চাহবাদত এখন অৰণ্য গুচি হ’ব এটা বান্ধ

গজানন্দ চহৰীয়াই জীৱনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে শুনিছিল যে তেওঁ নিজে এগৰাকী মাটিৰ মালিক, যেতিয়া কেইজনমান মানুহে তেওঁৰ খেৰীঘৰটোত উপস্থিত হৈ তেওঁক মাটিখিনি বিক্ৰী কৰিবলৈ কৈছিল। “তেওঁলোকে ক’লে যে মাটি মোৰ নামত আছে। মই প্ৰায় দুই কিলোমিটাৰ দূৰত থকা মোৰ ঘৰটোলৈ গৈ চালো। সেয়া হাবিৰে ভৰি আছিল। কেতিয়াও তাত একো খেতি কৰা হোৱা নাছিল। আমিও কৰা নাছিলো, আন কোনোৱেও কৰা নাছিল,” কালোনি গাঁৱৰ আদিবাসী চুবুৰী মুন্দেয়াৰৰ বাসিন্দাগৰাকীয়ে কয়।

৩৫ বছৰ বয়সীয়া চহৰীয়া আদিবাসী লোকজনে তেওঁৰ নতুন সম্পত্তিৰ কথাটো বিশ্বাস কৰিব পৰা নাছিল, আনফালে মনত পইচা পোৱাৰ আশাও জাগি উঠিছিল। তেওঁ দিনে ২০০ টকা হাজিৰাত মাহটোৰ কোনোমতে চাৰিৰ পৰা পাঁচদিন দিনহাজিৰাৰ কাম পায়। কামৰ বাবে তেওঁ প্ৰব্ৰজনো কৰে। গজানন্দৰ ১৫ জনীয়া পৰিয়ালটোৱে চাহবাদৰ হাবিৰ পৰা নন-টিম্বাৰ ফৰেষ্ট প্ৰডিউচ চমুকৈ এনটিএফপি সংগ্ৰহ কৰি চলি থাকে। “আমি মহুৱা, তেন্দু পাত, খৰি, আচাৰ, আমলা আদি সংগ্ৰহ কৰো,” তেওঁ এবিধ এবিধকৈ নামবোৰ কৈ গ’ল। “এনেকৈ আমি চলি থাকো।” এইবোৰ বিক্ৰী কৰি তেওঁলোকে মাহত এক-দুই হাজাৰ টকা পায়।

তেওঁলোকে নিৰ্ভৰ কৰা অৰণ্যখন হৈছে ৰাজস্থানৰ পূৰ্বাঞ্চলত ১৭৯ বৰ্গকিলোমিটাৰ বিয়পি থকা চাহবাদ টালেতি অৰণ্য। বিৰল উদ্ভিদ, গছ-গছনি আৰু বন্যপ্ৰাণীৰে এই অৰণ্যখন ভৰি আছে। ২০২২ত বন বিভাগে অৰণ্যখনৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰগত তাৎপৰ্য্য আঙুলিয়াই দি তাক সংৰক্ষিত বনাঞ্চল বুলি চিহ্নিত কৰিছিল। কাৰায়া [Sterculia urens] নামে উদ্ভিদবিধ কেৱল চাহবাদৰ দৰেই কেইখনমান অৰণ্যত পোৱা যায়। তাৰোপৰি অৰণ্যখনত শ শ ঔষধি উদ্ভিদ আছে।

এই অৰণ্যখনত প্ৰথম অনুসূচীৰ অন্তৰ্গত জীৱ-জন্তু আৰু চৰাই-চিৰিকতি আছে। সেয়া বন্যপ্ৰাণী সুৰক্ষা আইন ১৯৭২ৰ অধীনত চিকাৰৰ পৰা সুৰক্ষিত। এই তালিকাত আছে বংগীয় আৰু সোণালী শিয়াল, ভাৰতীয় শিয়াল, নাহৰফুটুকী (Panthera Pardus), ভাৰতীয় ধূসৰ নেউল, পটীয়া হায়েনা (Hyaena hyaena), বেজ্জাৰ (জহামালৰ নিচিনা এবিধ নিশাচৰ জন্তু), চিভেট কেট (জহামালজাতীয় মাংসভোজী হিংস্ৰ জন্তু), স্লথ ভালুক, ৰঙা মূৰীয়া শগুণ, ভাৰতীয় ম’ৰা চৰাই চৰাই ইত্যাদি।

কুনো ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ পৰা অৰণ্যখনলৈ এঘণ্টাৰো কম বাট। কুনোক মধ্যপ্ৰদেশৰ গান্ধী সাগৰত থকা চিতাৰ দ্বিতীয়খন ঘৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিবলৈ লোৱা প্ৰস্তাৱিত ক’ৰিডৰৰ ই ভিতৰত পৰে। এটাৰ পিছত আনটো চিতাৰ মৃত্যু ঘটাৰ ফলত চৰকাৰে আশা কৰিছে যে এই ক’ৰিডৰ বহুৱালে চিতাৰ বাবে পৰিস্থিতি কিছু অনুকূল হ’ব।

গোটেই জুন মাহটোত নেৰানেপেৰা বৰষুণ। বনাঞ্চলৰ বুকুৰে বৈ যোৱা সৰু সৰু নিজৰাবোৰ গৈ তলত ডাঙৰ নৈবোৰত মিলিছে। আটাইবোৰ জুৰি গৈ কুণ্ডাহ খো জলপ্ৰপাতৰ ফালে বৈ গৈছে। তাৰ পৰা ১০০ ফুট তললৈ বোকা-পানী হৰহৰাই নামি গভীৰ উপত্যকাত পৰিছেগৈ। তলত সৰ্পিল গতিৰে আগবঢ়া কুনো নদীখন। বৰষুণ দি থকা সত্বেও মানুহে অৰণ্যৰ উপজ সামগ্ৰী বিচাৰি ঘূৰি ফুৰিছে।

চহৰীয়া আদিবাসীসকলক বিশেষভাৱে বিপন্ন জনজাতীয় গোট চমুকৈ পিভিটিজি হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হৈছে। এয়া ৰাজস্থানৰ একমাত্ৰ বিশেষভাৱে বিপন্ন গোট। গজানন্দৰ দৰে এই গোটৰ লোকসকল ধূনা, খৰি, ফল-মূল, শিপা আৰু বনৌষধিৰ পৰা উপাৰ্জনৰ বাবে অৰণ্যৰ ওপৰত অত্যন্ত নিৰ্ভৰশীল। কালোনি গাঁওখনত বহুলাংশে (৭০ শতাংশ) আদিবাসী আৰু দলিত লোকৰ বসতি, তেওঁলোকৰ সংখ্যা প্ৰায় সমান (২০১১ৰ লোকপিয়ল অনুযায়ী)।

কিন্তু হাজাৰ হাজাৰ লোকৰ জীৱিকাত অৰিহণা যোগাই অহা এই প্ৰাচীন অৰণ্যখনক গ্ৰীণকো গ্ৰুপে ১৮০০ মেগাৱাটৰ পাম্পড ষ্ট’ৰেজ হাইড্ৰ’ প্ৰজেক্ট (পিএছপি)ৰ বাবে চিহ্নিত কৰিছে। ইয়াৰ ফলত চাহবাদৰ বনাঞ্চলৰ ৪০৮ হেক্টৰ মাটি ডুব যাব আৰু বনাঞ্চলৰ বাহিৰৰ ২১৬ হেক্টৰ মাটি পথ, গৃহ নিৰ্মাণ, বিদ্যুত পৰিবহন আৰু প্ৰকল্প কাৰ্যালয়ৰ বাবে প্ৰয়োজন। বহু বন্যপ্ৰাণীয়ে বাসস্থান হেৰুৱাব আৰু এটা প্ৰস্তাৱিত চিতা কৰিড’ৰ – কুনো ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানক গান্ধীসাগৰ অভয়াৰণ্যৰ সৈতে সংযোগ কৰা প্ৰস্তাৱিত চিতা কৰিড’ৰৰ আৰম্ভণি বিন্দুৰ প্ৰায় ওচৰতে শেষ হ’ব।

ভাৰতৰ বনাঞ্চল আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা গাঁওসমূহ, ‘উন্নয়ন’ প্ৰকল্পৰ ওচৰত হাত দাঙিবলৈ বাধ্য হৈ পৰিব, তাৰ লগে লগে স্থায়ীভাৱে অন্ত পৰিব বহু লোকৰ বনভিত্তিক জীৱিকাৰ। ভাৰতৰ গ্ৰামাঞ্চলৰ প্ৰান্তীয় আৰু ভূমিহীন লোকৰ বাবে এক জীৱনৰেখা স্বৰূপ এই অৰণ্যবোৰৰ ওপৰত প্ৰায় ৪০ কোটি লোক নিৰ্ভৰশীল যিয়ে নিজৰ দৈনিক মজুৰিৰ পৰিপূৰক হিচাপে এনটিএফপিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।

এতিয়া তেওঁলোকক নিজৰ মাটিৰ পৰাই চক্ৰান্ত কৰি বাহিৰ কৰি দিয়া হৈছে। দূৰৈৰ চাহবাদ চহৰ আৰু বাৰাঁৰ মধ্যভোগীয়ে তিনিখন গাঁৱৰ আদিবাসী মাটিৰ মালিকক একপ্ৰকাৰ ‘আৱিষ্কাৰ’ কৰিব ধৰিছে। গাঁও তিনিখন হৈছে কালোনি, বৈন্ত আৰু মুংগাৱালি, য’ৰ পৰা তেওঁলোকে সস্তাতে মাটি কিনাৰ পাং পাতিছে, যিবোৰ মাটি তেওঁলোকে প্ৰকল্প বাস্তৱায়িত হোৱাৰ সময়ত বেছি দামত বিক্ৰী কৰাৰ চিন্তা কৰিছে।

চাহবাদ চহৰৰ দালালবোৰে অঞ্চলটোত ভিৰ কৰিছে, আদিবাসী লোক যেনে গজানন্দ আৰু তেওঁৰ ভায়েকহঁতে মাটি বিক্ৰী কৰাৰো কথা চিন্তা কৰিছে। বিঘাত চাৰি লাখকৈ মুঠ ৪০ লাখ টকা এৰি দিয়াটো তেওঁলোকৰ বাবে টান। তেওঁলোকে কেতিয়াও নাজানে শেষত তেওঁলোকৰ মাটি কাৰ হাতলৈ গৈছে, কেৱল তেওঁলোকে নিজে পঢ়িব নোৱাৰে যদিও নথিবোৰ স্বাক্ষৰ কৰিছে। গোটেইখিনি পইচা পাইছে নে নাই, সেয়া তেওঁলোকে নাজানে। চহৰীয়াসকলৰ মাজত সাক্ষৰতাৰ হাৰ ২৩ শতাংশ মাত্ৰ, ৰাজ্যখনত জনজাতীয় লোকৰ গঢ় সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৩৮ শতাংশ।

“মধ্যভোগী আৰু কোম্পানীবোৰে আদিবাসী আৰু দলিতসকলক সহজ-সৰল পাই লক্ষ্য কৰি লৈছে। তেনে লোকে নগদ ধন দেখিলে মাটি নিদিয়াকৈ থাকিব নোৱাৰিব,” গাঁওখনৰ উচ্চবৰ্গৰ ২৯ বছৰ বয়সীয়া খেতিয়ক জিতু পণ্ডিতে কয়। “মোৰ হিচাপত ইতিমধ্যে ২,০০০ বিঘা মাটি বিক্ৰী হৈ গৈছে।” কোনো দালাল বা দালালৰ হৈ কাম কৰা কোনো লোকে পাৰিৰ সৈতে অফ বা অন ৰেকৰ্ড কথা পাতিব নিবিচাৰিলে।

কালোনিৰ দলিত কৃষক ৰমেশ চান্দ জাটভ আৰু তেওঁৰ দুই ভায়েকৰ ১৭ বিঘা মাটি আছে। তেওঁলোকেও বিঘাত চাৰি লাখকৈ মাটি বিক্ৰী কৰিছে। পাৰিক বেংকৰ খাতা দেখুৱাই তেওঁ ২০২৪ৰ ৭ মে’ত ১২ লাখ টকা জমা হোৱা দেখুৱাইছে। মাটি কাৰ হাতলৈ গৈছে, গজানন্দৰ দৰে তেওঁৰো কোনো ধাৰণা নাই। তেওঁ বিষয়ে কোনো কাগজ নাই। “মোক কেৱল চহী কৰিবলৈহে কোৱা হৈছিল।”

যৌথ পৰিয়ালটোৱে বৃষ্টিনিৰ্ভৰ খেতি কৰিছিল যদিও সেই খেতিৰে চাৰিটা পৰিয়াল চলাটো টান আছিল। পৰিয়ালৰ মতাবোৰে দিনহাজিৰা কৰে। আনহাতে মহিলাই খৰি, মহুৱা আৰু আমলা আদি হাবিৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰে। ৰমেশ চান্দে পাৰিক কয়, “গোটেই বছৰটোৰ বাবে এনেকৈ উপাৰ্জনৰ বাট এটা থাকে।”

এজন মধ্যভোগীক “বিক্ৰী”কৰা সেই মাটি “মোৰ পিতাইক ৫০ বছৰ আগতে আবণ্টন দিয়া হৈছিল,” ৫৫ বৰ্ষীয় ৰমেশ চান্দে কয়। ৰাজস্থান অধিকৃত কৃষিভূমিত চিলিং আইন আৰোপণ, ১৯৭৩ অনুসৰি ভূমিহীন অনুসূচিত জাতি (এছচি) আৰু অনুসূচিত জনজাতি (এছটি)ৰ পৰিয়াললৈ ভূমি বিতৰণ কৰা হৈছিল।

কিন্তু ৰাজস্থান ৰায়তী স্বত্ব অধিনিয়ম, ১৯৫৫ অনুসৰি তেওঁলোকে সেই ভূমি নিজৰ সম্প্ৰদায়ৰ বাহিৰৰ মানুহলৈ বিক্ৰী কৰিব নোৱাৰে।

পাৰিয়ে সোধাত বাৰাঁৰ জিলা উপায়ুক্ত ৰোহিতাষভ সিং তোমাৰে কয়, “হ’বই নোৱাৰে। মই এইবোৰ পৰীক্ষা কৰোৱাম।” দুকুৰি বয়সৰ চৰকাৰী বিষয়াগৰাকীয়ে লগতে দৃঢ়তাৰে কয়, “অনুসূচিত জাতি বা জনজাতিৰ লোকে মাটি চৰকাৰী উপায়ে বিক্ৰী কৰাটো সম্ভৱ নহয়। কিয়নো পঞ্জীয়ন উপায়ুক্তৰ কাৰ্যালয়ৰ জৰিয়তেহে কৰিব লাগিব। মোৰ ওচৰলৈ এনে কোনো কাগজ অহা নাই। আহিলেও মই নাকচ কৰাম। এয়া আইনবিৰুদ্ধ।”

যিসকলৰ মাটি আছে, তেওঁলোকৰ বাবে এয়া ভাল খবৰেই।

কিন্তু প্ৰকল্পই অৰণ্যৰ মাটিকালিৰ আধা অংশই সংকুচিত কৰিব, যিখন অৰণ্য অঞ্চলটোৰ অধিবাসীসকলৰ বাবে অতিকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ, যি অৰণ্যৰ ওপৰত তেওঁলোকৰ জীৱন-জীৱিকা নিৰ্ভৰশীল। বিশেষকৈ বেমাৰত পৰি গিৰীয়েকক হেৰুওৱা চাবু বাঈ (৫০) আৰু ৰাণীশ্ৰী (৪২)ৰ দৰে মহিলাৰ বাবে অৰণ্যখনৰ এনে অৱস্থা হোৱা মানে দুবেলা দুসাজৰ মুধা মৰা। “আমাৰ নিজা মাটিও নাই, গৰু-ম’হো নাই। অৰণ্যখন নাথাকিলে আমি প্ৰব্ৰজন কৰাৰ বাদে আন কোনো উপায় নাথাকিব,” চিন্তিত হৈ পৰা দুয়োগৰাকীয়ে কয়।

পুৱা চাৰে সাত বাজিছে আৰু নেমি চান্দৰ পাঁচটা গৰু তেওঁ সৈতে কালোনি গাঁৱৰ বোকাময় পথেৰে চৰণীয়া পথাৰলৈ গৈ আছে। বাফাৰ জ’নৰ কাষতে সেই গৰু চৰাবলৈ নি থকা হৈছে।

বনাঞ্চলখনত পাম্পড ষ্ট’ৰেজ প্ৰকল্পটোক লৈ অতিশয় চিন্তিত হৈ পৰিছে গৰু-ম’হ থকা পৰিয়ালকেইটা। নেমি চান্দে কয়, “আমাৰ জীৱ-জন্তুৰ চৰণীয়া পথাৰ নাইকিয়া হ’ব। অৰণ্য নাথাকিলে জীৱ-জন্তুৰ মৃত্যু হ’ব, চৰাবলৈ ঠাই নাথাকিব।”

৬০ বছৰীয়া দলিত পশুপালকজনৰ হাতত সাত বিঘা মাটি আছে। তাত তেওঁ কুঁহিয়াৰ, সৰিয়হ আৰু পশুখাদ্যৰ খেতি কৰি উত্পাদিত শস্যৰ এটা অংশ বিক্ৰী কৰি বছৰত ১৫ হাজাৰ টকা উপাৰ্জন কৰে। কিন্তু পশুধনৰ বাবে ঔষধ-পাতি আৰু অন্যান্য খৰচৰ বাবে তেওঁৰ হাতত একোৱেই নৰয়গৈ। তেওঁৰ চাৰিজন পুত্ৰই দিনহাজিৰা কৰে। নেমি চান্দে দিনে ৩০০ টকা হাজিৰাত কাষৰে শিল ভঙা কাৰখানা এটাত মাজে-সময়ে কাম কৰে।

নিজৰ মাটিখিনি তেওঁ বিক্ৰী কৰিব খোজা নাই যদিও তেওঁৰ হাতত তাৰ বিকল্প তেনেই সীমিত। “গছবোৰ কাটি পেলোৱাৰ পিছত আৰু খেতিমাটিবোৰ কোম্পানীৰ হাতত গুছি যোৱাৰ পিছত আমাৰ কি থাকিব। তেতিয়া গাঁও এৰি চহৰলৈ কাম বিচাৰি ওলাই যোৱাৰ বাদে আন একো উপায় নাথাকিব। নতুন প্ৰজন্মৰ হাতত একো চাহাৰা (সমৰ্থন) নাথাকিব। গাখীৰ, গোবৰ সাৰ… একোকে নাইকিয়া হ’ব।” তেওঁ লগতে কয়।

দিনটোৰ বাবে অৰণ্যলৈ বুলি ওলাই অহা লালা ৰাম জাটভ আৰু তেওঁৰ পত্নী ৰেখা জাটভে লগত ছাতি আৰু পানীৰ বটল লৈ আহিছে। তেওঁলোকে কয়, “হাবিখন নাথাকিলে আমি বহু কিবাকিবি হেৰুৱাই পেলাম…এই ফুল-পাত, ফল-মূল আদি সোপাকে নাইকিয়া হ’ব। আমাৰ দৈনিক উপাৰ্জন (এনটিএফপি আৰু খৰি বিক্ৰী কৰি পোৱা)ৰ বাট মৰিব। গাঁৱত আপুনি আন কি পাব (উপাৰ্জনৰ বাট)?” অংগনবাদী কৰ্মী ৰেখাই প্ৰশ্ন কৰে।

দলিত দম্পতিহালৰ ১৫ বিঘা খেতিমাটি আছে। তাত তেওঁলোকে ছয়াবিন, মাকৈ আৰু সৰিয়হৰ খেতি কৰে। তেনেকৈ বছৰকেত তেওঁলোকৰ ৪ৰ পৰা ৫ লাখ টকা আহে। কিন্তু দুটাকৈ সন্তানক কলেজত পঢ়ুৱাই থকা দম্পতিহালক সেই টকাৰে নোজোৰে। সেয়ে অতিৰিক্ত দুপইচা উপাৰ্জন হওক বুলি তেওঁলোকে এনেকৈ অৰণ্যলৈ ওলাই আহে।

অৰণ্যৰ ওপৰত অঞ্চলটোৰ লোকসকল নিৰ্ভৰশীল হৈ থকা সত্বেও পাৰিয়ে লগ পোৱা কোনো পৰিয়ালকেই আহি থকা প্ৰকল্প সম্পৰ্কে কোনোৱে কোনোধৰণৰ যোগাযোগ কৰা নাছিল. মতামত লোৱাটো বাদেই। তাৰমানে অৰণ্যৰ কাষত বসবাস কৰা লোকৰ মতামত এনে প্ৰকল্পৰ ক্ষেত্রত লোৱাটো নিশ্চিত কৰা দুখন কেন্দ্ৰীয় আইন উলংঘা কৰা হৈছে।

বন অধিকাৰ আইন, ২০০৬ৰ নিয়ম অনুযায়ী কেৱল গ্ৰামসভাৰ “পৰামৰ্শ”মৰ্মেহে এটা প্ৰকল্পই অনুমতি লাভ কৰিব পাৰে। স্থানীয় লোকে কয় যে তেওঁলোকক চলনা কৰি উকা কাগজত চহী লোৱা হৈছিল।

ভূমি অধিগ্ৰহণ, পুনৰ্বাসন আৰু পুনৰ্সংস্থাপন আইন, ২০১৩ চমুকৈ এলএআৰআৰএ-ৰ অধীনত ন্যায্য ক্ষতিপূৰণ আৰু স্বচ্ছতাৰ অধিকাৰৰ অধীনত তেওঁলোকৰ পূৰ্ব-সন্মতি বাধ্যতামূলক। তাকো আওকাণ কৰা হ’ল। (এতিয়ালৈকে জয়ছালমেৰত ৪০৮ হেক্টৰ মাটিৰে এই বনাঞ্চলখন হেৰুওৱাৰ বাবে কেৱল বন বিভাগকহে ‘ক্ষতিপূৰণ’ দিয়া হৈছে।)

২০২২ত কালোনি গাঁৱত “কোম্পানী”ৰ (গ্ৰীণকোৰ কথা কোৱা হৈছে) মানুহে দুপৰীয়াৰ আহাৰৰ আয়োজন কৰা সকলোৰে মনত আছে। লুচি আৰু ভাজিৰে আয়োজন কৰা দুপৰীয়া আহাৰৰ পিছত ভাষণবোৰত অলপ ৰুচি আহিছিল। বহুৱাবলগীয়া প্ৰকল্পটোৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি কোম্পানীটোক নিজৰ মাটি বিক্ৰী কৰিবলৈ অঞ্চলটোৰ বাসিন্দাসকলক কোৱা হৈছিল। তাৰ বিনিময়ত প্ৰতিজন বিক্ৰেতাক প্ৰকল্পটোত চাকৰি দিয়াৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছিল বুলি জিতু পণ্ডিতে কয়।

বনাঞ্চলৰ বাদে আন উদ্দেশ্যত চাহবাদ অঞ্চলৰ অৰণ্যখন ব্যৱহাৰ কৰাৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে ‘ঠিকে আছে’বুলি কোৱাৰ আগত এয়া হৈছিল। কেন্দ্ৰ চৰকাৰৰ হয়ভৰ আহিল দুটা বছৰ পিছত। পাৰিপাৰ্শ্বিক অনুমতি (ইআইচি)ও দিয়া হৈছিল ২০২৪ৰ আগষ্টত। বৰ্তমান (২০২৫ৰ ছেপ্টেম্বৰ) যোধপুৰৰ ৰাজস্থান উচ্চ ন্যায়ালয়ত এই অনুমোদনক প্ৰত্যাহ্বান জনোৱা হৈছে।

কিন্তু অৰণ্যত নলী খন্দা আৰু খুঁটা পোতা কাম আৰম্ভ হৈ গৈছে। “দুপৰীয়াৰ আহাৰ গ্ৰহণৰ সময়ত কোম্পানীয়ে চাকৰি দিম বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়াৰ পিছতো” জিতু পণ্ডিতে কয় যে গাঁৱৰ এজনো ব্যক্তিক নিযুক্তি দিয়া হোৱা নাই। “বাহিৰৰ পৰা শ্ৰমিক অনা হৈছে,” পাৰিৰ সৈতে হোৱা এক সাক্ষাৎকাৰত তেওঁ কয়।

“বাৰাঁ জিলাৰ চাহবাদ উন্নয়ন খণ্ডত পাম্পড ষ্ট’ৰেজ প্ৰজেক্ট স্থাপনৰ বাবে কাটিবলৈ প্ৰস্তাৱ লোৱা ১.১৯ লাখ গছৰ সুৰক্ষা” বিচাৰি পৰিৱেশকৰ্মীৰ এটা দলে ৰাজস্থান উচ্চ ন্যায়ালয়, যোধপুৰত চুঅ’মটো’ আবেদনত অন্তৱৰ্তীকালীন আৱেদন দাখিল কৰিছে।

এই আৱেদন দাখিল কৰাসকলৰ ভিতৰত জিতেন্দ্ৰ শৰ্মাও অন্যতম। তেওঁ প্ৰশ্ন কৰে যে বন্যপ্ৰাণী (সুৰক্ষা) আইন, ১৯৭২ অনুসৰি সংৰক্ষিত এলেকাত এটা প্ৰকল্পৰ অনুমোদন অবিহনে কেনেকৈ অনুমতি দিব পাৰে। “তথাপি ইতিমধ্যে গছ কটা আৰম্ভ হৈছে,” চৰকাৰে কোৱা ১.১৯ লাখ গছ নহয়, ২৫ লাখ গছ কাটিব বুলি অনুমান কৰি বিচলিত হৈ পৰা শৰ্মাই কয়। (আনকি বন বিষয়াসকলেও এই কথাত একমত যে ৰাজ্য চৰকাৰে গছৰ এই সংখ্যা লক্ষণীয়ভাৱে কমকৈ হিচাপ কৰিছে।) শৰ্মা এগৰাকী শিক্ষক আৰু ইনটেক (INTACH) বাৰাঁ চেপ্টাৰৰ আহ্বায়ক।

“ব্যক্তিগত প্ৰকল্প এটাৰ বাবে ৰাজ্য চৰাকেৰ চাহবাদৰ অৰণ্যখনত এনেকৈ নিৰ্বিচাৰে ব্যাপক হাৰত গছ কাটি পেলোৱাৰ অনুমতি কেনেকৈ দিব পাৰিছে?” তেওঁ প্ৰশ্ন কৰে। শৰ্মা চাহবাদ সংৰক্ষণ সংঘৰ্ষ সমিতিৰ এগৰাকী গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকাত থকা ব্যক্তি। “এয়া একেবাৰে টোগলকী (আগ-পিছ নুগুণাকৈ কৰা কাম) কাৰবাৰ।”

যোৱা মাহত (২০২৫ৰ ১০ ছেপ্টেম্বৰত) ৰাজস্থান বন বিভাগে বাৰাঁ সংমণ্ডলৰ জিলা বন বিষয়া অনিল যাদৱক গছ কটা আৰু অবৈধ বেদখলৰ অনুমতি দিয়াৰ বাবে নিলম্বন কৰিছিল। নিলম্বিত হোৱাৰ পিছত পাৰিৰ সৈতে কথা পাতোতে তেওঁ কৈছিল যে “অৰণ্যৰ ঠাই বৃক্ষৰোপনে কেতিয়াও ল’ব নোৱাৰে।”

প্ৰকল্পটোৱে যে চূড়ান্ত অনুমোদন লাভ কৰিব, তাত সামান্যতমো সন্দেহ নাই। কিয়নো দেশৰ বিভিন্ন স্থানত বিয়াগোম ‘উন্নয়নমূলক’ প্ৰকল্পক ইতিমধ্যে সেউজ সংকেত দিয়া হৈছে। প্ৰায় ৪১১টাৰো অধিক বৃহৎ বান্ধ নিৰ্মাণৰ দিশে আগবাঢ়িছে। টকাৰ ফালৰ পৰাই চাওকচোন, অৰুণাচলৰ চিয়াং নদীত হ’বলগীয়া ১,৫০,০০০ কোটি টকাৰ নদীবান্ধৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বৃহত্তৰ নিকোবৰত হ’বলগীয়া ৭২ হাজাৰ কোটি টকাৰ প্ৰকল্প।

ৰাজস্থান আৰু মধ্যপ্ৰদেশত বিশাল শক্তি উৎপাদন প্ৰতিষ্ঠান আদানি গ্ৰীনকোৰ সৈতে কেইবাটাও প্ৰকল্পত অংশীদাৰ। তেওঁলোকৰ ৱেবছাইটত উপলব্ধ ১৪ মাৰ্চ, ২০২২ৰ এক প্ৰেছ বিজ্ঞপ্তিত কোৱা হৈছে যে: “গ্ৰীণকোৱে আদানি গোটৰ প্ৰস্তাৱিত ঔদ্যোগিক কমপ্লেক্সলৈ ৬ গিগাৱাট ঘণ্টা বিদ্যুৎ যোগান ধৰিব। এই শক্তি আহিব গ্ৰীণকোৰ ‘পাম্পড হাইড্ৰ’ ষ্ট’ৰেজ’ প্ৰকল্পৰ পৰা যিটো মধ্যপ্ৰদেশ আৰু ৰাজস্থানত নিৰ্মাণ হ’বলৈ গৈ আছে।” কাকতালীয়কৈ ক’বলৈ গ’লে এই অংশীদাৰিত্বৰ ২০৩৫ চনলৈকে প্ৰস্তাৱিত পাম্পড ষ্ট’ৰেজ প্ৰকল্পৰ ২০ শতাংশতকৈ অধিক।

কিন্তু পাম্পড ষ্ট’ৰেজ প্ৰকল্পত ব্যৱহৃত প্ৰযুক্তি আৰু তাৰ দক্ষতা তীব্ৰ সমালোচনাৰ সন্মুখীন হৈ আহিছে। এনে হাইড্ৰ’পাৱাৰ প্ৰকল্পৰ উদ্দেশ্য হৈছে ৰাহি হোৱা বিদ্যুৎশক্তি জমা কৰা আৰু প্ৰয়োজন অনুসাৰে উৎপাদন কৰা। গতিকে চাহিদা কমাৰ সময়ত বিদ্যুৎ মজুত কৰা হ’ব আৰু প্ৰয়োজনত উৎপাদন কৰি বিতৰণ কৰা হ’ব।

“কিন্তু আনকি পিক আৱাৰ (আটাইতকৈ বেছি বিদ্যুৎশক্তি ব্যৱহৃত হোৱা সময়ছোৱা অৰ্থাৎ শীৰ্ষঘণ্টা)তো বৰ্তমানে থকা জলবিদ্যুৎ শক্তি অনুকূল হয় নে নহয়, তাৰ লগতে তাৰ কোনোধৰণৰ নিৰীক্ষণ কৰা হোৱা নাই,” দক্ষিণ এছিয়া নেটৱৰ্ক অন ডেমছ, ৰিভাৰছ এণ্ড পিপল (চমুকৈ চন্দৰ্প)ৰ সমন্বয়ক বিজ্ঞানী হিমাংশু থক্কৰে কয়।

লগতে থক্কৰে ইয়াকো কয় যে পিএছপি পৰিৱেশৰ প্ৰতি অনুকূল হয় নে নহয়, তাৰ কোনো বৈজ্ঞানিক ভিত্তিও নাই। তাৰ পৰিৱৰ্তে পিএছপিৰ দৰে বৃহৎ আন্তঃগাঁথনিমূলক প্ৰকল্পই লক্ষণীয় ৰূপত সামাজিক আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক প্ৰভাৱ পেলাব বুলি তেওঁ কয়।

২০৩৫ৰ পৰা ২০৩৬লৈ কমেও ৬২ টা প্ৰস্তাৱিত পিএছপি সম্পূৰ্ণ হৈ উঠিব বুলি তথ্য আছে। গ্ৰীণকোৰ দিল্লী আৰু হায়দৰাবাদস্থিত কাৰ্য্যালয়লৈ এই প্ৰতিবেদকে ফোন লগাইছিল যদিও কোনো সঁহাৰি পোৱা নগ’ল। এটা নম্বৰত ফোন কৰিলে মেইলবক্সলৈ যায় যদিও মেচেজ ল’ব নোৱাৰাকৈ সেইটো ভৰ্তি হৈ আছিল। মেইলৰো কোনো উত্তৰ পোৱা নগ’ল।

কিন্তু কাহিনীত এটা পট-পৰিৱৰ্তনৰ সুযোগ আছে। সেইটোৱে হয়তো চাহবাদখনক ৰক্ষা কৰিব পাৰে।

আফ্ৰিকাৰ পৰা অনা চিতা (Acinonyx jubatus)ৰ ঘৰ কুনো ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানখন ইয়াৰ পৰা ৪০ কিলোমিটাৰ দূৰত অৱস্থিত। যোৱাবছৰ চিতাবোৰ চিকাৰৰ সন্ধানত কুনোৰ পৰা ওলাই আহিছে আৰু সেয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ব্যাঘ্ৰ সংৰক্ষণ কৰ্তৃপক্ষ (এনটিচিএ)য়ে আন্তঃৰাজ্যিক চিতা সংৰক্ষণ পৰিক্ষেত্ৰ নিৰ্মাণৰ দিশে আগবাঢ়িছে। এই পৰিক্ষেত্ৰই প্ৰায় ১৭ হাজাৰ বৰ্গকিলোমিটাৰ সামৰি ল’ব যাক কুনো-গান্ধী সাগৰ (কেজিএছ) পৰিক্ষেত্র নাম দিয়া হৈছে।

এই বাটেৰে চিতা আহিলে কুনোৰ পৰা চাহবাদ আহি পাওতে কেইঘণ্টামান লাগিব আৰু বহুতে তেনেকৈ চিতা অহা দেখিছেও। কুনো নদীৰে চিতাই সাতুৰিও আহিব পাৰে, তেতিয়া আৰু সোনকালে আহি পাব!

এই অৰণ্যৰ ৪০৮ একৰ ভূমি যেতিয়া পিএছপি-য়ে গ্ৰাস কৰিব, তাৰ প্ৰভাৱ পৰিব চিতাৰ বাবে প্ৰয়োজন হোৱা পৰিক্ষেত্ৰৰ ওপৰত। তাতে আকৌ চিতা এনে এটা প্ৰকল্প যিটো প্ৰধানমন্ত্ৰীগৰাকীয়ে নিজে ২০২২ৰ ছেপ্টেম্বৰত মুকলি কৰিছিল।

চিতাকেইটা ৰক্ষা কৰাৰ স্বাৰ্থতে হয়তো চাহবাদখনো ৰক্ষা পৰিব পাৰে, তাকে লৈ সংৰক্ষণবিদসকলে সদ্যহতে কিঞ্চিৎ আশা কৰিছে।

কিন্তু তাৰবাবে চিতাকেইটাই প্ৰথমে নিজকে বচাব লাগিব।

প্ৰতিবেদকে এই প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুতিত আন্তৰিকতাৰে সহায় আগবঢ়োৱা কোটাৰ জ্যেষ্ঠ সাংবাদিক ব্ৰজেশ বিজয়বৰ্গী, ঈশা শ্বাহ আৰু সুৰজ প্ৰতাপ শৰ্মাক ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰিব বিচাৰিছে।

অনুবাদ: পংকজ দাস