శాంతిపూర్‌లో: చేనేత, రంగస్థలాల కలనేత

"నిజ జీవితంలో నేనున్నట్లుగానే, ఇచ్ఛే కుసుమ్ నాటకంలో నేను నేతకారుడి పాత్రను పోషించాను," ఒక పాత నాటకం రాతప్రతిని తన చేతుల్లో పట్టుకుని ఉన్న అసిత్ ప్రామాణిక్ చెప్పారు. తన ఇంట్లోని రంగు మారిపోయిన ఇనుప అల్మారా అంతా వెతుకుతూ, జాగ్రత్తగా దాచిపెట్టిన అనేక నాటకాల రాతప్రతుల కాపీలను ఆయన వెలికితీశారు.

విశిష్టమైన శాంతిపురి తంగైల్, జామ్‌దానీ చేనేత చీరలకు ప్రశంసలు అందుకున్న నదియా జిల్లాలోని శాంతిపూర్ చేనేత క్లస్టర్ల నుండి వచ్చిన అనేకమంది చేనేత కార్మికులలో అసిత్ దా ఒకరు. మగ్గంపై ఈ అనుభవజ్ఞుడైన నేత కార్మికుడి శ్రమ, రంగస్థలం పట్ల ఆయనకున్న ప్రేమ సమాంతరంగా సాగిపోతుంటాయి. తాంత్-ఘర్ (మగ్గం గది), రంగ-మంచా (రంగస్థలం) నిరంతరం పడుగూ పేకల్లా పెనవేసుకొని ఈ కార్మిక-కళాకారుడి ఆరు దశాబ్దాల జీవితంలో దట్టమైన వస్త్రాన్ని నేశాయి.

రంగస్థలంపై తన మొట్టమొదటి పెద్ద ప్రదర్శన గురించి మాట్లాడుతున్నప్పుడు అసిత్ దా ముఖం హద్దులేని ఆనందంతో వెలిగిపోయింది. "ఆ నాటకాన్ని శియాల్‌దహ్ స్టేషన్ చుట్టుపక్కల ఎక్కడో ప్రదర్శించారు. నేను న్యాయమూర్తిగా [పాత్రలో] నటిస్తున్నప్పుడు, నిజం చెప్పాలంటే, నేను భయంతో వణుకుతున్నాను," హృదయపూర్వకంగా నవ్వుతూ చెప్పారాయన. ఒక బహిరంగ ప్రదేశంలో ఒక పెద్ద నాటక క్లబ్ కోసం ప్రదర్శించిన నాటకంలో మొదటిసారి ప్రేక్షకులను ఎదుర్కొన్న తన అనుభవాన్ని ఆయన అలా మాతో పంచుకున్నారు.

నేత ప్రపంచంలోకి తన ప్రవేశం గురించి కూడా అసిత్‌దా అంతే ఉత్సాహంతో మనకిలా చెబుతారు: “నేను ఐదవ తరగతి వరకు చదువుకున్నాను. నేతకారుల కుటుంబంలో చిన్న పిల్లలు మొదలుకొని, ఇంట్లోని స్త్రీ పురుషుల వరకు, ప్రతి ఒక్కరూ మగ్గం పనికి సంబంధించిన వివిధ పనులలో పాల్గొంటారు.” నూలును వడకడం, దానికి అద్దకం వేయడం, రాట్నాన్ని ఉపయోగించి నూలును గొట్టంలోకి చుట్టడం, ఆ గొట్టం నుండి దానిని ఒక డ్రమ్ములోకి చుట్టడం, చివరికి మగ్గంపై అమర్చడం వంటి పనులను వివిధ వయసులలోని కుటుంబ సభ్యులు చేస్తారు. “ఇతర తాంతి [నేత] కుటుంబాల మాదిరిగానే, మా ఇంట్లో కూడా చాలా చిన్న వయస్సు నుండే ఈ పనుల్లో పాల్గొనవలసి వచ్చింది,” అని ఆయన చెప్పుకొచ్చారు.

యవ్వనంలో, ఒక ఔత్సాహిక నటుడిగా ఉన్నకాలంలో, శాంతిపూర్‌లోని సాహాపారా ప్రాంతంలోని తన ఇంటికి దగ్గరగా ఉండే ది లాంగ్ రూట్ బృందం ఆయన నాటక ప్రపంచంలోకి ప్రవేశించడానికి ఒక ఉత్ప్రేరకంగా పనిచేసింది. అక్కడే అతను శాంతిపూర్ థియేటర్ సర్క్యూట్‌లో పేరుమోసిన పలాన్ కుందును కలిశారు. పట్టణంలోని ప్రసిద్ధ నాటక బృందమైన శాంతిపూర్ సాంస్కృతిక్‌తో తన తదుపరి ప్రయాణంలో కుందు కీలక పాత్రను పోషించారు.

మూడు దశాబ్దాలకు పైగా రంగస్థలంపై చురుగ్గా ఉన్న ఈ సీనియర్ కార్మిక-కళాకారుడు, నాటక రంగం తనకు ఒక ప్రత్యేక గుర్తింపును ఇచ్చిందని నమ్ముతారు. "నేను 1988 నుండి ఈ క్లబ్‌లో భాగంగా ఉన్నాను. నేను నాటకాలు వేయకపోయుంటే ఎక్కడికీ వెళ్ళలేకపోయేవాడిని, ప్రపంచాన్ని తెలుసుకోలేకపోయేవాడిని" అన్నారాయన.

ఆయన మాకు కె. బి. ప్రామాణిక్ వీధిలో ఉన్న శాంతిపూర్ సాంస్కృతిక్‌లో రిహార్సల్స్ చేసే గదులను, నాటక సామగ్రిని భద్రపరిచే గదులనూ తిప్పి చూపించారు. "తదంతొ చొల్చే, ఘొరార్ డీమేర్ గప్పో, ఫిరే దేఖా, ఇచ్ఛే కుసుమ్, అచలయ్‌తాన్, నిశి డాక్, రత్తేర్ రొషి, గంధొజొలే, బ్రిష్టి బ్రిష్టి, రక్త ఉపాఖ్యాన్, సాదా ఘోరా... ఇలా ఎన్నో నాటకాలలో చేశాను," అంటూ ఆయన పేర్లను విడమరిచి చెప్పాడు.

"కాళ్ళ నొప్పి కారణంగా నేనిప్పుడు నాటకాల్లో నటించలేకపోతున్నాను," అని మాతో అన్నారాయన. బాల్యంలో ఆయనకు రెండుసార్లు కాలు విరిగింది. దాని ప్రభావాన్ని ఆయన ఈ వృద్ధాప్యంలో అనుభవిస్తున్నారు. అయితే తానిప్పుడు నటించకపోయినా, ఇప్పటికీ ఆ పనుల్లో పాల్గొంటున్నట్టుగా ఆయన చెప్పారు: "నాటకానికి అవసరమైన వివిధ వస్తువులను సమకూర్చడం, వేదికను ఏర్పాటు చేయడం, ప్రదర్శన ముగిసిన తర్వాత వాటిని తిరిగి తీసుకురావటం వంటి పనులు చేస్తాను. ఇది కూడా రంగస్థలం పనే," అని అసిత్ దా నొక్కి చెప్పారు. శాంతిపూర్ సాంస్కృతిక్‌లోని దాదాపు అందరు నటులూ నటనతో పాటు రంగస్థల విధులకు సంబంధించిన వివిధ పనులను పంచుకుంటారు. అసిత్ దా ఎక్కువగా ఏర్పాట్లు చూసుకోవటం, వేదికను నిర్మించటం వంటి పనులను చూస్తారు.

తనకెంతో మక్కువ ఉన్న నాటకరంగంతో కొనసాగేందుకు అసిత్ దా నేతపనికి సంబంధించిన ఇతర బాధ్యతల కంటే మగ్గంపై పనిచేయడాన్ని ఎంచుకున్నారు. "మగ్గంపై పనిచేయడంలో కొంత స్వేచ్ఛ ఉంటుంది. మీకు సమయం కుదిరినప్పుడే నేయవచ్చు. మీరు కావాలనుకుంటే ఎక్కడికైనా, ఎప్పుడైనా వెళ్ళవచ్చు." అంతేకాకుండా, "రిహార్సల్స్, నాటకానికి సంబంధించిన ఎక్కువ పని రాత్రిపూట జరుగుతుంది. దాంతో రోజంతా మగ్గంపై పని చేయడానికి నాకు అవకాశం ఉంటుంది. నాటక ప్రదర్శన రోజున నేత పని మానేయటానికి నాకేం అభ్యంతరం ఉండదు," అసిత్ దా ఏమాత్రం విచారం లేకుండా చెప్పారు.

కానీ శాంతిపూర్‌లోని చేనేత కార్మికుల దుస్థితి గురించి ఆయన మాట్లాడుతున్నపుడు ఆయనలోని నిరాశ, విచారం సులభంగా అర్థమవుతాయి: “రాత్రింబవళ్ళూ వెన్ను విరిగేలా పనిచేసినప్పటికీ, నేత కార్మికుల ఆర్థిక పరిస్థితి దారుణంగానే ఉంది. నా తల్లిదండ్రులు చాలా మంచివాళ్ళు. కానీ బాబా [తండ్రి] తన మగ్గం వేగాన్ని పెంచలేకపోయారు, దాంతో మా కుటుంబం పేదరికంలో ఉండిపోయింది.” ఆయన తన ఇంట్లోని మగ్గంపై పనిచేస్తూనే తన సంభాషణను కొనసాగించారు. “ఒకవైపు, గత కొన్ని సంవత్సరాలుగా మరమగ్గాలు పెరిగిపోవటంతో, చీరల ధరలు వేగంగా పడిపోయాయి. మరోవైపు నూలు, రంగులు వంటి ముడి పదార్థాల నాణ్యత తగ్గింది.” ఈ అన్ని కారణాల వల్ల, “మార్కెట్‌లో డిమాండ్ కూడా పడిపోవటం శాంతిపూర్ నేత పరిశ్రమను తీవ్ర ప్రమాదంలో పడేసింది.”

ఒకటి లేదా రెండు దశాబ్దాలలో, సంప్రదాయ చేనేత పరిశ్రమ ఇక ఉనికిలో ఉండదేమోనని అసిత్ దా భయపడుతున్నారు. "నేత వృత్తి ఒక తరం నుండి మరొక తరానికి సంక్రమిస్తుంది. ఇప్పుడు మా అబ్బాయిలందరూ పనికోసం వెతుక్కుంటూ ఈ ప్రాంతాన్ని వదిలి వెళ్తున్నారు. చేనేత కార్మికుల కుటుంబాల పిల్లలు మాత్రం ఇక్కడే ఎందుకు ఉంటారు? మరి అప్పుడు ఆ పని [చేనేత] మాత్రం ఎలా కొనసాగుతుంది?"

పూర్తిగా మహాజన్‌ల (కాంట్రాక్టర్ల) ఆర్డర్లపై ఆధారపడిన అసిత్ దాకు నెలలో 20 రోజులు పని దొరకడం కూడా కష్టంగా ఉంది. అన్ని ఖర్చులు పోగా, ఆయన రోజుకు రూ. 150 వరకు సంపాదిస్తారు. ఈ అడ్డంకులన్నింటినీ ఎదుర్కొంటూనే, అసిత్ ప్రామాణిక్ వంటి చేనేత కార్మికులు శాంతిపూర్ చేనేత పరిశ్రమను సజీవంగా ఉంచుతున్నారు.

ఒక నేతకారుడిగా జీవితంలోని అన్ని కష్టాలను, లేమిని అనుభవిస్తూనే ఆయన నాటక ప్రపంచంలో ఆనందాన్నీ, స్వేచ్ఛనూ, గుర్తింపునూ పొందుతున్నారు. అసిత్ ప్రామాణిక్ కుటుంబంలో ఆయన సోదరుడు, సోదరి, మేనల్లుడు కూడా ఆయన అభిరుచిని స్వీకరించారు. "గత ఎనిమిది, పది సంవత్సరాలుగా మాత్రమే స్టేజ్ షోల నుండి కొంత సంపాదన వస్తోంది. అయితే, ఆ పనిలో డబ్బు సంపాదించలేకపోయినా కూడా నేను అందులోనే కొనసాగేవాడిని..."

రంగస్థలంతో అనుబంధం కలిగి ఉండటాన్ని ఆయన తన జీవితంలోని అత్యంత విలువైన సంపాదనగా భావిస్తారు. నాటక రంగానికి ఆయన చేసిన కృషికి గుర్తింపుగా, కొల్‌కతాకు చెందిన బెల్‌ఘరియా అభిముఖ్ అనే సాంస్కృతిక సంస్థ 2022లో ఆయనకు అసిత్ ముఖర్జీ స్మారక అవార్డును ప్రదానం చేసింది. ఆ అవార్డు ఫలకాన్ని ఆయన PARIకి సగర్వంగా చూపించారు.

ప్రదర్శనల కోసం ప్రయాణించిన రోజులను, తరచుగా వేరొకరి వాహనాలలో ఉచితంగా ప్రయాణం చేయడాన్ని గురించి అసిత్ దా గుర్తుచేసుకున్నారు. “స్టేజ్ షోల కోసం ప్రయాణించడం పాత రోజుల్లో చాలా కష్టంగా ఉండేది. వాహనాలు అందుబాటులో లేకపోవడంతో మేం రైళ్ళలో, బస్సుల్లో ప్రయాణించేవాళ్ళం. ప్రదర్శన ముగిసే సమయానికి ఆలస్యం అయిపోయేది. తిరిగి రావటమెలా? మరేం ఫరవాలేదు! ఖోవా [ఇటుక ముక్కలు] నింపుకొని వస్తున్న లారీని రోడ్డు మధ్యలో ఆపి అందులో ఎక్కేవాళ్ళం. ఇటుకల బరువు భారీగా ఉండటంతో లారీ పెద్దగా కుదుపులు లేకుండా నడిచేది. ఒకసారి స్థిమితంగా కూర్చొన్న తర్వాత, షో నిర్వాహకులు అందించిన టిఫిన్ [తేలికపాటి చిరుతిండి] తినేవాళ్ళం. లారీ శాంతిపూర్ చేరుకోగానే దిగిపోయేవాళ్ళం. అలాగ మేం రంగస్థల ప్రదర్శనలు ఇచ్చేవాళ్ళం."

కాలి నొప్పి పెరిగిపోతుండడంతో, తన అభిరుచిని ఎక్కువ కాలం కొనసాగించగలనో లేదో అని ఆయన సందేహపడుతున్నారు: “నటుడిగా, నేతకారుడిగా నాకు వీలైనంత కాలం కొనసాగాలనుకుంటున్నాను."

ఈ కథనం మొదట బంగ్లా భాషలో నివేదించబడింది.

అనువాదం: సుధామయి సత్తెనపల్లి