কেন্দ্ৰত কেৱল ইশ্বৰ্য়া

কুকুৰাৰ ডিঙিটো দাঁতেৰে কামুৰি চিঙি পেলাই চুডলই কালী বা শ্মশান দেৱীৰ প্ৰতি উত্সৰ্গা কৰাৰ পিছত তেওঁ দাঁতেৰে তৰাপ্পু (ছাগলীৰ হাওঁফাওঁ)টো দাঁতেৰে কামুৰি ছন্দোময় গতিত আগবাঢ়িছে, তেওঁৰ বাওঁহাতত এখন কাঁচি। দেৱী পুত্ৰু পুনকাবানট্টু আম্মান মন্দিৰৰ পৰা ক’লা শাড়ী পিন্ধা ইশ্বৰ্য়াই পাম্বাই আৰু পাৰাই ঢোলৰ ছন্দে ছন্দে ব্যস্ত ৰাস্তা এটাত আগবাঢ়ি গৈ আছে তিৰুবল্লম চহৰৰ পুনই নদীলৈ। প্ৰায় শুকাই তৰাং হৈ পৰা নদীখন পায় মানে তিৰুনংগইগৰাকী ঢলি পৰিল। তেওঁৰ বাবে এয়া কেৱল নৃত্য পৰিৱেশন নহয়, যদিওবা এই ৩৭ বৰ্ষীয় ইশ্বৰ্য়াই নিজাকৈ এটা নাট্যগোষ্ঠী চলায়। মঞ্চস্থ হ’বলগীয়া নাটখনলৈ তেতিয়াও কেবাঘণ্টা আছে, একেবাৰে দিনটোৰ শেষত নাটখন পৰিৱেশন কৰা হ’ব।

তামিলনাডুৰ ভেল্ল’ৰ জিলাৰ এইখন গাঁৱত দলিত সম্প্ৰদায়ৰ লোকে তামিলসকলৰ মাচি (মাৰ্চ) মাহত অমাৱস্যাৰ দিনা বাৰ্ষিক মায়ানা কল্লাই উত্সৱ (শ্মশান উত্সৱ)ত এই তিৰুনংগই মহিলাগৰাকীয়ে ভাগ লৈছে। ইশ্বৰ্য়া চক্কিলিয়াৰ সম্প্ৰদায়ৰ, ৰাজ্যখনত অনুসূচিত জাতি হিচাপে তালিকাবদ্ধ। যোৱা দুটা দশক ধৰি তেওঁ মন্দিৰৰ এই উত্সৱত ভাগ লৈ আহিছে।

“এই উন্মাদনাত মই নচা নাছিলো,” তেওঁ কয়। “মোৰ একো মনত নাছিলো, মোৰ গাত আম্মা লম্ভিছিল।” আম্মা মানে কালীৰ ৰূপ, তেওঁলোকৰ সম্প্ৰদায়ে উপাসনা কৰা দেৱী। নীতি-নিয়মখিনি শেষ হোৱাৰ পিছত চুড়ান্ত পৰিৱেশন ৰাতি ১০ বজাত হ’ব।

ৰাতিৰ কাহিনী অলপ বেলেগ। ৰাস্তাৰ মাজত থকা দহ বাই বাৰ ফুট ওখ মঞ্চখনত উঠোতে ইশ্বৰ্য়াই তেওঁৰ গাত বল ঘুৰাই পোৱা যেন লাগিছে। বেনাৰখন ক’ত লগাব লাগিব, ৫০০ ৱাটৰ লাইটকেইটা ক’ত বহুৱালে ভাল হ’ব সেই আটাইবোৰ পৰামৰ্শ তেওঁ উত্সৱৰ আয়োজকসকলক দিছে। “দুটা মঞ্চৰ ফালে মুখ কৰি লগাওক, অলপ চুকীয়চুকিকৈ লগাওক,” তেওঁ নিৰ্দেশ দিছে। তেৱেই মঞ্চ পৰিচালক, কষ্টিউম ডিজাইনাৰ, লাইট ডিজাইনাৰ, পৰিচালক, নাট্যকাৰ আৰু নাট্যগোষ্ঠীটোৰ মুৰব্বী। অশোক নাটক মণ্ডৰম নামে নাট্যগোষ্ঠীটোৰ ইশ্বৰ্য়াই হৈছে সেনানায়ক। মঞ্চত থকা কাপোৰৰ বেনাৰত নাট্যগোষ্ঠীটোৰ নাম ডাঙৰ ডাঙৰ আখৰেৰে লিখা আছে।

“এইটোৱেই একমাত্ৰ নাট্যগোষ্ঠী যিটোত ৰজনীকান্ত, বিজয়কান্ত আৰু খুছবু আটায়ে আছিল,” চিনে জগত তাৰকাৰ উল্লেখ কৰি বেনাৰখনলৈ আঙুলিয়াই হাঁহি এটা মাৰি ইশ্বৰ্য়াই কয়। এই কথাৰ গুৰি ক’ত, পিছতহে আমি বুজিলো। এতিয়া দেখিছো ভালেকেইজনে এটামাত্ৰ ২০০ ৱাট বিজুলীবাতিৰ ফালে মুখ কৰি আছে। হাতত আইনা লৈ প্ৰসাধন সনাত লাগিছে। তেওঁলোকৰ গ্ৰীণৰুম হৈছে ৰামাৰ মন্দিৰ, পৰ্দাৰ পিছফালে। ঠাইডোখৰ একেলগে আটাইকেইজন শিল্পীয়ে মেকআপ কৰিবপৰাকৈ পৰ্য্যাপ্ত নহয়, তেওঁলোকে পাল পাতি মেকআপ কৰিছে। কিছুমানে কাৰুবৰই (মণিকূট)ৰ কাষতে প্ৰসাধন লগাইছে। আন মন্দিৰৰ দৰে ইয়াত তেওঁলোকক ‘ওলাই যা’ বুলি কোৱা মানুহ নাই।

“২০১৮ চনত এই নাট্যগোষ্ঠীটো আৰম্ভ কৰিছিলো। এই কথা মনত ভাবিয়েই আৰম্ভ কৰিছিলো যে এই কামটো থাকিলে ৰূপান্তৰিত মহিলাই ভিক্ষা মাগিব নালাগে বা যৌনকৰ্মক পেছা হিচাপে ল’বলগীয়া নহয়। তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁলোকে শিল্পী হিচাপে জীয়াব পাৰিব। তেওঁ নাট্যগোষ্ঠীটোক নাম দিছিল ‘অশোক নাটকা মণ্ডৰম’। “আচলতে মই ৰূপান্তৰিত মহিলা হিচাপে মোক আন ৰূপান্তৰিত মহিলাই দিয়া নামটো মই ভাল নাপাও। ইশ্বৰ্য়া নহয়। মোৰ নাম আচলতে অশোক। আৰু মই এইটো নাম ভাল পাও। সেয়ে মই নাট্যগোষ্ঠীটোৰ নামটো সেই নামেৰেই ৰাখিলো।”

প্ৰদৰ্শনীৰ সময় চাপি অহাত মানুহবোৰে মঞ্চৰ সন্মুখত, ঠিক ৰাস্তাৰ মাজত কম্বল লৈ গোট খাবলৈ ধৰিলে। তেওঁলোকে গোটেই ৰাতি চলিবলগীয়া উৎসৱৰ এই বিৰাট আয়োজনৰ অভিজ্ঞতাৰ বাবে উত্সুক হৈ ৰৈছে। ঈশ্বৰ্য়াই কয়, “মই নাট্যকাৰ আৰু পৰিবেশক। “আমি ঘাইকৈ কাল্পনিক কাহিনী উপস্থাপন কৰো। আমি সেইবোৰক উপন্যাস বুলি কওঁ। আমি পৌৰাণিক কাহিনী, হৰিচন্দ্ৰ, দানাসুৰা কাৰ্নান, নললায়িনী, নল্লা তংগলৰ কাহিনীও কৰো। আৰু লোককথাৰ ওপৰত আধাৰিত নাটক, যেনে আমি আজি ৰাতি পৰিবেশন কৰা নাটকখন – ‘দেইৱম তন্দ তিৰপু (বিধাতাৰ বাক্য)।” এইখন ৰাজকুমাৰ এয়িলৰচন আৰু কালাই চেলভিৰ লোককথাৰ আধাৰত নিৰ্মিত নাটক। অপৰাধ, শাস্তি, মুক্তি, আৰু ঐশ্বৰিক ন্যায়ৰ কাহিনী।

সমৃদ্ধিৰে উপচা বিজয়পুৰী ৰাজ্যত ৰজা বিজয় বর্মন আৰু ৰাণী বিজয়াই প্রজ্ঞা আৰু মমতাৰে শাসন কৰিছিল। ৰাজকীয় দম্পতীহালে দুটা সন্তানৰ আশীৰ্বাদ লাভ কৰিলে - ৰাজকুমাৰ এয়িলৰচন আৰু ৰাজকুমাৰী এয়িলৰচী। ৰাজকুমাৰীয়ে কৰুণা আৰু আভিজাত্যক মূৰ্ত ৰূপত ব্যক্তিত্বৰ যোগেদি তুলি ধৰাৰ বিপৰীতে ৰাজকুমাৰৰ হৃদয়খন অন্ধকাৰচ্ছন্ন আছিল। তেওঁৰ আচৰণ অহংকাৰ আৰু সকলোৰে প্ৰতি অৱজ্ঞাৰে ভৰি আছিল। এটা অমংগলীয় দিনত ৰাজকুমাৰে নিজ ৰাজ্যৰে গাওঁ এখনত বিচৰণ কৰি থাকোতে কালাই চেলভি নামৰ এগৰাকী যুৱতীক নদীত গা ধুই থকা দেখা পায়। তেওঁৰ মনত তীব্ৰ বাসনা জাগি উঠাত তেওঁ তাইৰ বিৰুদ্ধে যৌন হিংসাৰ এক অকথ্য কাৰ্য্য সংঘটিত কৰে। এই দুষ্কৰ্মই কালাই চেলভিক হৃদয়বিদাৰক আঘাত হানে।

মঞ্চৰ পিছফালে থকা ইশ্বৰ্য়াই নিজৰ জীৱনত পোৱা মানসিক আঘাতৰ কাহিনী কয়। “মই বহুদিনলৈ নিজকে ৰূপান্তৰিত মহিলা বুলি নাজানিছিলো। ঘৰত কোনো নথকা সময়ত মই চুলিখিনি ফণিয়াইছিলো, ষ্টাইল কৰিছিলো। ফোট লৈছিলো, মেকআপ কৰিছিলো। এই সময়ছোৱাতে মই হঠাতে এগৰাকী ৰূপান্তৰিত মহিলাৰ সন্মুখীন হৈছিলো। তেতিয়াই মোৰ মনলৈ প্ৰথমবাৰৰ বাবে এই ভাব আহিছিল যে ময়ো চাগে এগৰাকী ৰূপান্তৰিত মহিলা,” মঞ্চত তেওঁৰ সোমোৱাৰ পাল পৰাৰ আগেয়ে নিজক সাজু কৰি থকাৰ সময়ত তেওঁ কয়।

তেওঁ শেষত মেকআপ কৰাটো নিয়মেই। ইফালে বহুৱাসকলে মঞ্চত নিজৰ প্ৰতিভা প্ৰদৰ্শন কৰি দৰ্শকক মোহাচ্ছন্ন কৰি ৰাখিছে। হঠাতে সংগীত সলনি হয়। ইশ্বৰ্য়াই মঞ্চত ৰূপান্তৰিত মহিলাসকলৰ সৈতে যোগ দি বৃত্তাকাৰে গীত জুৰিছে। এই গীতটোৰে নাটক আৰম্ভ হয়। তামিল গানাৰ বৈশিষ্টভৰা লঘু লোকগীত।

গীতটো শেষ হোৱাৰ পিছতে প্ৰথমটো দৃশ্য আৰম্ভ হয় এটা ৰাজপ্ৰাসাদত। কালাই চেলভিৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ন কৰা ইশ্বৰ্য়াই ততালিকে নিজৰ কষ্টিউম সলনি কৰিব লাগিব।

যৌন হিংসাৰ বলি হোৱাৰ পিছত কালাই চেলভিয়ে নিজৰ ভায়েকৰ সৈতে ৰাজদৰবাৰত উপস্থিত হৈ ন্যায়ৰ দাবী কৰে। পুত্ৰৰ এই কাৰ্য্যত ৰজা-ৰাণী হতচকিত হৈ পৰে। পদ নিৰ্বিশেষে ন্যায়ৰ প্ৰতি নিজৰ দায়বদ্ধতা প্ৰদৰ্শন কৰি তেওঁলোকে ৰাজকুমাৰক কালাই চেলভিক বিয়া কৰাবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে এই আশাত যে তেওঁ কৰা ভয়ংকৰ অপৰাধৰ কিছু এটা শুধৰণি হওঁক। কিন্তু আন এক ভয়ংকৰ অভিসন্ধি ৰৈ আছে খোদ ৰজাৰ বিৰুদ্ধে। ৰাজ্যৰ সেনাপতিগৰাকীয়ে ৰজাক উফৰাই পেলোৱাৰ এক অশুভ পৰিকল্পনা আৰম্ভ কৰিছে। তাৰ ঠাইত প্ৰেয়সী মোহনাক গাদীত বহুওৱাৰ তেওঁ পৰিকল্পনা কৰিছে। ক’লা যাদুত পাকৈত প্ৰলোভনকাৰী মোহনাই ৰাজকুমাৰক ফান্দত পেলাইছে। বেশ্যালয়ৰ ৰাণীৰ বেশত তাই তেওঁক নিজৰ কু-অভিপ্ৰায়ত আবদ্ধ কৰি ৰাখিছে।

এই ষড়যন্ত্ৰৰ মাজতে ৰাজকুমাৰ এয়িলৰচনে চূড়ান্ত বিশ্বাসঘাতকতা কৰে। নিজৰ পিতৃক হত্যা কৰি সিংহাসন দখল কৰে। বিজয়পুৰীত আৰম্ভ হয় সন্ত্ৰাসৰ ৰাজত্ব। তেওঁৰ পত্নী চেলভিয়ে আটাইতকৈ বেছি কষ্ট ভোগে। গৰ্ভাৱস্থাৰ গোটেই সময়ছোৱাত ৰাজকুমাৰৰ হাতত ভয়ংকৰ ঘৰুৱা হিংসা তেওঁ নিৰৱে সহি থাকিবলগীয়া হয়। পুত্ৰৰ এই উন্মাদ চৰিত্ৰ দেখি ৰাণী বিজয়াই মাতৃ হিচাপে অভিশাপ দিয়ে। “ৰাজকুমাৰ কুষ্ঠ ৰোগত আক্ৰান্ত হওক!” মোহনা আৰু সেনাপতিয়ে এতিয়া সিংহাসন দখল কৰি ৰুগীয়া ৰজাক গাদীৰ পৰা বেদখল কৰে আৰু নিষ্ঠুৰভাৱে কালাই চেলভিক অন্ধ কৰি ৰাজপথত ভিক্ষা খুজিবলৈ বাধ্য কৰে।

এতিয়া দৃশ্যপটত ইশ্বৰ্য়া। চকুৰ পৰা তেজ বৈ থকা এগৰাকী ভৰ-গাভিনী তাই। ৰাজপথত ভিক্ষা মাগি ফুৰিছে। মাতৃত্বৰ শোকগীত গোৱাত দৰ্শকৰ উল্লাস পলকতে নাইকিয়া হৈ যায় আৰু সকলোৰে চকু সেমেকি উঠে। দৰ্শকৰ বহুতেই তাই হাতত লৈ ফুৰা ভিক্ষাপাত্ৰত কিছু মুদ্ৰা আৰু নোট দিবলৈ উঠি আহে। “মোৰ কিয় আজি এই দশা হ’ল? কিয় তেজৰ চকুলো টুকিছো? কওঁ শুনক...”

গীতটোৰ শেষত তেওঁ কোৱা সেই দুশাৰী কথাৰ পিছত পট পৰিৱৰ্তন ঘটে, তেওঁ আমাক লৈ যায় অতীতলৈ।

আন অভিনেতাসকল মঞ্চত উঠে। মঞ্চৰ পৰা নামি ইশ্বৰ্য়া আকৌ পৰ্দাৰ আঁৰলৈ আহে। গালৰ পৰা বৈ অহা তেজৰ চিনবোৰ মচি তেওঁ পৰৱৰ্তী দৃশ্যটোৰ বাবে শাড়ী আৰু মেকআপ সলনি কৰে। “মোৰ পৰৱৰ্তী দৃশ্যটোলৈ এঘণ্টাৰো অধিক সময় আছে,” তেওঁ ভৰি দুখন কোঁচাই অলপ পিছলৈ হেলান দি নিজৰ অতীতৰ কথালৈ লৈ যায়।

তেওঁ কয়, “যেতিয়া মই বুজিলোঁ যে মই এগৰাকী ৰূপান্তৰিত মহিলা, মই মোৰ মাৰ সন্মুখত কান্দোন ৰখাব নোৱাৰিলো। মই মাক সুধিলো যে ভগৱানে মোক কিয় এনেদৰে সৃষ্টি কৰিছে। তেতিয়াই মায়ে কৈছিল, “এটা শিশুৱে যদি তোমাৰ উৰুখন লেতেৰা কৰে, তেতিয়া তুমি কি সেয়া ধুই পেলাবা নে নে শিশুটিক কাটি পেলাবা? গতিকে, মোৰ ল’ৰা যিয়েই নহওক কিয়, তেওঁ মোৰ বাবে সোণৰ লেখীয়া। কিয় কান্দিছা সোণামুৱাটো?” সেই সময়তত যেতিয়া ৰূপান্তৰিত মহিলাৰ বিষয়ে কোনো সচেতনতা নাছিল, তেতিয়াও মোৰ মায়ে মোক গ্ৰহণ কৰিছিল। মোৰ মা মোৰ বাবে ভগৱান। তেওঁৰ কোলাতে মই সদায় শান্তি পাইছিলো, তেঁৱেই মোক সকলোতে সমৰ্থন কৰিছিল।

“মই মাত্ৰ দশম শ্ৰেণীলৈকেহে পঢ়িলো। ঘৰৰ অৱস্থা একেবাৰে শোচনীয় আছিল, সেয়ে মই শিক্ষাত মনোনিৱেশ কৰিব নোৱাৰিলো। মই দশম শ্ৰেণী উত্তীৰ্ণ হ’ব নোৱাৰিলো। তাৰ পিছত মই পঢ়া-শুনা এৰিলো। কাম বিচাৰি ওলাই গ’লো আৰু শিলভঙা কামকে ধৰি গধুৰ শাৰীৰিক শ্ৰমৰ কাম কৰিলো,” ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰৰ প্ৰতি থকা আকৰ্ষণৰ জীয়া স্মৃতি তেওঁৰ মানস পটত ভাঁহি উঠিল।

তেওঁ কয়, “এবাৰ আমাৰ গাঁৱৰ উৎসৱৰ সময়ত নাট্যদল এটাই অনুষ্ঠান পৰিৱেশন কৰিবলৈ আহিছিল। মোৰ আটাইবোৰ বন্ধুৱে মোক তেওঁলোকৰ সন্মুখত নাচিবলৈ ক’লে। মই নাচিলো। তেওঁলোক সকলোৱে মোক প্ৰশংসা কৰিলে আৰু ক’লে যে মই সঁচাকৈয়ে ভাল নাচিছো। তেওঁলোকে মোক তেওঁলোকৰ ভিজিটিং কাৰ্ড দি ক’লে, “প্ৰথমে অধ্যয়ন কৰা, আৰু তাৰ পিছত যদি তুমি নাটকৰ প্ৰতি আগ্ৰহী হৈ পৰা, তেন্তে আমাৰ লগতে আহিব পাৰিবা।”

“প্ৰথম অৱস্থাত মই কেৱল আমাৰ ঘৰখনৰ বাবে পইচা উপাৰ্জন কৰিবলৈহে নাটত ভাগ লৈছিলো। কিন্তু লাহে লাহে মোৰ এই কাম ভাল লগা হৈছিল আৰু নাটক মোৰ পেছাত পৰিণত হৈছিল। তেতিয়া আমি গোটেই ৰাতিৰ অভিনয়ৰ বাবে ২০ টকা পাইছিলো। বহু নাট্যগোষ্ঠীৰ সৈতে মোৰ চিনাকি হৈছিল।” নাট্যগোষ্ঠীয়ে শিল্পীসকলক তেওঁলোকৰ প্ৰতিভাৰ অনুমানৰ ভিত্তিত আগধন দিয়ে। নিয়মটো হ’ল যে এবাৰ কোম্পানী এটাৰ পৰা আগধন লোৱাৰ পিছত সেয়া ঘূৰাই দিব নোৱাৰালৈকে তেওঁলোকৰ লগত থাকিব লাগিব।

“মোৰ ৭ লাখ টকাৰ ঋণ আছিল। মাৰ চিকিৎসাৰ বাবে তেতিয়া প্ৰয়োজনীয় টকাখিনি লৈ নাট্যগোষ্ঠীৰ এজন মালিকৰ লগত থাকিলো। সেই সকলোবোৰ পৰিশোধ কৰিবলৈ মোৰ ১০ বছৰ সময় লাগিল।” আৰু সেয়াও সম্ভৱ হৈছিল কেৱল তেওঁ এগৰাকী জনপ্ৰিয় শিল্পী হোৱাৰ বাবে। “আগতে মই মোৰ দৰমহাতকৈও বেছি ধন উপহাৰ হিচাপে পাইছিলো। মোৰ দৰমহাৰ আটাইখিনি ঋণ পৰিশোধ কৰোঁতে গৈছিল। [পিছলৈ], মোৰ মা কৰ্কট ৰোগত ঢুকাইছিল।”

নাট্যগোষ্ঠীটোৰ আন এগৰাকী শিল্পী ৰজনীয়ে কষ্টিউম সলনি কৰিবলৈ মঞ্চৰ পিছফালে প্ৰৱেশ কৰে। “এইয়া ৰজনীকান্ত আহিছে!” ইশ্বৰ্য়াই কয়। “এতিয়া তেওঁ ৰজনীকান্ত, আগতে তেওঁ আছিল শৰত্কুমাৰ। তেওঁৰ শৰীৰ আছিল এজন পালোৱানৰ। মোৰ ১৪ বছৰ বয়সত তেওঁ আছিল এজন তাৰকা অভিনেতা। মানুহে তেওঁৰ সৈতে অভিনয় কৰিবলৈ প্ৰতিযোগিতাত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। মই তেতিয়া তেওঁৰ সহায়ক আছিলো,” ইশ্বৰ্য়াই হাঁহি হাঁহি কয়। অভিনেতাজনৰ প্ৰকৃত নাম বিনায়কম, তেওঁৰ বয়স আঢ়ৈ কুৰি। “অন্নমলাই চিনেমাৰ ৰজনীকান্ত আৰু বৰ্তমানৰ ৰজনীৰ মাজত পাৰ্থক্য আছে, মোৰ বাবেও সেয়া সঁচা,” হাঁহি হাঁহি তেওঁ কয়।

ইশ্বৰ্য়াই আৰু কয়, “আমি কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰি খাব লাগিব আৰু মৰ্যাদাৰে জীয়াই থাকিব লাগিব। এই কামে মনলৈ সন্তোষ আনে। কিন্তু একে সময়তে এগৰাকী ৰূপান্তৰিত মহিলা হিচাপে আমি বহু হিংসাৰ ঘটনাৰ সন্মুখীন হওঁ। কিছুমান গাঁৱত আমি নিৰাপদে পেচাব কৰিবলৈও যাব নোৱাৰো। এই কাৰণতে বহু ৰূপান্তৰিত মহিলাই এই ক্ষেত্ৰখন এৰি গৈছে।” মাকৰ মৃত্যুৰ পিছত ইশ্বৰ্য়াৰ লিংগ নিশ্চিতকৰণৰ অস্ত্ৰোপচাৰ কৰা হয়। কিন্তু অভিনয় জগতখনলৈ ঘূৰি যোৱাৰ পিছতো তেওঁৰ সংগ্ৰাম চলি থাকিল।

“সেই সময়ত অস্ত্ৰোপচাৰ কৰা ৰূপান্তৰিত মহিলাসকলক নাট্যগোষ্ঠীত লোৱা হোৱা নাছিল। মোৰ অস্ত্ৰোপচাৰৰ পিছত তিনি বছৰ ধৰি মই নাট্যগোষ্ঠীৰ সৈতে যোৱাৰ সময়ত লুঙি আৰু চাৰ্ট পিন্ধি আছিলো। তেওঁলোকে আমি শাড়ী পিন্ধাটো গ্ৰহণ কৰা নাছিল। বহু গোষ্ঠীয়ে মোক কেৱল মই যি হয়, সেইটোৰ বাবেই নাকচ কৰিছিল। আৰু মই কাৰো পৰা এনেকৈ অপমানিত হৈ থাকিব বিচৰা নাছিলো। তেতিয়াই মই নিজকে প্ৰশ্ন কৰিছিলো, আমি নিজাকৈ নাট্যদল এটা আৰম্ভ নকৰোনো কেলৈ। আন কাৰোবাৰ বাবে কাম কৰাতকৈ মোৰ দৰে আন ৰূপান্তৰিত মহিলাৰ সৈতে নাট্যদল এটা আৰম্ভ কৰাটোৱে ভাল হ’ব যেন মোৰ লাগিল,” তেওঁ কয়।

২০১৮ত ইশ্বৰ্য়াই গাঁৱৰ এজন ব্যক্তিগত ঋণদাতাৰ পৰা মোটা ধন ঋণ লৈ নিজৰ নাট্যদলটো আৰম্ভ কৰিছিল, সুতৰ হাৰ আছিল অবিশ্বাস্যভাৱে বেছি। দলটো আৰম্ভ কৰাৰ কেইমাহমানৰ ভিতৰতে ক’ভিড-১৯ৰ বাবে লকডাউন ঘোষণা কৰা হ’ল। তেওঁৰ দৰে ৰূপান্তৰিত শিল্পীসকলে মহামাৰীৰ পৰা ৰক্ষা পোৱাৰ যি সংগ্ৰাম, সেয়া বৰ কঠিন আছিল। তেওঁ কথাবোৰ বুজি উঠাৰ আগেয়েই তেওঁ ঋণৰ বোজাত সোমাই পৰিছিল আৰু সেয়া পৰিশোধ কৰাটো টান হৈ পৰিছিল।

“লকডাউনৰ পিছতো নাটকৰ পৰা পোৱা আয় যথেষ্ট নাছিল। মই আন ৰূপান্তৰিত মহিলাৰ সৈতে কড়ই ৱচুলৰ বাবে যাবলৈ আৰম্ভ কৰিলো। সকলোৱে আমাক কেনেকৈ বিতৃষ্ণা আৰু অসন্মানেৰে চাইছিল, তাকে দেখি মোৰ মনত ঘৃণা উপজিছিল। সেয়ে মই নাটকলৈ উভতি আহিলো। তেওঁ ভিক্ষা মাগি থাকিলে বা যৌন কৰ্মকে পেছা হিচাপে ল’লে নিশ্চয়কৈ অধিক উপাৰ্জন কৰিব পাৰিলেহেঁতেন বুলি তেওঁৰ বিশ্বাস। “কিন্তু আমি সেয়া ভাল নাপাওঁ। এইটোৱেই মোৰ ভালপোৱা। এইটোৱেই মোৰ জীৱন, মোৰ পৃথিৱী; এইদৰেই মই উপাৰ্জন কৰো; এইৰেই আমি খাওঁ আৰু মৰ্যাদাৰে জীয়াই থাকো।”

তেতিয়া তেওঁৰ নাট্যদলত পাঁচৰ পৰা ছয়গৰাকী ৰূপান্তৰিত মহিলা শিল্পী আছিল যদিও এতিয়া প্ৰায় দহ গৰাকী ৰূপান্তৰিত মহিলাই কাম কৰি আছে। কিন্তু নাট পৰিৱেশন আগৰ দৰে সঘনে নহয়। বছৰি ২৫০ৰ পৰা ১৬০-১৮০লৈ শ্বো হ্ৰাস পাইছে। দলটোৱে তামিলনাডুৰ বহু জিলাত অনুষ্ঠান পৰিৱেশন কৰে, পিক চিজনত মাহটোত প্ৰায় ২৫ টা দিনেই তেওঁলোক নাট পৰিৱেশনত ব্যস্ত থাকে।

“পুৰাত্তছি মাহৰ পৰা থাই [ছেপ্টেম্বৰৰ পৰা ফেব্ৰুৱাৰী] লৈকে ছমাহ আমি কোনো শ্ব’ কৰিবলৈ নাপাওঁ। বছৰৰ আটাইতকৈ টান পৰা মাহ আমাৰ বাবে এইকেইটাই। অফ-ছিজনত আমি ঘৰতে থাকো (বেকাৰ হৈ)। আমি উপাৰ্জন কৰা ধন সেই সময়ত খাবলৈ জমা কৰি ৰাখো। যেতিয়া আমাৰ নাটকৰ কাম থাকে, তেতিয়া আমি কিয় ভিক্ষা কৰিব লাগে? যেতিয়া কাম নাথাকিব, আমি কৰিব লাগিব। সেই পৰিস্থিতি আহিব নালাগে।”

ইশ্বৰ্য়াই ভাবে যে অফ ছিজনত শ্বো ৰূপত চৰকাৰৰ পৰা সহায় পালে ভাল হ’ব। “তামিলনাডু চৰকাৰৰ ‘ইল্লাম থেদি কলভি’ [দুৱাৰডলিতে শিক্ষা] পদক্ষেপৰ জৰিয়তে মই সমগ্ৰ জিলাখনৰ চৰকাৰী বিদ্যালয়-মহাবিদ্যালয়ৰ ওচৰত বাস কৰা শৈক্ষিক খণ্ড আৰু লোকসকলৰ ওচৰলৈ যাবলৈ আৰম্ভ কৰিলো। আমি গায়ন-বায়ন আৰু নৃত্যৰ জৰিয়তে এই কাৰ্যসূচীৰ বিষয়ে সজাগতা সৃষ্টি কৰিলো,” তেওঁ কয়। ২০২৩ চনত তামিলনাডু চৰকাৰৰ পৰা শ্ৰেষ্ঠ ৰূপান্তৰিত ব্যক্তি বঁটা তেওঁ লাভ কৰে। থিৰুনাগয়াৰৰ বাবে ৰাজ্যিক পৰ্যায়ৰ বঁটাটোৱে নিজৰ সম্প্ৰদায়ৰ কল্যাণৰ বাবে কাম কৰা আৰু নিজৰ প্ৰচেষ্টাৰ জৰিয়তে কেৰিয়াৰ গঢ়ি তোলা এজন ৰূপান্তৰিত ব্যক্তিক স্বীকৃতি আৰু সুবিধা প্ৰদান কৰে।

ইশ্বৰ্য়াৰ মঞ্চত প্ৰৱেশ কৰাৰ পাল পৰিব। সেয়ে তেওঁ ক্ষণিক চকু দুটা মুদি লয়। তেওঁ উঠি যোৱাৰ সময়লৈকে সাজ-পোছাক আৰু মেকআপ সাজু হৈ উঠে। তেওঁ থাৱলাই কাৰাগম পৰিবেশন কৰিব। মূৰত ছম্বু (সৰু পাত্ৰ) লৈ নৃত্য পৰিবেশন কৰা হয়; ইয়াৰ ওজন প্ৰায় ডেৰ কিলোগ্ৰাম। থাৱলাই নামৰ আন এটা ডাঙৰ পিতলৰ পাত্ৰত প্ৰায় ১৫ কিলো ওজনৰ পানী ভৰাই ছম্বুৰ ওপৰত ৰখা হয়।

নিশা দুই বাজিছে আৰু দৰ্শকক ব্যস্ত কৰি ৰাখিবলৈ বিৰতিৰ সময়ত এই জটিল নৃত্য পৰিবেশন কৰা হৈছে।

“মই এই নৃত্য কৰি থকা ২০ বছৰ হ’ল। আৰম্ভ কৰিছিলো যেতিয়া মোৰ বয়স ১৭ বছৰ আছিল। মই তামিলনাডুৰ প্ৰায় সকলো জিলাতে নৃত্য পৰিৱেশন কৰিছো। থাৱলাই কাৰাগম নাচি মই প্ৰশংসা লভিছো। মোৰ আটাইতকৈ ভাল দিনবোৰত নাট আয়োজকসকলে কেৱল মই থকা নাট্যগোষ্ঠীহে বুক কৰিছিল। মই ২০ টকা দৰমহাত কাম কৰিছিলো যদিও দৰ্শকৰ পৰা ৫০০ টকা পৰ্য্যন্ত উপহাৰ লাভ কৰিছিলো। তেনেকৈয়ে মই মোৰ পৰিয়ালটোৰ খৰচ উলিয়াইছিলো। এতিয়া ডাক্তৰে মোক মানা কৰা কাৰণে কাচিৎহে এই নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰো। ইমান বছৰ নাচি থকা কাৰণে মোৰ গলৰ হাড়ৰ ক্ষতি হৈছে। আগতে ৩০ মিনিটৰ বাবে প্ৰদৰ্শন কৰা নৃত্য এতিয়া ১০ মিনিটৰ হৈ পৰিছে। তাকো বিশেষ অনুৰোধতহে মই প্ৰদৰ্শন কৰো।”

বহু বছৰৰ অভিজ্ঞতা স্পষ্ট হৈ পৰে যেতিয়া ইশ্বৰ্য়াই মঞ্চত নৃত্য পৰিৱেশন কৰে। পাত্ৰদুটাৰ ভাৰসাম্য ৰাখি নাচি থকাৰ মাজতে ইফালে-সিফালে পানী ছিটিকি পৰিছে। নৃত্যৰ পাছত তিতি থকা কাপোৰেৰে তেওঁ মাইকটো ধৰি মহিমাময় কণ্ঠেৰে গানা সুধাকৰৰ গীতটো গাবলৈ আৰম্ভ কৰে।

“খোৱাপানীৰ বাবে পৃথক পাত্ৰ?”
এছ.চি.,এছ.টি. হ’লে পাত্ৰও নাপায়?
অস্পৃশ্যতাৰ যি নিষ্ঠুৰতা
তাকেই ভাঙি চুৰমাৰ কৰিছে আম্বেদকাৰে

সুহুৰি, উল্লাস, হাত চাপৰিৰে দৰ্শক উত্ফুল্লিত হৈ পৰে। কোনোৱে যদি হাত দাঙি নাচিছে, কোনোৱে আকৌ উপহাৰ হিচাপে ইশ্বৰ্য়াৰ গাত টকা ছটিয়াই দিছে। “এইটো এটা কলনি [দলিত বসতিস্থল]। ইয়াত চিনেমাৰ গীত আৰু ভক্তিমূলক গীতে নচলে। ইয়াত কেৱল আম্বেদকাৰ গানহে সকলোৱে ভাল পায়।”

পূবে ধলফাট দিছে। নাট শেষ হ’বৰ হৈছে। ন্যায় আৰু শাস্তিৰে ভাগ্য পৰিৱৰ্তন হোৱালৈ নাট আগবাঢ়িছে।

হতাশাৰ গভীৰতাত হাউলি পৰা ৰজা এয়িলৰচন আৰু তেওঁৰ অন্ধ ৰাণী কালাই চেলভিয়ে পুনৰ ইজনে সিজনক বিচাৰি পায়। বিশ্বাসৰ বাহিৰে আন একো বাকী নথকা কালাই চেলভিয়ে দেৱী কালীৰ ফালে মুখ কৰে। অপৰিসীম দুখ আৰু অন্যায়ৰ পৰা জন্ম লোৱা তাইৰ প্ৰাৰ্থনা সেই মাতৃৰ কাণত পৰে। তেওঁলোকৰ আগত কালীৰ আবিৰ্ভাৱ ঘটে।

মা কালীয়ে দম্পতীহালক আশীৰ্বাদ দিয়ে আৰু তেওঁলোকৰ ঘাঁবোৰ নিৰাময় কৰে। মা কালীৰ ঐশ্বৰিক ন্যায় তেওঁলোকৰ ওপৰত অত্যাচাৰ চলোৱাসকললৈ বিস্তৃত – মোহনাক সাগৰৰ গভীৰতাত ডুব যাবলৈ, গভীৰৰ জীৱৰ চিকাৰ হ’বলৈ অভিশাপ দিয়া হয়। সেনাপতিৰ ষড়যন্ত্ৰ তেওঁৰ যাদুকৰী মিত্ৰৰ অবিহনে ছেদেলি-ভেদেলি হৈ পৰে। ৰজা এয়িলৰচন আৰু ৰাণী কালাই চেলভিয়ে উচিত স্থান লাভ কৰে।

মঞ্চত ইশ্বৰ্য়াই দৰ্শকৰ মনযোগ ৰাস্তাত থকা অন্ধ কালাই চেলভিলৈ ঘূৰাই আনে। তেওঁ দেৱী কালীক প্ৰাৰ্থনা কৰিছে। দেৱীয়ে তেওঁৰ সন্মুখত উপস্থিত হৈ ন্যায় প্ৰদানৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছে। পাঁচগৰাকী ৰূপান্তৰিত মহিলা শিল্পীয়ে এই চূড়ান্ত দৃশ্যত কালীৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছে – কালীৰ নৃত্য পৰিৱেশন কৰিছে। মাটিৰ পাত্ৰত জুই ধৰা হৈছে। নিমগছৰ পাতবোৰ থুপ খুৱাই থোৱা হৈছে। পাঁচগৰাকী কালী, প্ৰত্যেকেই বেলেগ বেলেগ ৰঙৰ সাজ-পোছাক পিন্ধি উত্তাল নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰি উৰুলি দি মঞ্চত প্ৰৱেশ কৰিছে।

২৩ বছৰীয়া ৰূপান্তৰিত মহিলা অভিনেত্ৰী চেম্বাই কুকুৰাৰ ডিঙি কামুৰি তেজ শুহি থকাৰ সময়ত হাত দুখন তীব্ৰবেগে ঘুৰায়। ইশ্বৰ্য়াই ৰাইজক বাট এৰি দিবলৈ ইংগিত দিয়ে। পলকতে ছেম্বাই কুকুৰাটো মুখত লৈ ৰাস্তাৰ শেষলৈকে দৌৰি যায় আৰু অদৃশ্য হৈ যায়। শিল্পীসকলে চেম্বাৰ পিছে পিছে দৌৰি আহি তেওঁক ঘূৰাই আনে। কালীসকল শান্ত অৱস্থালৈ ঘূৰি আহে। দৰ্শকৰ মাজত থকা মানুহক পবিত্ৰ ছাই আৰু কুংকুম বিতৰণ কৰে আৰু নাটকৰ যৱনিকা পৰে।

শিল্পীসকলে পুৱতি নিশা টালি-টোপোলা বান্ধিবলৈ লয়। অনুষ্ঠানৰ আয়োজকে ইশ্বৰ্য়াই আগধনৰ পিছত দিবলগীয়া মাননিখিনি দিয়ে। অলপ দাম-দৰ কৰাৰ পিছত ইশ্বৰ্য়াই অকণমান বেছি টকা পায়।

“আমাৰ দৈনিক সঠিক আয় কিমান, সেয়া কোৱাটো টান। নাটকৰ ধৰণ আৰু উৎসৱৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি আমি এটা শ্ব'ৰ বাবে ২৫ হাজাৰৰ পৰা ৩০ হাজাৰ টকাৰ ভিতৰত ধন লও। শিল্পীসকলৰ দৰমহাও বেলেগ বেলেগ। অভিজ্ঞ শিল্পীৰ বাবে বিশেষকৈ সংগীতজ্ঞসকলৰ বাবে বুকিং মূল্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ১৫০০ৰ পৰা ২০০০ টকালৈকে দৰমহা থাকে। আনহাতে নতুন শিল্পীয়ে ১০০০ৰ পৰা ১২০০ টকালৈকে পায় তেনেকৈ কেতিয়াবা মোৰ হাতত প্ৰায় ২০০০ টকামানহে বাকী থাকে। কেতিয়াবা আকৌ এটকাও নৰয়,” ইশ্বৰ্য়াই কয়।

অলপ থমকি ৰৈ তেওঁ কয়, “এতিয়া এই নাট্যগোষ্ঠীটো মোৰ। কিন্তু মই আচল মালিক নহয়। এই গোষ্ঠীটো গঢ়োতে যাৰ পৰা পইচা লৈছো, তেওঁক আমি কিছু টকা দিবলগীয়া হয়।” আৰম্ভণিতে লাখৰ ঘাইত লোৱা ধাৰ যোৱা ছটা বছৰত চাৰিগুণ হৈছেগে। তাৰে কিছুমানত সুতৰ হাৰ বহুত বেছি।

তেওঁ কয়, “আমি [মালিকক] কি দিব লাগিব সেয়া নিৰ্ভৰ কৰে আমি পাও তাৰ ওপৰত। পইচা-পাতিৰ ক্ষেত্ৰত ইশ্বৰ্য়াই যথেষ্ট সংকোচ কৰে। গাঁওখনত প্ৰচলিত সুদৰ হাৰ আৰু চলি থকা নিয়মৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি তেওঁ নিজৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ বিষয়ে বাৰুকৈয়ে সচেতন। কিন্তু সম্ভাৱ্য প্ৰতিক্ৰিয়াৰ আশংকাত তেওঁ কোনো ধৰণৰ সবিশেষ কথা কোৱাৰ পৰা বিৰত থাকে।

“সেই ধন কেতিয়াও পৰিশোধ কৰিব নোৱাৰিম। সেয়া থাকিয়ে যাব। মই যিখিনি ধাৰ লৈছো তাৰ ওপৰত মাহিলী সুত দিওঁ। কিন্তু আমি কেতিয়াও মূলধন ঘূৰাই দিব নোৱাৰো,” ইশ্বৰ্য়ই কয়। তেওঁৰ সন্মুখত থকা প্ৰত্যাহ্বানবোৰক তেওঁ তুচ্ছজ্ঞান নকৰে যদিও তেওঁ কি কৰিব লাগে সেই লৈ দৃঢ়প্ৰতিজ্ঞ। ঋণ বা ধন নহয়, নাটকেই তেওঁক জীয়াই থকাৰ সাহস দিছে।

নাটকৰ সা-সামগ্ৰীবোৰ গাড়ীৰ ওপৰত বোজাই কৰি দিয়া হৈছে। ভেনখন চলিবলৈ ধৰিছে। পিছফালৰ খিৰিকীখনত ইশ্বৰ্য়াৰ এখন ডাঙৰ ফটো লগাই থোৱা আছে। আধা ঘণ্টাৰ যাত্ৰাৰ অন্তত দলটোৱে কালাভাই ক্ৰছ ৰোডত উপস্থিত হয়। ইয়াৰ পৰাই শিল্পীসকলক প্ৰদৰ্শনৰ দিনা নিয়া হৈছিল আৰু এতিয়া তাতে নমাই দিয়া হ’ব। এইটো চিজনৰ বাবে ইশ্বৰ্য়াৰ ভাড়াঘৰটো ১০০ মিটাৰ দূৰত। নাৰিকলৰ পাতেৰে সজোৱা এটা ঘৰ।

“এই শিল্প মই কিয় ইমান ভাল পাও, ভাষাৰে বুজাব নোৱাৰিম। কেৱল পইচা নহয়। নাটকৰ চৰিত্ৰৰ যোগেদি মই মোৰ দুখ আৰু আনন্দ প্ৰকাশ কৰিব পাৰিছো,” ইশ্বৰ্য়াই কয়। “জীৱনত যিমানেই কষ্ট নাপাও লাগিলে, মঞ্চত থাকিলে মোক একোৱই চুব নোৱাৰে। সেয়ে মই এই দুখ-যাতনাবোৰক জীৱনৰ কেৱল এটা অংশ বুলিয়েই ধৰি লৈছো।”

কবিতা মুৰলীধৰণক তেওঁক সহায়ৰ বাবে অশেষ ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰিব বিচাৰিছো।

এই ষ্ট’ৰিটো মৃণালিনী মুখাৰ্জী ফাউণ্ডেছন (এম.এম.এফ.)ৰ ফেল’শ্বিপৰ অধীনত কৰা হৈছে।

অনুবাদ: পংকজ দাস