શાહબાદમાં: જંગલ ડૂબાડો ને બંધ બનાવો

ગજાનંદ સહરિયાએ તેઓ જમીનમાલિક છે તેવું પહેલી વાર ત્યારે સાંભળ્યું કે જ્યારે કેટલાક માણસો તેમના કાચા ઘરે આવીને તેમની જમીન વેચવા માટે પૂછવા લાગ્યા. કલોની ગામના આદિવાસી ફળિયા, મુંડેયારના રહેવાસી ગજાનંદ કહે છે, “તેમણે મને કહ્યું કે 10 વીઘા [આશરે છ એકર] જમીન મારા નામે છે. હું તે જમીન [લગભગ બે કિલોમીટર દૂર] જોવા ગયો. ત્યાં ચારેબાજુ ઝાડી-ઝાંખરાં ઊગી નીકળ્યાં હતાં. ત્યાં મેં કે બીજા કોઈએ ક્યારેય ખેતી કરી ન હતી.”

35 વર્ષીય સહરિયા આદિવાસી ગજાનંદને પોતાના આ અચાનક મળી ગયેલા માલિકપણા પર વિશ્વાસ નહોતો થતો, પણ તેનાથી જે પૈસા મળવાના હતા તેની ખુશી પણ હતી. તેઓ મહિનામાં માંડ ચાર-પાંચ દિવસ રોજના લગભગ 200 રૂપિયાની મજૂરી મેળવી શકે છે; તેઓ કામ માટે બહાર ગામ પણ જાય છે. ગજાનંદનો 15 સભ્યોનો સંયુક્ત પરિવાર મોટાભાગે શાહબાદના જંગલમાંથી મળતી ગૌણ વન પેદાશો (NTFP) પર નિર્ભર છે. તેઓ એકીશ્વાસે ગણાવે છે, “અમે મહુડા, ટેંડુ, બળતણ માટેનાં લાકડાં, આચાર, આમળાં લાવીએ છીએ. આનાથી અમારું ગાડું ગબડતું રહે છે.” આમાંથી તેમને મહિને થોડા હજાર રૂપિયાની કમાણી થાય છે.

જે જંગલ પર તેઓ નિર્ભર છે તે પૂર્વ રાજસ્થાનનું શાહબાદ તળેટીનું જંગલ છે, જે 179 ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલું છે. આ જંગલ દુર્લભ છોડ, વૃક્ષો અને વન્યજીવોથી ભરપૂર છે. તાજેતરમાં 2022માં, વન વિભાગે તેના પારિસ્થિતિક મહત્ત્વને ધ્યાનમાં રાખીને તેને સંરક્ષણ અનામત તરીકે જાહેર કર્યું હતું. કરન્યા [સ્ટેરક્યુલિયા યુરેન્સ] જેવું વૃક્ષ શાહબાદ જેવાં જૂજ જંગલોમાં જ જોવા મળે છે, અને અહીં સેંકડો ઔષધીય વનસ્પતિઓ પણ છે.

આ જંગલ અનુસૂચિ I હેઠળ આવતાં પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓનું ઘર છે અને તેમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ 1972 હેઠળ તેમના શિકાર પર પ્રતિબંધ છે. તેમની યાદીમાં બંગાળી અને સોનેરી શિયાળ, ભારતીય વરુ, દીપડો (પેન્થેરા પાર્ડસ), ભારતીય રાખોડી નોળિયું, પટ્ટાવાળી ઝરખ (હાયેના હાયેના), બડગર, વણિયર, સ્લોથ રીંછ, લાલ માથાવાળું ગીધ, ભારતીય મોર અને અન્ય ઘણા જીવોનો સમાવેશ થાય છે.

આ ઉપરાંત, તે કુનો નેશનલ પાર્કથી એક કલાકથી પણ ઓછા અંતરે આવેલું છે, અને કુનોને ચિત્તાના બીજા ઘર, મધ્યપ્રદેશના ગાંધી સાગર સાથે જોડતા સૂચિત કોરિડોરના માર્ગમાં આવે છે. ચિત્તાઓ જે ઝડપે મરી રહ્યા છે, તે જોતાં અધિકારીઓને આશા છે કે આ કોરિડોરથી મદદ મળશે.

જૂન મહિનામાં આખું અઠવાડિયું વરસાદ વરસ્યો છે. જંગલની જમીન નાનાં-નાનાં ઝરણાંઓથી છલકાઈ રહી છે, જે આગળ જઈને મોટા પ્રવાહોમાં ભળી જાય છે. આ બધું પાણી કુંદા ખો ધોધ તરફ વહી રહ્યું છે, જે 100 ફૂટ નીચે એક ઊંડી ખીણમાં ડહોળા પાણીની નદી ઠાલવી રહ્યો છે. નીચે કુનો નદી સાપની જેમ વાંકીચૂકી વહે છે. આટલો વરસાદ પડવા છતાં, અહીં ગામલોકોને ગૌણ વન પેદાશો શોધતા જોઈ શકાય છે.

સહરિયા આદિવાસીઓને વિશેષ રૂપે સંવેદનશીલ આદિવાસી જૂથ (PVTG) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે – રાજસ્થાનમાં આ એકમાત્ર એવું જૂથ છે. ગજાનંદની જેમ, તેઓ પણ ગુંદર, બળતણ, ફળો, મૂળ અને જડીબુટ્ટીઓમાંથી થતી આવક માટે જંગલ પર ખૂબ જ નિર્ભર છે. કલોની ગામમાં મોટાભાગે – 70 ટકા – આદિવાસી અને દલિત લોકો લગભગ સમાન સંખ્યામાં વસે છે (વસ્તી ગણતરી 2011).

પરંતુ હજારો લોકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા આ નૈસર્ગિક જંગલને ગ્રીનકો ગ્રુપ દ્વારા 1,800 મેગાવોટના પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ હાઇડ્રો પ્રોજેક્ટ (PSP) માટે પસંદ કરવામાં આવ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટ શાહબાદ જંગલની 408 હેક્ટર જમીનને ડૂબાડી દેશે, અને રસ્તા, મકાનો, ટ્રાન્સમિશન લાઇન અને પ્રોજેક્ટની ઓફિસો માટે જંગલની બહારની 216 હેક્ટર જમીનની જરૂર પડશે. આનાથી ઘણા વન્યજીવોનાં નિવાસસ્થાનો નાશ પામશે, અને કુનો નેશનલ પાર્કને ગાંધી સાગર અભયારણ્ય સાથે જોડતો સૂચિત ચિત્તા કોરિડોર તેના શરૂઆતના બિંદુ પાસે જ લગભગ સમાપ્ત થઈ જશે.

ભારતનાં જંગલો અને તેની આસપાસનાં ગામો, ‘વિકાસ’ પ્રોજેક્ટના ઘેરામાં આવી ગયાં છે, જે જંગલ-આધારિત આજીવિકાને કાયમ માટે ખતમ કરી રહ્યાં છે. ગ્રામીણ ભારતમાં સીમાંત અને જમીનવિહોણા લોકો માટે આ એક જીવાદોરી છે − એક અંદાજ મુજબ 40 કરોડ લોકો તેમની અનિયમિત મજૂરીની કમાણીને ટેકો આપવા માટે ગૌણ વન પેદાશો પર નિર્ભર છે.

હવે તેમની પાસેથી છેતરપિંડીથી જમીન પણ પડાવી લેવામાં આવી રહી છે. દૂરના શાહબાદ શહેર અને બારાંના વચેટિયાઓ ત્રણ ગામો – કલોની, બેંટ અને મુંગાવાલીમાં આદિવાસી જમીનમાલિકોને ‘શોધી’ રહ્યા છે, જેમની પાસેથી તેઓ સસ્તામાં જમીન ખરીદીને પ્રોજેક્ટને મંજૂરી મળ્યા પછી ઊંચા ભાવે વેચવા માંગે છે.

શાહબાદ શહેરના દલાલો પાછળ પડતાં, આદિવાસી ગજાનંદ અને તેમના ભાઈઓએ જમીન વેચવાનો નિર્ણય કર્યો. વીઘે 4 લાખ રૂપિયાના ભાવે – કુલ 40 લાખ રૂપિયાની રકમ જતી કરવી મુશ્કેલ હતી. તેઓ ક્યારેય અંતિમ ખરીદનારને મળ્યા નથી, બસ કેટલાક કાગળો પર સહી કરી દીધી જે તેઓ વાંચી શકતા નહોતા, અને તેમને એ પણ ખાતરી નથી કે તેમને પૂરી રકમ મળી છે કે નહીં. સહરિયા સમુદાયમાં સાક્ષરતા દર લગભગ 23 ટકા છે, જે રાજ્યના તમામ આદિવાસીઓના 38 ટકાના સરેરાશ દર કરતાં પણ ઘણો ઓછો છે.

ગામના 29 વર્ષીય સવર્ણ ખેડૂત જીતુ પંડિત કહે છે, “આ દલાલો અને કંપનીના લોકો આદિવાસીઓ અને દલિતોને નિશાન બનાવી રહ્યા છે કારણ કે તેમને છેતરવા સહેલા છે, અને તેમના માટે રોકડા પૈસાને નકારવા સહેલા નથી. મારા અંદાજ મુજબ, 2,000 વીઘા જમીન તો ખરીદાઈ પણ ગઈ છે.” કોઈ દલાલ કે દલાલ તરીકે કામ કરતા કોઈ પણ માણસે પારી સાથે, સત્તાવાર કે બિનસત્તાવાર રીતે, વાત કરવાની ઈચ્છા દર્શાવી નથી.

કલોનીના દલિત ખેડૂત રમેશચંદ જાટવ અને તેમના બે ભાઈઓ 17 વીઘા (આશરે 10 એકર) જમીનના માલિક છે. તેઓએ પણ 4 લાખ રૂપિયા પ્રતિ વીઘાના ભાવે જમીન વેચી દીધી છે. પારીને પોતાની પાસબુક બતાવતાં, તેઓ 7 મે, 2024ના રોજ જમા થયેલી 12 લાખ રૂપિયાની રકમ તરફ ઈશારો કરે છે, જે તેમના કહેવા મુજબ તેમનો હિસ્સો છે. ગજાનંદની જેમ, તેમને પણ ખબર નથી કે તેમણે કોને જમીન વેચી છે. તેમની પાસે આના કોઈ કાગળો નથી. “મારી પાસે તો ફક્ત સહી કરાવવામાં આવી હતી.”

આ સંયુક્ત પરિવાર વરસાદ આધારિત ખેતી કરે છે, પરંતુ તે ચાર પરિવારોનું પેટ ભરવા માટે પૂરતી નથી. પુરુષો મજૂરીકામ કરે છે, અને પરિવારની મહિલાઓ બળતણ, મહુડા અને આમળા જેવાં ફળો એકઠાં કરે છે. રમેશચંદ પારીને કહે છે, “આખા વર્ષ દરમિયાન તેમાંથી આવક થતી રહે છે.”

55 વર્ષીય રમેશચંદ કહે છે કે જે જમીન તેમણે એક દલાલને “વેચી” હતી, “તે 50 વર્ષ પહેલાં મારા પિતાને ફાળવવામાં આવી હતી.” રાજસ્થાન ઇમ્પોઝિશન ઓફ સીલિંગ ઓન એગ્રીકલ્ચરલ હોલ્ડિંગ એક્ટ 1973 હેઠળ જમીનવિહોણા અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) પરિવારોને જમીન ફાળવવામાં આવી હતી.

પરંતુ રાજસ્થાન ટેનન્સી એક્ટ, 1955 તેમને તેમના સમુદાયની બહાર જમીન વેચવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.

પારીએ બારાંના જિલ્લા કલેક્ટર રોહિતાશ્વ સિંહ તોમરને આ વિષે પૂછ્યું ત્યારે તેમનો જવાન હતો, “આવું ન થઈ શકે. હું તેની તપાસ કરાવીશ.” 40 વર્ષીય સરકારી અધિકારીએ દૃઢતાથી ઉમેરે છે, “એ શક્ય જ નથી કે SC કે ST દ્વારા કોઈ જમીનનું વેચાણ સત્તાવાર રીતે થયું હોય. તેની નોંધણી કલેક્ટર કચેરીમાં કરાવવી જરૂરી છે, અને મારી પાસે આવો કોઈ કેસ આવ્યો નથી. હું તેને રદ કરાવીશ. આ કાયદાની વિરુદ્ધ છે.”

જમીન ધરાવનારાઓ માટે આ સારા સમાચાર છે.

પરંતુ આ પ્રોજેક્ટ જંગલનું કદ પણ ઘટાડી દેશે, જે ઘણા જમીનવિહોણા ગ્રામજનો માટે, ખાસ કરીને મહિલાઓ માટે ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. 50 વર્ષીય શબુ બાઈ અને 42 વર્ષીય રાનીશ્રી સહરિયા આદિવાસી છે જેમણે બીમારીને કારણે પોતાના પતિ ગુમાવ્યા છે. તેઓ ચિંતિત સ્વરે કહે છે, “અમારી પાસે ન તો જમીન છે કે ન પશુઓ. જો જંગલ જતું રહેશે, તો અમારે અહીંથી હિજરત કરવી પડશે.”

સવારના 7:30 વાગ્યા છે, અને નેમીચંદની પાંચ ગાયો કલોનીમાંથી બહાર જતાં કાચા રસ્તા પર તેમની સાથે ધીમે ધીમે ચાલી રહી છે. તેઓ બફર ઝોનમાં ચરવા માટે જઈ રહી છે.

જે પરિવારો પાસે પશુઓ છે તેઓ પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ દ્વારા જંગલ લઈ લેવાશે તે વાતથી ખૂબ જ ચિંતિત છે. નેમીચંદ કહે છે, “અમારાં પશુઓનું ચરાણ જતું રહેશે. જો આ જંગલ જતું રહ્યું તો પશુઓ મરી જશે. તેમને ચરવા માટે કોઈ જગ્યા નહીં બચે.”

60 વર્ષીય દલિત પશુપાલક પાસે સાત વીઘા (આશરે ત્રણ એકર) જમીન છે જેના પર તેઓ મકાઈ, સોયાબીન અને ઘાસચારો ઉગાડે છે. પાકનો થોડો ભાગ વેચીને તેઓ વર્ષે લગભગ 15,000 રૂપિયા કમાય છે, પરંતુ પશુઓની દવાઓ અને અન્ય ખર્ચાઓ પછી તેમની પાસે કંઈ બચતું નથી. તેમના ચાર દીકરાઓ દૈનિક મજૂર છે, અને નેમીચંદ પણ ક્યારેક નજીકના પથ્થર તોડવાના યુનિટમાં રોજના 300 રૂપિયા પર કામ કરે છે.

જોકે તેમણે પોતાની જમીન વેચવા વિશે ગંભીરતાથી વિચાર્યું નથી, પણ તેઓ કહે છે કે તેમની પાસે વિકલ્પો મર્યાદિત છે. તેઓ ઉમેરે છે, “એક વાર વૃક્ષો કપાઈ જશે, અને [ખેતરની] જમીન જતી રહેશે, પછી અમારી પાસે કોઈ ઉપાય નહીં બચે. અમારે હિજરત કરવી પડશે ને ગામ છોડવું પડશે. આવનારી પેઢીઓ પાસે કોઈ ‘સહારો’ [આધાર] નહીં રહે. દૂધ, છાણ, ખાતર કંઈ નહીં... બધું જ ખતમ થઈ જશે.”

જંગલના બીજા ભાગમાં, લાલા રામ જાટવ અને તેમનાં પત્ની રેખા જાટવ આખા દિવસ માટે છત્રી અને પાણી લઈને નીકળ્યાં છે. આંગણવાડી કાર્યકર તરીકે કામ કરતાં રેખા પૂછે છે, “જો અમારું જંગલ કપાઈ જશે, તો અમે ઘણુંખરું ગુમાવીશું... ફળો અને ફૂલો જતાં રહેશે. અમારી રોજની કમાણી [NTFP અને બળતણમાંથી] જતી રહેશે. અમારા ગામમાં તો શું [રોજગાર] મળે?”

આ દલિત દંપતી પાસે 15 વીઘા (લગભગ 6-7 એકર) જમીન છે જેના પર તેઓ સોયાબીન, મકાઈ અને રાઈની ખેતી કરે છે, અને વર્ષે 4-5 લાખ રૂપિયા કમાય છે. પરંતુ બે બાળકો કોલેજમાં ભણતાં હોવાથી, આ પૂરતું નથી, તેથી તેઓ અહીં જંગલમાં આવ્યાં છે.

પારીએ જે પણ લોકો સાથે મુલાકાત કરી તેમાંથી કોઈએ એમ નથી કહ્યું કે જંગલ પરની તેમની નિર્ભરતાનો અંત લાવનારા સૂચિત પ્રોજેક્ટ માટે તેમની સલાહ લેવામાં આવી છે. આનો અર્થ એ છે કે ઓછામાં ઓછા બે કેન્દ્રીય કાયદાઓનું ઉલ્લંઘન કરવામાં આવ્યું છે − જે એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે રચાયા હતા કે જંગલની જમીનના કોઈ પણ રૂપાંતરણમાં આપણાં જંગલોની નજીક રહેતા લોકોને પોતાનો મત રજૂ કરવાનો યોગ્ય અધિકાર મળે.

વન અધિકાર અધિનિયમ, 2006 હેઠળ, જો ગામની ગ્રામસભા લેખિતમાં “ભલામણ” કરે તો જ કોઈ પ્રોજેક્ટ આગળ વધી શકે છે. સ્થાનિક લોકો કહે છે કે તેમને છેતરાવીને કોરા કાગળ પર તેમની સહી લેવામાં આવી હતી.

યોગ્ય વળતર અને પારદર્શિતાનો અધિકાર જમીન સંપાદન, પુનર્વસન અને પુનર્સ્થાપન અધિનિયમ, 2013 (LARRA) હેઠળ તેમની પૂર્વ સંમતિ પણ ફરજિયાત છે. તેની પણ અવગણના કરવામાં આવી હતી. (અત્યાર સુધી માત્ર વન વિભાગને જ આ જંગલના નુકસાન માટે જેસલમેરમાં 408 હેક્ટર જમીન આપીને ‘વળતર’ આપવામાં આવ્યું છે.)

પરંતુ 2022માં કલોની ગામમાં “કંપની” (ગ્રીનકો)ના માણસો દ્વારા આયોજિત એક ભોજન સમારંભ સૌને યાદ છે. પૂરી અને શાકના ભોજનને કારણે ભાષણો થોડાં સહન કરી શકાય એવાં બન્યાં – જેમાં રહેવાસીઓને આવનારા પ્રોજેક્ટને ધ્યાનમાં રાખીને કંપનીને પોતાની જમીન વેચવા માટે કહેવામાં આવ્યું. જીતુ પંડિત કહે છે કે બદલામાં, દરેક વેચનારને પ્રોજેક્ટમાં નોકરી આપવાનું વચન આપવામાં આવ્યું હતું.

આ સ્પષ્ટપણે કેન્દ્ર સરકારની શાહબાદ જંગલની જમીનને બિન-વન ઉપયોગ માટે ફેરવવાની ‘મંજૂરી’ પહેલાં કરવામાં આવ્યું હતું. તે મંજૂરી બે વર્ષ પછી આવી હતી. પર્યાવરણીય મંજૂરી (EIC) પણ ઓગસ્ટ 2024માં આપવામાં આવી હતી. તે પછી તેને મોકૂફ રાખવામાં આવી છે અને હાલમાં (સપ્ટેમ્બર 2025માં) જોધપુરમાં રાજસ્થાન હાઇકોર્ટમાં તેને પડકારવામાં આવી છે.

જોકે, જંગલમાં ખાડા ખોદવાનું અને નિશાનો લગાવવાનું કામ શરૂ થઈ ગયું છે. “કંપનીએ ભોજન સમારંભમાં આપેલાં વચનો” છતાં, જીતુ પંડિત કહે છે કે ગામના એક પણ વ્યક્તિને રોજગારી મળી નથી. તેઓ પારીને કહે છે કે, “તેઓ બહારથી મજૂરો લાવી રહ્યા છે.”

કાર્યકર્તાઓના એક જૂથે જોધપુરમાં રાજસ્થાન હાઇકોર્ટ દ્વારા વિચારણા હેઠળની સુઓ મોટો અરજીમાં એક વચગાળાની અરજી દાખલ કરી છે, જેમાં “બારાં જિલ્લાના શાહબાદ બ્લોકમાં પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટની સ્થાપના માટે કાપવા માટે મંજૂર કરાયેલાં 1.19 લાખ વૃક્ષોના રક્ષણ”ની માંગ કરવામાં આવી છે.

જિતેન્દ્ર શર્મા આ અરજી દાખલ કરનારાઓમાંના એક છે. તેઓ પૂછે છે કે વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972 મુજબ મંજૂરી વિના કોઈ સંરક્ષિત વિસ્તારમાં પ્રોજેક્ટને કેવી રીતે મંજૂરી આપી શકાય. નારાજ થયેલા શર્મા સ્પષ્ટપણે કહે છે, “તેમ છતાં, વૃક્ષો કાપવાનું શરૂ થઈ ગયું છે.” તેમના અંદાજ મુજબ 1.19 લાખ નહીં, પણ 25 લાખ વૃક્ષો કાપવામાં આવશે. (વન અધિકારીઓ પણ સહમત થાય છે કે રાજ્ય સરકારના આંકડા ખૂબ જ ઓછો અંદાજ છે.) શર્મા એક શિક્ષક અને INTACH બારાં શાખાના સંયોજક છે.

તેઓ પૂછે છે, “રાજ્ય સરકાર આટલા મોટા પાયાના ખાનગી પાવર પ્રોજેક્ટ માટે શાહબાદમાં આટલું બધું જંગલ કાપવાની મંજૂરી કેવી રીતે આપી શકે?” શર્મા શાહબાદ સંરક્ષણ સંઘર્ષ સમિતિના મુખ્ય વ્યક્તિ છે. “આ તો તદ્દન ‘તુઘલકી ફરમાન’ [તાનાશાહી નિર્ણય] છે.”

ગયા મહિને (10 સપ્ટેમ્બર, 2025ના રોજ), રાજસ્થાન વન વિભાગે બારાં ડિવિઝનના જિલ્લા વન અધિકારી, અનિલ યાદવને ગેરકાયદેસર અતિક્રમણ અને વૃક્ષોની કાપણીને મંજૂરી આપવા બદલ સસ્પેન્ડ કરી દીધા હતા. સસ્પેન્ડ થતાં પહેલાં પારી સાથે વાત કરતાં તેમણે સ્વીકાર્યું હતું કે “વૃક્ષારોપણ ક્યારેય જંગલનો વિકલ્પ બની શકે નહીં.”

આ પ્રોજેક્ટને અંતિમ મંજૂરી મળી જ જશે તેમાં ભાગ્યે જ કોઈ શંકા છે. છેવટે, દેશભરમાં મોટા ‘વિકાસ’ પ્રોજેક્ટ્સને લીલી ઝંડી આપવામાં આવી રહી છે. કુલ મળીને, 411 મોટા બંધોનું નિર્માણ થવાનું છે અને તે બધા મોટા ખર્ચવાળા પ્રોજેક્ટ છે. આંકડા જુઓ: અરુણાચલમાં સિયાંગ પર 1,50,000 કરોડ રૂપિયાથી લઈને ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટ માટે 72,000 કરોડ રૂપિયા સુધી.

રાજસ્થાન અને મધ્ય પ્રદેશમાં, વિશાળ ઊર્જા કંપની અદાણી, ગ્રીનકો સાથે અનેક પ્રોજેક્ટ્સમાં ભાગીદાર છે. તેમની વેબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ 14 માર્ચ, 2022ની એક અખબારી યાદી કહે છે: “ગ્રીનકો અદાણી જૂથના સૂચિત ઔદ્યોગિક સંકુલને 6 GWhr વીજળી પૂરી પાડશે. આ વીજળી ગ્રીનકોની ‘પમ્પ્ડ હાઇડ્રો સ્ટોરેજ’ ક્ષમતામાંથી આવશે જે મધ્ય પ્રદેશ અને રાજસ્થાનમાં વિકસી રહી છે.” રસપ્રદ વાત એ છે કે, 2035 સુધીના સૂચિત પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સમાંથી 20 ટકાથી વધુ પ્રોજેક્ટ્સ આ ભાગીદારી પેઢી પાસે છે.

જોકે, પમ્પ્ડ સ્ટોરેજની ટેક્નોલોજી અને તેની અસરકારકતાની આકરી ટીકા થઈ છે. તે વધારાની વીજળીનો સંગ્રહ કરવા અને જરૂર પડે ત્યારે ઉત્પન્ન કરવા માટે બનાવવામાં આવે છે. એટલે કે, જ્યારે માંગ ઘટે ત્યારે સંગ્રહ કરવો, અને જ્યારે જરૂર હોય ત્યારે ઉત્પન્ન કરવી.

સાઉથ એશિયા નેટવર્ક ઓન ડેમ્સ, રિવર્સ એન્ડ પીપલ (SANDRP)ના સંયોજક અને વૈજ્ઞાનિક હિમાંશુ ઠક્કર કહે છે, “પરંતુ પીક અવર્સમાં હાલની હાઇડ્રોપાવરનો પણ શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ કે દેખરેખ કરવામાં આવી રહી નથી.”

ઠક્કર વધુમાં ઉમેરે છે કે PSPs ને ‘પર્યાવરણ-મિત્ર’ તરીકે રજૂ કરવા માટે કોઈ વૈજ્ઞાનિક આધાર નથી. તેઓ ઉમેરે છે કે, તેનાથી વિપરીત, PSP જેવા મોટા માળખાકીય હસ્તક્ષેપથી નોંધપાત્ર સામાજિક અને પર્યાવરણીય આડઅસરો થશે.

ઓછામાં ઓછા 62 વધુ PSPs સૂચિત છે, જે 2035-36 સુધીમાં તૈયાર થવાની ધારણા છે. દિલ્હી અને હૈદરાબાદમાં ગ્રીનકોની ઓફિસોમાં કરાયેલા ફોનનો કોઈ જવાબ મળ્યો નથી, એક નંબર એવા મેઇલબોક્સ પર ગયો હતો જે ભરાઈ ગયો હોવાથી વધુ સંદેશા લઈ શકે તેમ ન હતો, અને મેઇલ્સનો પણ જવાબ મળ્યો નથી.

પણ આ વાર્તામાં એક વળાંક છે. અને એક એવો વળાંક જે કદાચ શાહબાદને બચાવી શકે છે.

આફ્રિકાના ચિત્તાઓનું (અસિઓનિક્સ યુબાટુસનું) ઘર એવો કુનો નેશનલ પાર્ક અહીંથી સીધા અંતરે માત્ર 40 કિમી દૂર છે. છેલ્લા વર્ષમાં, ચિત્તાઓ શિકારની શોધમાં કુનોમાંથી બહાર નીકળી રહ્યા છે, તેથી નેશનલ ટાઇગર કન્ઝર્વેશન ઓથોરિટીએ (NTCAએ) એક આંતરરાજ્ય ચિત્તા સંરક્ષણ સંકુલની યોજના બનાવી છે – જે કુનો-ગાંધી સાગર (KGS) લેન્ડસ્કેપ તરીકે ઓળખાતા લગભગ 17,000 ચોરસ કિમીના વિસ્તારને આવરી લે છે.

આ માર્ગ પર મુસાફરી કરતો ચિત્તો કુનોથી નીકળીને થોડા કલાકોમાં શાહબાદ પહોંચી જશે – અને તેઓ ત્યાં જોવા પણ મળ્યા છે. ચિત્તો કુનો નદીમાં તરીને પણ ત્યાં વધુ ઝડપથી પહોંચી શકે છે!

આ જંગલ કોરિડોરના 408 એકરને નષ્ટ કરનાર PSPને આગળ ધપાવવું કે ચિત્તાની જરૂરિયાતો સંતોષવી એ હવે જોવું રહ્યું. ચિત્તાઓ માટેના પ્રોજેક્ટનું ઉદ્ઘાટન ખુદ વડાપ્રધાને સપ્ટેમ્બર 2022માં કર્યું હતું.

સંરક્ષણવાદીઓ માટે, ચિત્તાઓ ખરેખર શાહબાદને બચાવી શકે છે તે કદાચ એક સુખદ સંભાવના છે.

પણ પહેલાં તો ચિત્તાઓએ પોતાને બચાવવા પડશે.

લેખક કોટાના વરિષ્ઠ પત્રકાર બ્રજેશ વિજયવર્ગી, ઈશા શાહ અને સૂરજ પ્રતાપ શર્માનો આ વાર્તામાં તેમની ઉદાર મદદ બદલ આભાર માને છે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ