ପଞ୍ଜାବରେ: କ୍ଷେତରେ ବନ୍ୟାପାଣି, ମନରେ ଦୁଶ୍ଚିନ୍ତା

୨୦୨୫ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ମାସ ସାରା ଶୋଇପାରି ନାହାନ୍ତି ୨୪ ବର୍ଷୀୟା ବୀନା ରାନୀ । ଘଣ୍ଟା ଘଣ୍ଟା ଧରି ସେ ଗୋଟିଏ ଦଉଡ଼ିଆ ଖଟ ଉପରେ ଆଖି ବୁଜି ପଡ଼ି ରହନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଆଖି ଆଗରେ ଭାସି ଉଠେ ଗତ ମାସର ସେହି ବନ୍ୟା, ଯେଉଁଥିରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବୁଡ଼ି ଯାଇଥିଲା ପଞ୍ଜାବର ଫାଜିଲକା ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଗତ ୱାଲେ ଶାହ ଉତ୍ତର ଗାଁରେ ଥିବା ତାଙ୍କ ପରିବାରର ଚାଷଜମି ଏବଂ ତାଙ୍କ ଘର ଭିତରେ ବି ବନ୍ୟାପାଣି ପଶିଯାଇଥିଲା ।

“ଆଗ ଅପେକ୍ଷା ମୁଁ ଟିକେ ଭଲ ଅଛି,” ଶୋଇବାକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ବଟିକାଟିଏ ଗିଳି ଦେଉ ଦେଉ ବୀନା କହନ୍ତି । ଗାଁ ବାହାରେ ଥିବା ସେମାନଙ୍କର ସେହି ତିନି ବଖୁରିଆ ପକ୍କା ଘରଟି ସତଲେଜ ନଦୀର ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଉପନଦୀକୁ ଲାଗି ରହିଛି । ତାଙ୍କ ଘର ପାଖରୁ ଏହା ଶାନ୍ତ ଦିଶୁଥିଲେ ବି ଉପନଦୀଟି ଆଠ ଫୁଟ ଯାଏଁ ଗଭୀର । ଏହାର କଡ଼େ କଡ଼େ ରହିଛି ସେମାନଙ୍କର ଚାରି ଏକରର ଚାଷଜମି ।

“ସେ ଆଉ ହସିଲାନି,” ବୀନାଙ୍କର ୨୬ ବର୍ଷୀୟା ଭଉଣୀ କୈଲାସ ରାନୀ କହନ୍ତି । ଯଦି ତାକୁ ବାଧ୍ୟ କରି ବସାଇ ଦିଆଯାଉଥିଲା, ତେବେ ସେ କାନ୍ଦିବା ଆରମ୍ଭ କରିଦେଉଥିଲା ବୋଲି ପୁରୁଣା କଥା ମନେ ପକାଇ କହନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ବାପା ୫୨ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ଜର୍ଣ୍ଣେଲ ସିଂହ ।

“ମୋର କେବଳ ସେହି ଚିନ୍ତା ଥିଲା ଯେ, ଫସଲ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା ପରେ ଏବେ ଆମେ କେଉଁଠୁ ପଇସା ପାଇବୁ, ଆଉ କେତେ ଦିନ ଯାଏଁ ଆମ ଜମି ପାଣିରେ ବୁଡ଼ି ରହିବ, ଆସନ୍ତା ଋତୁରେ ଆମେ ଆଉ ଗହମ ବୁଣି ପାରିବୁ କି ନାହିଁ,” ବୀନା କହନ୍ତି । କାହିଁକି ସେ ଦୁଶ୍ଚିନ୍ତାରେ ବୁଡ଼ି ରହୁଛନ୍ତି ବୋଲି ନିଜଲୋକମାନେ ଯେତେବେଳେ ପଚାରି ବସିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେବା ଲାଗି ତାଙ୍କୁ ସଂଘର୍ଷ କରିବାକୁ ପଡୁଥିଲା। “ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଭିତରେ ଯେମିତି କିଛି ଗୋଟିଏ ଭାରୀ ଜିନିଷ ଚାପି ହୋଇଯାଉଥିଲା।”

ବନ୍ୟା ଯୋଗୁଁ ଗାଁର ସମସ୍ତେ ଚିନ୍ତାରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିଲେ, ଏବଂ ବୀନା ଭାବିଲେ, ଏ ଚିନ୍ତା ବି ଦୂର ହୋଇଯିବ ।

ହେଲେ, ତାହା ହେଲାନି । ଦିନକୁ ଦିନ ସେ ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଏବଂ ନିସ୍ତେଜ ହୋଇପଡ଼ିବାରୁ ତାଙ୍କ ପରିବାର ଲୋକେ ସେଠାରୁ ୫୦ କିଲୋମିଟର ଦୂର ଆବୋହରର ଜଣେ ମାନସିକ ରୋଗ ଚିକିତ୍ସକଙ୍କ ପାଖକୁ ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ । ସେଠାରେ ସେ ଅବସାଦଗ୍ରସ୍ତ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଗଲା ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ମାସ ପାଇଁ ଔଷଧ ଖାଇବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଆଗଲା ।

ଡାକ୍ତରଖାନାରେ ବି ସେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। “ଦିମାଗ ଦି ନସା କମଜୋର ହୋ ଗୟି ନେ (ମୋ ମସ୍ତିଷ୍କର ସ୍ନାୟୁଗୁଡ଼ିକ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା),” ସେ କହନ୍ତି ।

ତାଙ୍କ ଘର ପାଖରୁ ତିନି କିଲୋମିଟର ଦୂର ଭାରତ-ପାକିସ୍ତାନ ସୀମାରେ ଏପଟସେପଟ ହୋଇ ବହିଯାଉଛି ସତଲେଜ ନଦୀ । ଏଠାକାର ଦଶ ବାରଟି ଗାଁରେ ବନ୍ୟାପାଣି ମାଡ଼ିଯିବା ସାଧାରଣ କଥା, ଏବଂ ୧୯୫୫, ୧୯୮୮, ୨୦୨୩ ଏବଂ ୨୦୨୫ରେ ଏ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରଳୟଙ୍କରୀ ବନ୍ୟା ହୋଇଥିଲା ।

୨୦୨୫ ଅଗଷ୍ଟରେ ସମଗ୍ର ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ଯୋଗୁଁ ରବି, ବ୍ୟାସ ଏବଂ ସତଲେଜ ନଦୀ କୂଳ ଲଂଘିଥିଲା। ଗାଁ ଗଣ୍ଡା ଓ ଚାଷଜମି ପାଣିରେ ବୁଡ଼ି ଯାଇଥିଲା । ପ୍ରାୟ ୨,୫୦୦ ଗାଁ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥିଲା, ୪୦ ଜଣ ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ । ପାଖାପାଖି ୫ ଲକ୍ଷ ଏକର ଚାଷଜମିନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ଏଥିରୁ ୩୭,୦୦୦ ଏକରରୁ ଅଧିକ ଜମି କେବଳ ଫାଜିଲକା ଜିଲ୍ଲାର ।

ବନ୍ୟା ପାଣିରେ ବୁଡ଼ି ଯାଇଥିବା କ୍ଷେତରେ ଥିଲା ବୀନାଙ୍କ ପରିବାରର ଚାରି ଏକର ଚାଷଜମି । ସେଥିରୁ ଅମଳ କରାଯାଉଥିବା ବାସମତୀ ଚାଉଳରୁ ସେମାନେ ଏକର ପିଛା ୮୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା ପାଇଥାଆନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଅର୍ଥ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ସାରା ବର୍ଷ ଚଳିଥାଆନ୍ତି ।

“ଏବେ ଆମକୁ ଆମ ପାଠପଢ଼ା ପାଇଁ ପୁଣି ଏକ ଋଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ,” ଚାପା ଓଠରେ ଅଳ୍ପ ହସିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲା ଭଳି କହନ୍ତି ବୀନା ।

ସେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସାନଭାଇ ଇଲେକ୍ଟ୍ରିକାଲ ଟେକନିସିଆନ୍ ହେବା ଲାଗି ତାଲିମ ନେଉଛନ୍ତି । ଜଣ ପିଛା ମାସକୁ ୩୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଦରମାର ସ୍ଥାୟୀ ଚାକିରି ଯୋଗୁଁ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପରିବାରକୁ ଏହି “ଋଣ ଚକ୍ର”ରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବେ, ବୀନା କହନ୍ତି ।

ଧାନଚାଷ ହିଁ ପରିବାରର ଏକମାତ୍ର ରୋଜଗାର ପନ୍ଥା; ପ୍ରାୟତଃ ଘରେ ଖାଇବାକୁ ଗହମ ଚାଷ କରାଯାଏ । ଏବେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିବା ଧାନ ଜମିରୁ ଆଉ କିଛି ହେଲେ ମିଳିବ ନାହିଁ ।

“ଆଗକୁ ଦୁଇ ବର୍ଷ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା,” ବୀନା କହନ୍ତି, ଏବେ ବି ପାଣିରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ତାଙ୍କ ଚାଷଜମି ଉପରେ ଲାଖି ରହିଥାଏ ତାଙ୍କର କୋଟରଗତ ଆଖି ଦୁଇଟି । ବଜାରରେ ବିକିବା ଲାଗି ପାଖରେ କିଛି ନଥିବାରୁ ଋଣ ଶୁଝିବା ବନ୍ଦ ହୋଇଯିବ, ଆଉ ଏକ ଋଣ କରିବା ଏବେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଆସନ୍ତା ବର୍ଷ ଫସଲ ଲାଗି ପୁଞ୍ଜି ଯୋଗାଡ଼ କଷ୍ଟକର ହୋଇଯିବ ।

ଏବେ ବି ସେମାନଙ୍କ ଘର କାନ୍ଥ ସବୁ ଆଣ୍ଠୁ ଉଚ୍ଚ ଯାଏ ଭିଜି ରହିଛି । ମାଟି ଚଟାଣର ଠାଏ ଠାଏ ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ହୋଇ ରହିଛି । “ପାଣି ପଶିଲା ବେଳେ ଆମେ ଘରେ ଥିଲୁ । ପାଣି ଉପରକୁ ଉଠିବାରୁ ଆମେ ଛଅ କିଲୋମିଟର ଦୂର ଲାଧୁକେ ଶସ୍ୟ ବଜାର ଆଡ଼କୁ ଚାଲିଗଲୁ । ଘର ଛାତ ଉପରେ କେବଳ ସେମାନଙ୍କ ବାପା ପଛରେ ରହିଲେ”, ବୀନାଙ୍କ ମାଆ, ୫୧ ବର୍ଷୀୟା ପ୍ରକାଶ କୌର କହନ୍ତି । ଲୋକଙ୍କ ପାଖରୁ ଦାନରେ ମିଳିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀରୁ ସେ ପିନ୍ନି (ମିଠା ଲଡୁ) ତିଆରି କରୁଛନ୍ତି ।

ଏକଦା ମଝିରେ ମଝିରେ ଜଣେ ବିୟୁଟିସିଆନ ଭାବରେ କାମ କରୁଥିବା ବୀନା ଏବେ ଆଉ ଘର ବାହାରକୁ ଗୋଡ଼ କାଢୁ ନାହାନ୍ତି । ତାଙ୍କ ସାନଭାଇ, ୨୨ ବର୍ଷର ସୁଖଚୈନ ସିଂହ ବି ସଂଘର୍ଷ କରୁଛନ୍ତି । ବକେୟା ଫି’ ବାବଦ ୫,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଦେବା ଲାଗି ଶିକ୍ଷକମାନେ ବାରମ୍ବାର ଆସିବା ପରେ, ଶେଷରେ ସେ ଦିନକୁ ୫୦୦ ଟଙ୍କାର ମଜୁରି ପାଇଁ ଏକ କୋଠାବାଡ଼ି ନିର୍ମାଣ ସ୍ଥଳରେ କାମ ଆରମ୍ଭ କଲେ । “ମାନସିକ ଚାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ଲାଗି ମୁଁ ଏହି କାମ କଲି । ଘରକୁ ଆସିବା ବେଳକୁ ମୁଁ ପୂରା କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଥାଏ,” ସେ କହନ୍ତି ।

ପଞ୍ଜାବର ବନ୍ୟା ପ୍ରଭାବିତ ବିଭିନ୍ନ ଗାଁରେ ଲୋକେ କେବଳ ଘର ଓ ଚାଷଜମି ହରାଇବାର ଦୁଃଖ ସହିତ ନୁହେଁ, ବରଂ ଦୁଶ୍ଚିନ୍ତା, ଅନିଦ୍ରା, ଅବସାଦ ଓ ଆଘାତ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାନସିକ ଚାପ ସହିତ ମଧ୍ୟ ସଂଘର୍ଷ କରୁଛନ୍ତି ।

ସେମାନଙ୍କ ଅନୁଭୂତିରୁ, ପାଣିପାଗର ଚରମ ସ୍ଥିତି କାରଣରୁ ମାନସିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଉପରେ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିବ ବୋଲି ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଂକ୍ରାନ୍ତ ଅନ୍ତଃସରକାରୀ ପ୍ୟାନେଲର ସତର୍କବାଣୀ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୁଏ ।

ତଥାପି ଏହି ସଂକଟ ପ୍ରାୟତଃ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏ ନାହିଁ । କାରଣ, ଲୋକେ ପୁଣି ଥରେ ଜୀବନଯାତ୍ରାକୁ ସଜାଡ଼ି ନେବାର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦିଅନ୍ତି । “ଏହି ଯେଉଁ ରୋଗୀମାନଙ୍କୁ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଖୁବ୍ ଅଳ୍ପ, ଏମିତି କି ଏହିଭଳି ରୋଗୀମାନଙ୍କ ମୋଟ ସଂଖ୍ୟାର ଏକ ଭଗ୍ନାଂଶ ବି ନୁହେଁ,” ଆଉ ଏକ ବନ୍ୟା ପ୍ରଭାବିତ ଜିଲ୍ଲା ଗୁରୁଦାସପୁରର ଜଣେ ମାନସିକ ରୋଗ ଚିକିତ୍ସକ ଡାକ୍ତର ରୁପିନ୍ଦର କୌର କହନ୍ତି ।

ପଞ୍ଜାବର ବିଭିନ୍ନ ସୀମାବର୍ତ୍ତୀ ଗାଁରେ ମାନସିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସେବା ପାଇବା କେବଳ କଷ୍ଟକର ନୁହେଁ, ବରଂ ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ଜଡ଼ିତ ଏକ କଳଙ୍କିତ ପ୍ରସଙ୍ଗ ରୂପେ ବିବେଚିତ । ଡାକ୍ତରମାନେ କହନ୍ତି, ଲୋକେ ପ୍ରଥମେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚିକିତ୍ସକମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ରୋଗର ଗୁରୁତର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଦେଲେ ହିଁ ମାନସିକ ବ୍ୟାଧି ଚିକିତ୍ସକଙ୍କ ଦ୍ୱାରସ୍ଥ ହୁଅନ୍ତି ।

ଏଠାକାର ଅଧିକାଂଶ ପରିବାର ରାଇ ଶିଖ ସଂପ୍ରଦାୟର, ଯାହା କି ପଞ୍ଜାବରେ ଏକ ଅଧିସୂଚିତ ଜାତି ରୂପେ ବର୍ଗୀକୃତ । ମହିଳାମାନଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଆହୁରି କଷ୍ଟଦାୟକ, କାରଣ, ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ କେହି ଜଣେ ଯିବା ଏବଂ ଖର୍ଚ୍ଚ କରିବା ଲାଗି ପାଖରେ ଟଙ୍କା ଥିବା ଦରକାର ହୋଇଥାଏ । “ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଖରେ ମାନସିକ ଚାପର ସଂକେତ ଶୀଘ୍ର ଦେଖାଦିଏ,” ଡାକ୍ତର ଓବେରଏ କହନ୍ତି । “କିନ୍ତୁ ପରିବାରର ସହଯୋଗ ବିନା, ସେମାନେ ଚିକିତ୍ସା ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ ।”

ଜଣେ ମାନସିକ ରୋଗ ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କୁ ଦେଖା କରିବା ଲାଗି ବୀନାଙ୍କୁ କେଇ ସପ୍ତାହ ଲାଗିଗଲା । ସେ ତିନି ଚକିଆ ଅଟୋ ରିକ୍ସାରେ ଫାଜିଲକା ଆସିଲେ ଏବଂ ସେଠାରୁ ବସରେ ଅବୋହର ଗଲେ, ଏବଂ ପରେ ଆଉ ଏକ ତିନି ଚକିଆରେ କ୍ଲିନିକ ପହଞ୍ଚିଲେ । ତାଙ୍କ ଘରଠାରୁ ତିନି କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଥିବା ଗୋଷ୍ଠୀ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ୨୦ କିଲୋମିଟର ଦୂର ସରକାରୀ ହାସପାତାଳ ଯିବା କଥା କେହି ଭାବି ନଥିଲେ । “ସେଠାକାର ଡାକ୍ତରମାନେ ରୋଗୀଙ୍କର ସେତେ ବେଶୀ ଯତ୍ନ ନିଅନ୍ତିନି,” ବୀନା କହନ୍ତି ।

ସରକାରୀ ହସ୍ତା କଲାଁ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ରର ଡାକ୍ତରମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କହନ୍ତି ଯେ, ବନ୍ୟା ପରଠାରୁ କୌଣସି ମାନସିକ ରୋଗୀ ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ସେହି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଆସିନାହାନ୍ତି ।

“ରୋଗୀମାନେ ଏଠାକୁ ଉଦାସ, ଅନାଗ୍ରହ, ଅବସାଦ, ଆଘାତ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାନସିକ ଚାପ ଏବଂ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ ମନୋଦଶା ସ୍ଥିତିରେ ଆସନ୍ତି,” ଫାଜିଲକାସ୍ଥିତ ସରକାରୀ ଡାକ୍ତରଖାନାର ମାନସିକ ରୋଗ ବିଶେଷଜ୍ଞ ଡକ୍ଟର ପିକାଶୀ ଅରୋରା କହନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଆକଳନ ଅନୁସାରେ ବନ୍ୟା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅବସାଦ ଓ ଦୁଶ୍ଚିନ୍ତା ରୋଗୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟାରେ ୨୦ ପ୍ରତିଶତ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଛି । “ଆଉ ଅନେକ ରୋଗୀ ନିରବରେ ସହିଯାଉଛନ୍ତି । ସେମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଆଗରେ ନିଜର ମାନସିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସଂପର୍କରେ କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ନାହିଁ ।”

ଡାକ୍ତରମାନଙ୍କ କହିବା କଥା ଯେ, ପଞ୍ଜାବରେ ମାନସିକ ରୋଗୀ ସେବା ଏକ ଅତିରିକ୍ତ ବୋଝରେ ପରିଣତ ହୋଇସାରିଲାଣି। “ସରକାରୀ ହାସପାତାଳରେ ନିଶାଦ୍ରବ୍ୟ ସେବନକାରୀ ରୋଗୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଅତ୍ୟଧିକ ମାତ୍ରାରେ ବଢ଼ିଗଲାଣି,” ବୀନାଙ୍କ ଚିକିତ୍ସା କରୁଥିବା ଅବୋହରର ଜଣେ ମାନସିକ ରୋଗ ବିଶେଷଜ୍ଞ ଡାକ୍ତର ରମେଶ ଅରୋରା କହନ୍ତି । ଫାଜିଲକା ଏବଂ ଜଲାଲାବାଦ ସରକାରୀ ହାସପାତାଳରେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ଡାକ୍ତର ସିଦ୍ଧାର୍ଥ କାଲୁଚା କହନ୍ତି, “ଅଫିମ ମହାମାରୀ” ଯୋଗୁଁ ନିଶା କବଳରୁ ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ରୋଗୀ ଡାକ୍ତରଖାନାକୁ ଆସିବା ଫଳରେ ମାନସିକ ରୋଗୀମାନେ ଅବହେଳାର ଶିକାର ହେଉଛନ୍ତି ।

୨୦୨୫ ଅଗଷ୍ଟ ମାସରେ, ସତଲେଜର ଏହି ଉପନଦୀ ଆରପଟ ୱଲେ ଶାହ ହିତାରରେ, ୩୦ ବର୍ଷୀୟା ପରମଜୀତ କୌର ସେଦିନ ଚପାତି ବେଲୁଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଭାଉଜ ରଜୋ ବାଇ ହଠାତ୍ ଚିତ୍କାର କରିଉଠିଲେ, “ପାଣି ମାଡ଼ି ଆସୁଛି !”

ପାଣି କେତେ ଶୀଘ୍ର ବଢ଼ିପାରିବ ସେ ସଂପର୍କରେ ଧାରଣା ନଥିବାରୁ ପରମଜୀତ ହାଲୁକା ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ବଚ୍ଚୋଁ କୋ ଭୁଖା ଥୋଡ଼ି ମାରନା ହୈ (ଆମେ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଭୋକରେ ରଖିପାରିବା ନାହିଁ) । ସେଦିନର ସ୍ଥିତି ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ନିର୍ଲିପ୍ତ ଭାବକୁ ମନେ ପକାଇ ସେ ହସନ୍ତି । “କେଇ ମିନିଟ୍ ଭିତରେ ପାଣି ଆମ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚି ଗଲା,” ସେ କହନ୍ତି । ସେଦିନ ଦୁଇ ମହିଳା ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାଞ୍ଚ ଜଣ ଯାକ ପିଲାଙ୍କୁ ଜାବୁଡ଼ି ଧରି ପାଣି ଭିତରେ ବାଟ କାଟି ମୁଖ୍ୟ ଗାଁରେ ଥିବା ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁର ଘରେ ପହଞ୍ଚିଲେ । ୨୦୧୩ ବନ୍ୟା ପରେ ଏହି ଘରର ଉଚ୍ଚତା ଚାରି ଫୁଟ ବଢ଼ାଇ ଦିଆଯାଇଥିଲା ।

ସହରକୁ ବିଭିନ୍ନ କୃଷିଜାତ ସାମଗ୍ରୀ ନେଇଯାଉଥିବା ଗାଡ଼ିର ଡ୍ରାଇଭର ରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ୩୮ ବର୍ଷୀୟ ହରବଂଶ ସିଂହ ଯେତେବେଳେ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ସେ ଓ ତାଙ୍କ ବଡ଼ଭାଇ ଦର୍ଶନ ସିଂହ ଡଙ୍ଗାରେ ଲଦି ଘରର ଜିନିଷପତ୍ର ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ହେଲେ, ନିକଟରେ ଥିବା ଏକ ଟ୍ରାନସଫରମରର ବିଦ୍ୟୁତ କରେଣ୍ଟ ପାଣି ଭିତର ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବାରୁ ସମସ୍ତେ ପାଣି ପାଖରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଲାଗି ସ୍ଥାନୀୟ ଗୁରୁଦ୍ୱାରା ପକ୍ଷରୁ ସତର୍କ କରାଇ ଦିଆଯାଇଥିଲା ।

ପରମଜୀତ ଆଗରୁ କେବେ ବନ୍ୟା ଦେଖି ନଥିଲେ । ଅତ୍ୟଧିକ ମାତ୍ରାରେ ଔଷଧ ସେବନ କାରଣରୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରାଣ ହରାଇବାର ତିନି ବର୍ଷ ପରେ, ୨୦୨୩ ଶୀତ ଋତୁରେ ସେ ହରବଂଶଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ପ୍ରଥମ ବିବାହରୁ ତାଙ୍କର ଛଅ ବର୍ଷର ଝିଅଟିଏ ଥିଲା । ହରବଂଶଙ୍କର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ବିବାହରୁ ୧୫ ବର୍ଷର ଝିଅଟିଏ ଏବଂ ୧୦ ବର୍ଷର ପୁଅଟିଏ ଥିଲା ।

ତାଙ୍କ ଘର ପଛପଟେ, ଅଧା ଏକର ଜମିରେ ପରମଜୀତ ନିଜେ ଲଗାଥିବା ଧାନଗଛ ସବୁ ପାଣିରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିଲା ।

ଧୀରେ ଧୀରେ ପାଣି କମିବାରୁ କେଇ ସପ୍ତାହ କାଳ ସେମାନେ ପ୍ରତି ଦିନ ତାଙ୍କ ଘରର ସ୍ଥିତି ଦେଖିବାକୁ ଆସୁଥିଲେ । “ପାଣିରେ ଇଟା ସବୁ ଭିଜି ଯାଇଥିଲା । ଭିଜା ଇଟା ଉପରେ ଖରା ପଡ଼ିବାରୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଫାଟି ଭୁଶୁଡ଼ି ପଡ଼ିଲା,” ସେ କହନ୍ତି । “ଘରକୁ କେବଳ ଦେଖିଦେଲେ ହିଁ ମୋର ଚିନ୍ତା ବଢ଼ି ଯାଉଥିଲା । ମୁଁ ରାତିରେ ଶୋଇ ପାରୁ ନଥିଲି । ମୁଁ ଉଠି ବସି ପଡୁଥିଲି ଏବଂ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲି, ‘ଜିଥେ ଧ୍ୟାନ ହୋ ଜଏ’ (ଯେଉଁଠି ମୋ ମନ ଘୂରି ବୁଲୁଥିଲା)।

ତାଙ୍କର ଏହି ନିଦ୍ରାହୀନତା ରୋଗର ପ୍ରକୋପ ବଢ଼ିବାରୁ ହରବଂଶ ତାଙ୍କୁ ଫାଜିଲକା ସହରର ଜଣେ ଘରୋଇ ମାନସିକ ରୋଗ ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଗଲେ । “ଦିମାଗ ଦି ନସା ତେ ଦବାବ ପେ ଗୟା ହୈ (ତୁମ ମସ୍ତିଷ୍କର ସ୍ନାୟୁଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଚାପ ପଡ଼ିଛି),” ଡାକ୍ତର ତାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ ବୋଲି ସେ ମନେ ପକାନ୍ତି । ପରମଜୀତଙ୍କୁ ଦିନକୁ ଦୁଇ ଥର ଖାଇବା ଲାଗି ଡାକ୍ତର ଔଷଧ ଲେଖିଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ରାତିରେ ଶୋଇବା ଲାଗି ଗୋଟିଏ ବଟିକା ଖାଆନ୍ତି ।

“ମୋର ବର୍ଷକର ଝିଅ ଏବେ ବି ମା’ କ୍ଷୀର ଖାଉଛି । ଯଦି ମୁଁ ବହୁତ ଅଧିକ ଔଷଧ ଖାଇବି, ଏହାର ପ୍ରଭାବ ତା’ ଉପରେ ବି ପଡ଼ିବ,” ବନ୍ୟା ପରେ ରହିଯାଇଥିବା ତାଙ୍କ ଭଙ୍ଗା ଘର ଭିତରେ ଆଣ୍ଠୁ ମାଡ଼ି ବସି ସେ କହନ୍ତି । ତେଣେ, ଚଟାଣରୁ କାଦୁଅ ଉଠାଇ ଖେଳୁଥାଏ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଝିଅଟି ।

ଗୋଟିଏ ମାସ ଔଷଧ ଖାଇବା ପରେ ତାଙ୍କ ନିଦ ଫେରି ଆସିଲା, କିନ୍ତୁ ମନର ଗଭୀରତାରେ ଲାଗି ରହିଥିବା ଅସ୍ଥିରତା ତାଙ୍କୁ ଆସ୍ଥା ଆଡ଼କୁ ଟାଣିନେଲା । ଆଜିକାଲି ପରମଜୀତ ପ୍ରତି ଗୁରୁବାର ଦିନ ନିକଟସ୍ଥ ସୁଫି ପୂଜାପୀଠକୁ ଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କର ଏହି ସମସ୍ୟା ଲାଗି ତାଙ୍କର ମୃତ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଆତ୍ମା ହିଁ ଦାୟୀ ବୋଲି ସେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଶାଶୂ ଓ ଶ୍ୱଶୁର ଏହି ପୂଜାପୀଠର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ କରନ୍ତି । ଏକଦା ତାଙ୍କ ଶାଶୂଙ୍କୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଦେଇଥିବା ଜଣେ ବାବା (ଜଣେ ଈଶ୍ୱରୀୟ ମାନବ) ତାଙ୍କ ସହାୟତା ଲୋଡୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ରୋଗ ଭଲ କରନ୍ତି ବୋଲି ତାଙ୍କ ପରିବାର ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ।

“ଏମିତି ତ ଆମ ପରିବାର ଗରିବ ଏବଂ ଏବେ ଭଗବାନ ଆମର ଏମିତି କରିଛନ୍ତି,” ପରମଜୀତ କହନ୍ତି ଏବଂ ଏହା ସହିତ ଜଳପଥକୁ ସଫା କରୁ ନଥିବା ସରକାରୀ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତାଙ୍କର କ୍ଷୋଭ ବ୍ୟକ୍ତ କରନ୍ତି । ତାଙ୍କ ପରିବାର ବିଭିନ୍ନ ବେସରକାରୀ ସଂଗଠନ ଏବଂ ଚାଷୀ ସଂଘ ପକ୍ଷରୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ସହାୟତା ସାମଗ୍ରୀ ନେଇ ବଞ୍ଚି ରହିଥିବା କଥା କହିବା ବେଳେ ତାଙ୍କ କଣ୍ଠସ୍ୱରରେ ରାଗ ନଥାଏ, ଥାଏ କେବଳ ଅସହାୟ ଭାବ । “କେହି ହେଲେ ସବୁଦିନ ଖାଇବାକୁ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ,” ସେ କହନ୍ତି ।

ଫସଲ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ଚାଷଜମି ଏକର ପିଛା ପ୍ରାୟ ୨୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଏବଂ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିବା ଘର ପିଛା ୧,୨୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା ହିସାବରେ କ୍ଷତିପୂରଣ ଦିଆଯିବ ବୋଲି ରାଜ୍ୟ ସରକାର ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ । ଏହା ଆଦୌ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ, ଅନେକ ପରିବାର କହନ୍ତି ।

ଡାକ୍ତରମାନଙ୍କ କହିବା ଅନୁସାରେ, ବନ୍ୟା ଦାଉରୁ ବର୍ତ୍ତି ଯାଇଥିବା ଲୋକେ ଆର୍ଥିକ ଅନିଶ୍ଚିତତା କାରଣରୁ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ପଡୁଛନ୍ତି ଏବଂ ଏହା ହିଁ ସେମାନଙ୍କ ଚିକିତ୍ସାରେ ବିଳମ୍ବର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ। “ଏତେ ବେଶୀ ଆର୍ଥିକ ଚାପରେ, ମାନସିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କଥା ପଛରେ ପଡ଼ିଯାଏ,” ଡାକ୍ତର ଓବେରଏ କହନ୍ତି । “ଲୋକେ ଏବେ ଯାହା ଦରକାର କରନ୍ତି, ତାହା ହେଲା ଭଙ୍ଗା ଘର ପୁଣି ତିଆରି କରିବା ଲାଗି ଏବଂ ଆସନ୍ତା ଫସଲ ଲାଗି ଜମିକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଲାଗି ତୁରନ୍ତ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା ।”

୨୦୨୬ ଜାନୁଆରୀରେ, ‘ପରୀ’ ପକ୍ଷରୁ ପଚରାଯାଇଥିବା କେତେକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଉପ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ (ମାନସିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଶାଖା) ରୋହିଣୀ ଗୋୟଲ, ସବୁ ଜିଲ୍ଲାର ମୁଖ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା ଅଧିକାରୀ ଏବଂ ଉପ ମେଡିକାଲ କମିଶନରମାନଙ୍କୁ ଲେଖିଥିବା ପତ୍ରରେ ବନ୍ୟା ପ୍ରଭାବିତ ସମସ୍ତ ପରିବାରର ଲୋକଙ୍କୁ ସରକାରୀ ଡାକ୍ତରଖାନା ଏବଂ କ୍ଲିନିକରେ ମିଳୁଥିବା ମାନସିକ ରୋଗ ଚିକିତ୍ସା ସଂପର୍କରେ ସଚେତନ କରାଇବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ହେଲେ ବିଭାଗ ପକ୍ଷରୁ ବନ୍ୟା ଜନିତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାନସିକ ରୋଗ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆଚରଣ ବିଧି କିମ୍ବା ପ୍ରଚାର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ସଂପର୍କରେ ସୂଚାଇ ଦିଆଯାଇ ନଥିଲା ।

ରାଜସ୍ୱ ବିଭାଗର ପୁନର୍ବାସ ଓ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା ଦାୟିତ୍ୱରେ ଥିବା ଅଧିକାରୀମାନେ ‘ପରୀ’କୁ କହିଲେ ଯେ, ବନ୍ୟା ପ୍ରଭାବିତ ଲୋକଙ୍କ ଲାଗି ରାଜ୍ୟ ସରକାର ଡାକ୍ତରୀ ଚିକିତ୍ସା ଶିବିର ଆୟୋଜନ କରିବା ସହିତ ସେମାନଙ୍କୁ ଆବଶ୍ୟକ ସୁବିଧା ଯୋଗାଇ ଦେଇଥିଲେ । ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ତରରେ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ଅଂଶ ରୂପରେ ମାନସିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା କ୍ଷେତ୍ରରେ ସହଯୋଗ ସଂପର୍କିତ କୌଣସି ସୂଚନା ନଥିଲା ।

ମନପ୍ରୀତ କୌରଙ୍କ (ପରିବର୍ତ୍ତିତ ନାମ) କ୍ଷେତ୍ରରେ, ତାଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷୀୟ ପୁଅର ସ୍କୁଲ ଫି’ ଦେଇ ନପାରିବା କାରଣରୁ ମାନସିକ ଚାପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା । ତିନି ମାସ ପରେ ଗୋଟିଏ ଅଣ-ଲାଭକାରୀ ସଂସ୍ଥା ଏଥିରେ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରି ଅର୍ଥ ଭରଣା କରିଥିଲା । କିନ୍ତୁ ସେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପ୍ରତି ଥର ସ୍କୁଲ ପକ୍ଷରୁ ଫି’ ଦେବା ପାଇଁ ତାଗିଦ କରି ଦିଆଯାଉଥିବା ଚିଠି ପାଇଲେ ତାଙ୍କ ମନରେ “ଘବରାହଟ” ବା ଉଦବେଗ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିଲା ବୋଲି ସୀମାବର୍ତ୍ତୀ ଆଉ ଏକ ଗାଁ ଝାଙ୍ଗର ଭାଇନିର ଏହି ୨୮ ବର୍ଷୀୟା ବାସିନ୍ଦା କହନ୍ତି ।

ସେଠାକାର ଏକ ପଣ୍ୟାଗାରରେ କାମ କରି ମାସକୁ ୭,୦୦୦ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରନ୍ତି ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ। ବନ୍ୟା ହେଲା ଦିନରୁ ତାଙ୍କ ସହିତ ସେ କ୍ୱଚିତ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିଥିଲେ । “ପରିବା କିଣିବା ଲାଗି ମୁଁ ଶହେ ଟଙ୍କା ମାଗିଲେ ବି ସେ ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ,” ସେ କହନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଶାଶୂ ଓ ଶ୍ୱଶୁର ମଧ୍ୟ କୌଣସି ସହାୟତା ଦେଇପାରି ନଥିଲେ, କହୁ କହୁ କାନ୍ଦି ପକାନ୍ତି ମନପ୍ରୀତ । “ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଛଅ ଏକର ଜମିର ଫସଲ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା।”

ଘର ଚଳାଇବା ଲାଗି, ଜଣେ କୃଷି ଶ୍ରମିକ ଭାବେ ଧାନ ଚାରା ରୋପଣ, ରସୁଣ ତୋଳିବା ଏବଂ ଚୋପା ଛଡ଼ାଇବା ଭଳି, ଯେ କୌଣସି କାମ ଖୋଜି ବସିଲେ ମନପ୍ରୀତ, ଯେଉଁଥିରୁ କି ସେ ଅଳ୍ପ କେଇ ଶହ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରିପାରିବେ ।

୨୦୨୩ ପୂର୍ବରୁ, ସେ କେବେହେଲେ କ୍ଷେତରେ କାମ କରି ନଥିଲେ । ତା ସହିତ ଏଥର ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ସେ ଏଭଳି ବନ୍ୟା ଦେଖିଲେ ବୋଲି କହନ୍ତି ସଦା ହସହସ ଏହି ମେଳାପୀ ମହିଳା ଜଣକ । ସେ ପିଲାଙ୍କୁ ଟ୍ୟୁସନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ ସତ, କିନ୍ତୁ ବନ୍ୟା ଯୋଗୁଁ ରୋଜଗାର ହରାଇଥିବା ବାପାମାଆଙ୍କ ପାଖରେ ଟ୍ୟୁସନ ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦେବା ଲାଗି ପଇସା ନଥିଲା ।

“ପାଣି ଆମ କ୍ଷେତରେ ପଶିଗଲା ଏବଂ ପରେ ଛାଡ଼ିଗଲା । ଆମେ ବୁଣିଥିବା ଧାନ ପଚିଗଲା, ତେଣୁ ଆମେ ଆଉ ଥରେ ଚାରା ଲଗାଇଲୁ । ତା’ପରେ ପୁଣି ପାଣି ଫେରିଲା । ସେହି ସମୟରୁ ହିଁ ଆମର ପ୍ରକୃତ ଚିନ୍ତା ଆରମ୍ଭ ହେଲା,” ସେ ମନେ ପକାନ୍ତି । ଧାନ ଲଗାଇବା ଲାଗି ଆବୋହରର ଏକ ଚାରା କେନ୍ଦ୍ରରୁ ତାଙ୍କ ପରିବାର ଚାରା କିଣି ଆଣିଥିଲେ । “ପାଣି ପୁଣି ଫେରି ଆସିଲା ଏବଂ ସବୁ କିଛି ନଷ୍ଟ କରିଦେଲା ।” ସେମାନଙ୍କ କ୍ଷତିର ପରିମାଣ ୫ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ହେବ ବୋଲି ଏହି ପରିବାର ଆକଳନ କରନ୍ତି ।

୨୦୨୩ ଏବଂ ୨୦୨୫ରେ, ଦୁଇ ଥର ଯାକ ବନ୍ୟା ଆସିବା ସମୟରେ ମନପ୍ରୀତ ଘରେ ଥିଲେ । “ସମୟ ବିତିବା ସହିତ, ଆପଣ ଯେତେ ଥର ବନ୍ୟା ଦେଖିବେ, ଏଥିରେ ସେତେ ଅଧିକ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଯିବେ,” ସେ କହନ୍ତି ।

୨୦୨୩ ବନ୍ୟା ଯୋଗୁଁ ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କର ଅଧକପାଳି ରୋଗକୁ ସେ ଭୁଲି ପାରିବେନି । “ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ପୀଡ଼ା ଲାଗି ରହିଥାଏ,” ସେ କହନ୍ତି । “ଏହା କେବଳ ସେହି ମାନସିକ ଚାପ ଯୋଗୁଁ ହୋଇଥିଲା ।” ସେ ଆହୁରି କହନ୍ତି, “କେଉଁ କେଉଁ ଦିନ ଏମିତି ବି ହେଉଥିଲା ଯେ ଆମ ଘର ବାହାରେ ପାଣିରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା କ୍ଷେତରେ ବୁଡ଼ି ମରିଯିବାକୁ ମନ ହେଉଥିଲା ।”

ଯଦି କାହାରି ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ହେଉଥାଏ କିମ୍ବା କେହି ଯଦି ଅବସାଦଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଥାନ୍ତି ତେବେ ‘କିରନ୍’ ସହିତ ଜାତୀୟ ହେଲପଲାଇନ୍ ନମ୍ବର ୧୮୦୦-୫୯୯-୦୦୧୯ (୨୪/୭ ଦେୟମୁକ୍ତ)କୁ କିମ୍ବା ଆପଣଙ୍କ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଯେ କୌଣସି ହେଲପଲାଇନକୁ କଲ୍ କରନ୍ତୁ ।

ସାରା ଦେଶରୁ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ମାନସିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସଂପର୍କିତ ‘ପରୀ’ର ରିପୋର୍ଟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ମାରିୱାଲା ହେଲଥ ଇନିସିଏଟିଭ୍ ସହଯୋଗ କରୁଛନ୍ତି। ମାନସିକ ଓ ସାମଗ୍ରିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଉପରେ ଜଳବାୟୁ ସଂକଟର ପ୍ରଭାବ, ଏବଂ ଗ୍ରାମୀଣ ଭାରତର ଲୋକ ଏବଂ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରୁ ଆସି ଭାରତର ସହରାଞ୍ଚଳରେ ରହୁଥିବା ପ୍ରବାସୀମାନଙ୍କ ଜୀବିକା ସଂପର୍କରେ ଏହି ଶୃଙ୍ଖଳ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବ ।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍