈਂ ਖੂਨ ਦੇ ਹੰਝੂ ਕਿਉਂ ਰੋ ਰਹੀ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ...''

ਗੀਤ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖੀਰਲੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਦਲਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਫਲੈਸ਼ਬੈਕ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹੁਣ ਹੋਰ ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਮੰਚ ਤੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਮੰਚ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਕੇ ਪਰਦੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਲੱਗੇ ਖੂਨ ਦੇ ਧੱਬੇ ਪੂੰਝਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਗਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਲਈ ਸਾੜੀ ਤੇ ਮੇਕਅਪ ਬਦਲਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। "ਮੇਰਾ ਅਗਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ," ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਢੋਹ ਲਾ ਕੇ ਲੱਤਾਂ ਪਸਾਰ ਕੇ ਬਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਤਾ ਕੁ ਅਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਫਲੈਸ਼ਬੈਕ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਹੁਰਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

"ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਕ ਟਰਾਂਸ ਮਹਿਲਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜ਼ਾਰੋ-ਜ਼ਾਰ ਰੋਈ। ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਰੱਬ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਇਓਂ ਕਿਉਂ ਬਣਾਇਆ," ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹੌਂਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ,'ਜੇ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਤੇਰੇ ਪੱਟ ਨੂੰ ਗਿੱਲਾ ਕਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਦੱਸ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਪੱਟ ਧੋਵੇਂਗੀ ਜਾਂ ਬੱਚਾ ਹੀ ਮਾਰ ਮੁਕਾਏਂਗੀ? ਸੋ ਮੇਰਾ ਬੇਟਾ ਕਿਹੋ-ਜਿਹਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਮੇਰਾ ਤਾਂ ਲਾਲ ਹੈ। ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋਂਦਾ ਏਂ ਮੇਰੇ ਰਾਜਾ? ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ?' ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਸਮਾਜ ਦੁਵਲੰਗੀ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਮੇਰਾ ਰੱਬ ਹੈ। ਉਹ ਮੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਦਦਗਾਰ ਤੇ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਸਰਾ ਵੀ ਹੈ।''

"ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ 10ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗ਼ਰੀਬੀ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦੇ ਸਕੀ। ਮੈਂ ਦਸਵੀਂ ਵੀ ਪਾਸ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚਾਲੇ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੀ, ਪੱਥਰ ਤੋੜਨ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੀ,'' ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਥੀਏਟਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਈ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਯਾਦਾਂ ਭਰੀਆਂ ਹਨ।

"ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਇੱਕ ਨਾਟਕ ਮੰਡਲੀ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਤਿਓਹਾਰ ਮੌਕੇ ਨਾਟਕ ਕਰਨ ਆਈ ਸੀ,'' ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ''ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਮੰਡਲੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੱਚਾਂ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੱਚ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਬੜੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਵਾਕਿਆ ਹੀ ਬੜਾ ਵਧੀਆ ਨੱਚੀ ਸਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਿਜਿਟਿੰਗ ਕਾਰਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ,'ਪਹਿਲਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਲੈ, ਉਹਦੇ ਬਾਅਦ ਸਾਡੇ ਨਾਲ਼ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਆ ਜਾਵੀਂ'।''

"ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅਭਿਨੈ ਸਿਰਫ਼ ਇਸੇ ਲਈ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ਼ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕੰਮ ਚੰਗਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗਿਆ ਤੇ ਨਾਟਕ ਮੇਰਾ ਪੇਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਨ ਬਦਲੇ 20 ਰੁਪਏ ਮਿਲ਼ਦੇ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਈ ਡਰਾਮਾ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਹੋ ਗਈ,'' ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਡਰਾਮਾ ਕੰਪਨੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ਗੀ ਰਕਮ ਵੀ ਦੇ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਿਯਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਕਲਾਕਾਰ ਪੇਸ਼ਗੀ ਭੁਗਤਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਉਦੋਂ ਤੀਕਰ ਬੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਪੇਸ਼ਗੀ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ ਪੈਸੇ ਮੋੜ ਨਾ ਦੇਵੇ।

“ਮੇਰੇ ਸਿਰ 7 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਕਰਜਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਮਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਜਿਹੜੇ ਮਾਲਕ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਉਹਦੇ ਨਾਲ਼ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹਦੀ ਪਾਈ-ਪਾਈ ਨਾ ਮੋੜ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਅਦਾਇਗੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ 10 ਸਾਲ ਲੱਗ ਗਏ।'' ਇਹ ਵੀ ਉਦੋਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਮੰਨੀ-ਪ੍ਰਮੰਨੀ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ। ''ਮੈਨੂੰ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਵਜੋਂ ਜੋ ਪੈਸੇ ਮਿਲ਼ਦੇ ਸਨ ਉਹ ਮੇਰੀ ਤਨਖਾਹ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਤਨਖਾਹ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪੈਸੇ ਤਾਂ ਕਰਜਾ ਚੁਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖ਼ਰਚ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ਼ ਗੁਜ਼ਰ ਗਈ।”

ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਲਾਕਾਰ ਰਜਨੀ ਆਪਣਾ ਭੂਮਿਕਾ ਮੁਕਾ ਕੇ ਟੇਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਗਏ। "ਇਹ ਸਾਡਾ ਰਾਜਨੀਕਾਂਤ ਆ!" ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਹੁਣ ਇਹ ਰਾਜਨੀਕਾਂਤ ਹੈ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਤ ਕੁਮਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹਦਾ ਸਰੀਰ ਕਿਸੇ ਭਲਵਾਨ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਸਾਂ, ਉਹ ਸਟਾਰ ਅਦਾਕਾਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਸਬਰੇ ਹੋਏ ਰਹਿੰਦੇ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸਾਂ," ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਹੱਸਦਿਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਦਾਕਾਰ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਵਿਨਾਯਕਮ ਹੈ। ਉਹ ਲਗਭਗ 50 ਸਾਲ ਦੇ ਹਨ। "ਇਸ ਰਜਨੀਕਾਂਤ ਅਤੇ ਅੰਨਾਮਲਾਈ ਫ਼ਿਲਮ ਵਾਲ਼ੇ ਰਜਨੀਕਾਂਤ ਹੁਣ ਵਿਚਾਲੇ ਇੱਕ ਫ਼ਰਕ ਹੈ,'' ਉਹ ਹੱਸਦੇ ਹਨ।

"ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ਼ ਜਿਊਣ ਤੇ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ,'' ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ''ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਦੁਵਲੰਗੀ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਿੰਸਾ ਝੱਲਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਗੁਸਲ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਵਲੰਗੀ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਇਸੇ ਡਰ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।'' ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਿੰਗ-ਪੁਸ਼ਟੀ ਸਰਜਰੀ ਕਰਾਈ। ਪਰ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਲਈ ਵਾਪਸੀ ਕਰਨ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ।

"ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਰਜਰੀ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਦੁਵਲੰਗੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਰਜਰੀ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਦ ਮੈਂ ਲੂੰਗੀ ਅਤੇ ਅੰਗੀ ਪਾ ਕੇ ਟੀਮਾਂ ਨਾਲ਼ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਸਾੜੀ ਪਹਿਨਣਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੰਨੀ ਜ਼ਿੱਲਤ ਝੱਲ ਸਕਣਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਤਦ ਮੈਂ ਆਪੇ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ- ਅਸੀਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਡਰਾਮਾ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰਾਤ ਕਰੀਏ? ਦੂਸਰਿਆਂ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਆਪਣੇ ਜਿਹੀਆਂ ਦੂਸਰੀਆਂ ਦੁਵਲੰਗੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਰਲ਼ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਮੈਨੂੰ ਵੱਧ ਚੰਗਾ ਲੱਗਿਆ,'' ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

“2018 ਵਿੱਚ, ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹਾਜਨ ਕੋਲ਼ੋਂ ਆਪਣੀ ਡਰਾਮਾ ਕੰਪਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਬੜੀ ਵੱਧ ਵਿਆਜ ਦਰ 'ਤੇ ਉਧਾਰ ਚੁੱਕਿਆ। ਕੰਪਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਕੋਵਿਡ-19 ਕਾਰਨ ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਦੀ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿਹੇ ਟ੍ਰਾਂਸ ਜੈਂਡਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਲਈ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ ਸਕਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਸੀ। ਪਰ ਇਹਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਇੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਜੇ ਹੇਠ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਸੀ।

"ਲਾਕਡਾਊਨ ਬਾਅਦ ਵੀ ਨਾਟਕ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ਼ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਪਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਦੂਸਰੀਆਂ ਦੁਵਲੰਗੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਕਡਈ ਵਸੂਲ (ਭੀਖ ਮੰਗਣ) ਲਈ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਲੋਕ ਸਾਡਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨਤੇ ਸਾਨੂੰ ਹੀਣੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਦੇਖਦੇ। ਇਸਲਈ ਮੈਂ ਫਿਰ ਤੋਂ ਡਰਾਮੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਈ,'' ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਭੀਖ ਮੰਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਜਾਂ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੱਕਾ ਵੱਧ ਪੈਸਾ ਕਮਾ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ। ''ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਪਸੰਦ ਹੈ ਮੈਂ ਉਹੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵੀ। ਮੈਂ ਇਸੇ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਂਦੀ ਹਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਮੇਰਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੈਂ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਜਿਊਂਦੀ ਹਾਂ।''

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਤਦ ਪੰਜ-ਛੇ ਦੁਵਲੰਗੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧ ਕੇ ਲਗਭਗ 10 ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹੁਣ ਸ਼ੋਅ ਘੱਟ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 250 ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੇ 160-180 ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਕੰਪਨੀ ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਤਿਓਹਾਰਾਂ ਮੌਕੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ 25 ਮੰਚਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

''ਸਾਨੂੰ ਪੁਰਾਤੱਸੀ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਤਾਈ ਦੇ ਮਹੀਨੇ (ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ) ਤੱਕ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਸ਼ੋਅ ਨਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲ਼ਦੇ. ਇਹ ਸਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਮਹੀਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,'' ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ''ਆਫ਼ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਕਾਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਗੁਜਾਰਾ ਤੋਰਨ ਲਈ ਪੈਸੇ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕੰਮ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਭੀਖ ਕਿਉਂ ਮੰਗੀਏ? ਜਦੋਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੋਊਗਾ ਤਦ ਇਹਦੀ ਨੌਬਤ ਆ ਵੀ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ ਕਦੇ ਇਹ ਹਾਲਤ ਆਵੇ।''

ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਨੂੰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰ ਆਫ਼-ਸੀਜਨ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਮੰਚਨ ਦਾ ਅਯੋਜਨ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਸਹਾਇਤਾ ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰ ਸਕੇ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਪਹਿਲ ਹੋਵੇਗੀ। ''ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 'ਇੱਲਮ ਥੇਡੀ ਕਾਲਵੀ' (ਬੂਹੇ 'ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ) ਜਿਹੀ ਪਹਿਲ ਜ਼ਰੀਏ ਮੈਂ ਪੂਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਿਖਲਾਈ ਬਲਾਕਾਂ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਨੇੜੇ ਵੱਸੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਘੁੰਮਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅਸੀਂ ਨਾਚ ਤੇ ਗੀਤ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ,'' ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਨਹ। 2023 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਰਵੋਤਮ ਟ੍ਰਾਂਸ ਮਾਨਵ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤੀਰੂਨਾਨਾਗੈਯਾਰ ਨਾਮ ਨਾਲ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਇਹ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦੁਵਲੰਗੀ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੰਚ 'ਤੇ ਦੋਬਾਰਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸੀਨ ਆਉਣ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਬਿੰਦ ਕੁ ਸੁਸਤਾ ਵੀ ਲਏ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਗਣ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਮੇਕਅਪ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਵਾਲਾਈ ਕਰਾਗਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਚ ਇੱਕ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸੋਂਬੂ (ਛੋਟਾ ਘੜਾ) ਰੱਖ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਘੜੇ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਕੋਈ ਡੇਢ ਕਿੱਲੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਵੱਡੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਜਿਹਨੂੰ ਤਵਾਲਾਈ ਕਰਾਗਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹਦਾ ਵਜ਼ਨ ਕਰੀਬ 15 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਸੋਂਬੂ ਦੇ ਉਤਾਂਹ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੇ 2 ਵੱਜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਚ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਈ ਰੱਖਣ ਤੇ ਰੁਝਾਉਣ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਮੈਂ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਨੱਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਨਾਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਕੋਈ 20 ਸਾਲ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਾਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ। ਤਵਾਲਾਈ ਕਰਾਗਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਸੀ ਤਦ ਅਯੋਜਕ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਡਰਾਮਾ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਬੁੱਕ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੰਮ ਕਰਿਆ ਕਰਦੀ ਸਾਂ ਤੇ ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਬਤੌਰ ਤਨਖਾਹ ਸਿਰਫ਼ 20 ਰੁਪਏ ਹੀ ਮਿਲ਼ਦੇ ਸਨ ਤਦ ਵੀ ਮੈਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਵਜੋਂ 500 ਰੁਪਏ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਇਓਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਚ ਨੂੰ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹਦੇ ਲਈ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਧੌਣ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਸਾਲਾਂ-ਬੱਧੀ ਇਹੀ ਨਾਚ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ 30 ਮਿੰਟਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਨਾਚ ਕਰਦੀ ਸਾਂ ਜੋ ਹੁਣ ਬਾਮੁਸ਼ਕਲ 10 ਮਿੰਟ ਹੀ ਕਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹਾਂ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਖਾਸ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਹੀ।''

ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਜਦੋਂ ਮੰਚ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਉਹ ਘੜੇ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਤ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਨੱਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਸਪਾਸ ਪਾਣੀ ਛਲ਼ਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਲੰਬੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਦਾ ਸਾਫ਼ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਾਚ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਭਿੱਜੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਮਾਈਕ੍ਰੋਫੋਨ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਾਣਾ ਸੁਧਾਕਰ ਦਾ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

''ਚਾਹ ਪੀਣ ਲਈ ਅੱਡ ਗਲਾਸ?
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਐੱਸਸੀ, ਐੱਸਟੀ ਹੋ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗਲਾਸ ਨਹੀਂ?
ਛੂਆਛਾਤ ਦੀਆਂ ਬੇਰਹਿਮੀਆਂ
ਅੰਬੇਦਕਰ ਨੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ...

ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ਼ ਭਰੀ ਭੀੜ ਤਾੜੀਆਂ ਤੇ ਸੀਟੀਆਂ ਮਾਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ਼ ਭਰ ਕੇ ਚੂਕਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਤਾਂ ਹੱਥ ਲਹਿਰਾ ਕੇ ਨੱਚਣ ਵੀ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਐਸ਼ਵਰਿਆ 'ਤੇ ਕਰੰਸੀ ਨੋਟਾਂ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ''ਇਹ ਕਲੌਨੀ ਦਾ ਇਲਾਕਾ (ਦਲਿਤ ਬਸਤੀ) ਹੈ। ਇੱਤੇ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਗੀਤ ਤੇ ਭਜਨ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੇ,'' ਮੰਚ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੇ ਲਹਿਜੇ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ''ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਬੇਦਕਰ ਗੀਤ ਹੀ ਪਸੰਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।''

ਪਹੁ ਫੁੱਟਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੈ ਤੇ ਅਸੀਂ ਨਾਟਕ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਨਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨੀਅਤੀ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁੰਨ ਮੋੜ 'ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।

ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੇ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਾਜਾ ਏਲੀਲਾਰਸਨ ਅਤੇ ਉਹਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਰਾਣੀ ਕਲਈ ਸੇਲਵੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ਼ ਦੋਬਾਰਾ ਮਿਲ਼ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਲਈ ਸੇਲਵੀ ਦੇ ਕੋਲ਼ ਉਹਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵੀ ਕਾਲੀ ਦੇ ਕੋਲ਼ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੀੜ੍ਹ ਤੇ ਅਨਿਆ ਤੋਂ ਆਹਤ ਉਹਦੀ ਪ੍ਰਰਾਥਨਾ ਦੇਵੀ ਮਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਹਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁਦ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਹ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੈਵੀ ਨਿਆ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਪ ਕਾਰਨ ਮੋਹਨਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਮਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹਦੀ ਲੋਥ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਜਾਦੂਗਰਨੀ ਸਾਥੀ ਬਗੈਰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੀ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਜ਼ਸ਼ਾਂ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਏਲੀਲਾਰਸਨ ਤੇ ਰਾਣੀ ਕਲਈ ਸੇਲਵੀ ਨਿਆ ਮੁਤਾਬਕ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਸਿੰਘਾਸਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਮੰਚ 'ਤੇ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਅੰਨ੍ਹੀ ਕਲਈ ਸੇਲਵੀ ਨਾਲ਼ ਮਿਲਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਭੀਖ ਮੰਗਦੀ ਹੋਈ ਭਟਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰੀਂ ਉਹ ਦੇਵੀ ਕਾਲ਼ੀ ਕੋਲ਼ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਉਹਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਨਿਆ ਦੇਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਆਖ਼ਰੀ ਸੀਨ ਨਾਲ਼ ਪੰਜ ਟ੍ਰਾਂਸ ਮਹਿਲਾ ਕਲਾਕਾਰ ਕਾਲ਼ੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਪੰਜੋਂ ਹੀ ਨਾਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਬਾਲ਼ੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਨਿੰਮ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਦੇ ਢੇਰ ਜਮ੍ਹਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜੋ ਕਾਲ਼ੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਰੰਗ ਦੇ ਲੀੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਬੜੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਨੱਚ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਚੀਕਾਂ ਨਿਕਲ਼ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਮੰਚ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ।

ਜੁਆਨ ਦੁਵਲੰਗੀ ਔਰਤ ਕਲਾਕਾਰ ਸੇਂਬਾ (23) ਮੁਰਗੇ ਦੀ ਧੌਣ 'ਚ ਦੰਦ ਗੱਡ ਕੇ ਉਸਦਾ ਖੂਨ ਚੂਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਭੀੜ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਕਿੰਡ 'ਚ ਸੇਂਬਾ ਮੁਰਗੇ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਦੱਬੀ ਦੌੜਦੀ ਹੋਈ ਸੜਕ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਲਾਕਾਰ ਸੇਂਬਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਾਪਿਸ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਲ਼ੀਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਖ ਅਤੇ ਕੁੰਮਕੁਮ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਕਲਾਕਾਰ ਆਪਣਾ ਸਾਜ਼ੋ ਸਮਾਨ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਆਯੋਜਕ ਐਡਵਾਂਸ ਦੇ ਪੈਸੇ ਕੱਟ ਕੇ ਬਕਾਇਆ ਪੈਸੇ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਨੂੰ ਚੁਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰੀਬ-ਕਰੀਬ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹਨ।

"ਅਸੀਂ ਰੋਜ਼ ਕਿੰਨਾ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਸਹੀ-ਸਹੀ ਦੱਸਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਸ਼ੋਅ ਲਈ 25,000 ਤੋਂ 30,000 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਉਤਸਵ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਨੁਭਵੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ 1,500 ਤੋਂ 2,000 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬੁਕਿੰਗ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ 1,000 ਤੋਂ 1,200 ਰੁਪਏ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਸਿਰਫ਼ 2,000 ਰੁਪਏ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਕੰਮ ਚਲਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ," ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਫਿਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਰੁੱਕ ਕੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਹੁਣ ਇਹ ਕੰਪਨੀ ਮੇਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਪੈਸੇ ਉਹ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਦੇਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦੇ ਪੈਸੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਹਨ।" ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਰਕਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਰਜ਼ਾ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਕੇ ਚੌਗੁਣਾ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਾਧੂ ਕਰਜ਼ ਅਤੇ ਵਿਆਜ ਦੀ ਭਾਰੀ ਪੰਡ ਅਲੱਗ ਤੋਂ ਹੈ।

"ਅਸੀਂ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਪੈਸੇ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਪੈਸੇ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ," ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਆਪਣੇ ਆਰਥਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਜਗ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੂਦਖੋਰੀ ਦੀ ਦਰ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਚੇਤ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਕਿ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਮਾੜੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜਾਣੂ ਹਨ।

"ਇਸ ਪੈਸੇ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇਗਾ। ਉਹ ਜਿਓਂ ਦਾ ਤਿਓਂ ਹੀ ਬਣਿਆ ਰਹੂਗਾ। ਫਿਲਹਾਲ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵਿਆਜ ਹੀ ਮੋੜ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਮੂਲਧਨ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੋੜ ਸਕਾਂਗੀ," ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਟਕ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਰਜ਼ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਨਾਟਕ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਇੱਕ ਗੱਡੀ ਦੀ ਛੱਤ 'ਤੇ ਲੱਦ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੈਨ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਖਿੜਕੀ 'ਤੇ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪੋਸਟਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਕਲਾਵਈ ਕ੍ਰੌਸ ਰੋਡ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਅੱਡਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਅ ਦੇ ਦਿਨ ਪਿਕਅਪ ਅਤੇ ਡ੍ਰਾਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਲਈ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਨੇ ਜਿਹੜਾ ਘਰ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲਿਆ ਹੈ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 100 ਗਜ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਘਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਕੱਚੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸਦੀ ਛੱਤ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੈ।

"ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਕਲਾ ਨਾਲ਼ ਇੰਨਾ ਪਿਆਰ ਕਿਉਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਸੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋ ਪਾਤਰ ਮੈਂ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹਾਂ," ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਝੱਲਣੀਆਂ ਪੈਣ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮੰਚ 'ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਤਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਸਮਝਦੀ ਹਾਂ।"

ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਦੇਣ ਲਈ ਮੈਂ ਕਵਿਤਾ ਮੁਰਲੀਧਰਨ ਦਾ ਦਿਲੋਂ ਸ਼ੁਕਰੀਆ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।

ਇਹ ਸਟੋਰੀ ਮ੍ਰਿਣਾਲਿਨੀ ਮੁਖਰਜੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ (ਐੱਮਐੱਮਐੱਫ਼) ਤੋਂ ਮਿਲ਼ੀ ਫ਼ੈਲੋਸ਼ਿਪ ਤਹਿਤ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ।

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ