पंजाब : पाण्यात बुडालेली शेतं अन् अस्वस्थ मनं

२४ वर्षांच्या वीणा राणीला सप्टेंबर २०२५ च्या महिन्याभरात क्वचितच झोप लागली असेल. पंजाबच्या फाझिल्का जिल्ह्यातील वल्ले शाह उत्तर गावातील आपल्या कुटुंबाची शेती गिळंकृत करणाऱ्या आणि मागच्या महिन्यात घरात शिरलेल्या पुराच्या आठवणी डोळ्यांसमोर आणत ती तासनतास खाटेवर डोळे मिटून पडून असायची.

"आता मला आधीपेक्षा बरं वाटतंय," रात्रीची औषधं घेत असताना वीणा सांगते. मुख्य गावाबाहेर शेतामध्ये असलेलं त्यांचं तीन खोल्यांचं पक्कं घर सतलज नदीच्या खाडीजवळ आहे. घरापासून ती खाडी शांत दिसत असली तरी ती आठ फूट खोल आहे आणि त्या खाडीच्या पलीकडे त्यांची चार एकर शेती आहे.

"तिने तर हसणं सोडूनच दिलं होतं," वीणाची २६ वर्षांची बहीण कैलास राणी सांगते. तिचे वडील ५२ वर्षांचे जरनेल सिंग आठवतात की, तिला जबरदस्तीने उठवून बसवण्याचा प्रयत्न केला तरी ती रडायची.

वीणा सांगते, "पूर्ण पिकाचं नुकसान झाल्यामुळे आता पैसे कुठून येणार, पाणी किती काळ साचून राहील आणि पुढच्या हंगामात आम्ही गव्हाची पेरणी तरी करू शकू का? हेच विचार सतत डोक्यात असायचे." जेव्हा जवळच्या व्यक्ती तिला तिच्या काळजीचं कारण विचारायच्या, तेव्हा तिला ते नीट सांगताही येत नसे. "माझ्या डोक्यावर काहीतरी जड ओझं ठेवल्यासारखं मला वाटायचं."

सततच्या पुरामूळे गावातील प्रत्येकजण दुःखी आणि चिंताक्रांत होता. वीणाला वाटलं की हे दिवसही निघून जातील.

पण तसं झालं नाही. ती जसजशी अधिक अबोल आणि उदास होऊ लागली, तसं घरच्यांनी तिला ५० किलोमीटर दूर अबोहर इथल्या मानसोपचारतज्ज्ञांकडे नेले. तिथे तिला 'नैराश्य' (डिप्रेशन) असल्याचे निदान झाले आणि पाच महिन्यांसाठी औषधे सुरू करण्यात आली.

दवाखान्यातही ती हुंदके देऊन रडत होती. (दिमाग दी नसा कमझोर हो गई ने) "माझ्या मेंदूच्या नसा कमकुवत झाल्या आहेत", ती सांगते.

त्यांच्या घरापासून तीन किलोमीटर अंतरावर, भारत-पाकिस्तान सीमेवर सतलज नदी नागमोडी वळणं घेत वाहते. इथल्या डझनभर गावांमध्ये पूर येणे ही सामान्य बाब आहे; १९५५, १९८८, २०२३ आणि २०२५ या वर्षात येथे विनाशकारी पूर आला होता.

ऑगस्ट २०२५ मध्ये उत्तर भारतात झालेल्या मुसळधार पावसामुळे रावी, बियास आणि सतलज नद्यांच्या पात्राबाहेर पाणी आले. शेती आणि गावं पाण्याखाली गेली, ज्याचा फटका २,५०० गावांना बसला आणि ४० लोकांचा मृत्यू झाला. सुमारे ५ लाख एकर शेतीचे नुकसान झाले, ज्यामध्ये एकट्या फाझिल्का जिल्ह्यातील ३७,००० एकरपेक्षा जास्त जमिनीचा समावेश होता.

पाण्याखाली गेलेल्या शेतात वीणाच्या कुटुंबाच्या चार एकर जमिनीचाही समावेश होता. त्यांच्या बासमती तांदळाच्या पिकातून त्यांना दर एकरी किमान ८०,००० रुपये मिळण्याची अपेक्षा होती, ज्या पैशांवर त्यांची वर्षभर गुजराण होणार होती.

"आता आम्हाला आमच्या शिक्षणासाठी पुन्हा कर्ज घ्यावे लागणार," ओढूनताणून हसत वीणा म्हणते.

ती आणि तिचा धाकटा भाऊ इलेक्ट्रिकल तंत्रज्ञ होण्याचे प्रशिक्षण घेत आहेत. प्रत्येकी ३०,००० रुपयांच्या पगाराची कायमस्वरूपी नोकरी मिळाली तर कुटुंब अखेर या ‘कर्जाच्या विळख्यातून’ मुक्त होऊ शकेल, असं वीणा सांगते.

भात हे कुटुंबाच्या उत्पन्नाचे एकमेव साधन आहे; गहू प्रामुख्याने घरात वापरण्यासाठी पिकवला जातो. आता भातशेती पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाल्यामुळे तिथून वाचवण्यासारखे काहीच उरलेलं नाही.

"पुढची दोन वर्षं वाया गेली आहेत," अजूनही पाण्याखाली असलेल्या शेतजमिनीकडे डोळे लावून बसलेली वीणा म्हणते. बाजारात विकायला काहीच नसल्यामुळे सध्याच्या कर्जाचे हप्ते थकणार आहेत, नवीन कर्ज घेणे अटळ असेल आणि पुढच्या वर्षाच्या पिकासाठी भांडवल मिळवणे कठीण होईल.

त्यांच्या घराच्या भिंती गुडघ्यापर्यंत ओल्या आहेत. मातीची जमीन ठिकठिकाणी चिखलमय झाली आहे. “जेव्हा पाणी घरात शिरले तेव्हा आम्ही घरीच होतो. पाणी वाढू लागल्यावर आम्ही सहा किलोमीटर दूर असलेल्या लाधुके धान्य बाजाराकडे निघून गेलो. फक्त तिचे वडील मागे थांबले आणि छतावर राहू लागले,” वीणाची ५१ वर्षांची आई प्रकाश कौर सांगते. मिळालेल्या शिध्यातून त्या पिन्नी (गोड लाडू) बनवत आहेत.

वीणा जी आधी अर्धवेळ ब्युटिशियन म्हणून काम करायची, ती आता घराबाहेर पाऊलही टाकत नाही. तिचा २२ वर्षांचा धाकटा भाऊ सुखचैन सिंग सुद्धा अडचणीत होता. थकीत ५,००० रुपयांच्या फीसाठी शिक्षक वारंवार फोन करायचे, त्यामुळे अखेर त्याने रस्ते बांधकामाच्या ठिकाणी काम शोधले जिथे त्याला दिवसाला ५०० रुपये मिळतात. “मी कामात स्वतःला गुंतवून तणावाचा सामना केला. घरी येईपर्यंत मी पूर्णपणे थकून जायचो,” तो सांगतो.

पंजाबमधील पूरग्रस्त गावांमध्ये लोक केवळ घरे आणि पिकांचं नुकसान नव्हे, तर चिंता, निद्रानाश, नैराश्य आणि मानसिक धक्क्याशी (PTSD) सुद्धा झुंज देत आहेत.

त्यांचे अनुभव 'इंटरगव्हर्नमेंटल पॅनेल ऑन क्लायमेट चेंज'च्या त्या इशाऱ्याची आठवण करून देतात की टोकाचे हवामान मानसिक आरोग्यावर परिणाम करत आहे.

तरीही, हे संकट मोठ्या प्रमाणावर अदृश्य राहिले आहे कारण आयुष्य पुन्हा उभे करण्याच्या घाईत त्याकडे दुर्लक्ष होत आहे. “आम्ही जे रुग्ण पाहत आहोत ते केवळ हिमनगाचे टोक आहे, समाजाला ज्या त्रासातून जावे लागत आहे त्या तुलनेत हा आकडा काहीच नाही,” असे दुसऱ्या एका पूरग्रस्त जिल्ह्याचे, गुरुदासपूरचे मानसोपचार तज्ज्ञ डॉ. रुपिंदर ओबेरॉय सांगतात.

पंजाबच्या सीमावर्ती गावांमध्ये मानसिक आरोग्यावरील उपचार मिळवणे कठीण आहे आणि त्याकडे हीन भावनेनं पाहिलं जातं. लोक आधी आध्यात्मिक उपचारांकडे वळतात आणि जेव्हा लक्षणे गंभीर होतात तेव्हाच मानसोपचार तज्ज्ञांकडे येतात, असे डॉक्टर सांगतात.

इथली अनेक कुटुंबं राय शीख समुदायातील आहेत, ज्यांचा पंजाबमध्ये अनुसूचित जातीमध्ये समावेश होतो. महिलांसाठी हे अडथळे आणखी मोठे आहेत, कारण त्यांचे उपचार कोणीतरी सोबत जाण्यावर आणि अतिरिक्त पैसे उपलब्ध असण्यावर अवलंबून असतात. “पुरुषांच्या तुलनेत स्त्रिया आपला मानसिक त्रास लवकर सांगतात,” डॉ. ओबेरॉय म्हणतात. “पण कौटुंबिक पाठिंब्याशिवाय त्या उपचारांपर्यंत पोहोचूच शकत नाहीत.”

वीणाला मानसोपचार तज्ज्ञांना भेटण्यासाठी अनेक आठवडे लागले. तिने रिक्षाने फाझिल्का गाठलं, मग बसने अबोहर आणि पुन्हा रिक्षाने दवाखाना गाठला. तिच्या घरापासून तीन किलोमीटरवर असलेलं आरोग्य केंद्र आणि २० किलोमीटरवर असलेले सिव्हिल हॉस्पिटल यांचा कधी विचारच केला गेला नाही. “तिथले डॉक्टर पुरेसे लक्ष देत नाहीत,” वीणा म्हणते.

हस्तन कलान येथील सरकारी आरोग्य केंद्रातील डॉक्टरांनी पुष्टी केली की पुरापासून मानसिक आरोग्यासाठी एकही रुग्ण तिथे आलेला नाही.

“रुग्ण उदास वाटणे, कशातही रस न उरणे, नैराश्य, मानसिक धक्का आणि समायोजन विकारांच्या तक्रारी घेऊन येत आहेत,” असं फाझिल्का इथल्या सरकारी रुग्णालयातील मानसोपचार तज्ज्ञ डॉ. पिकाशी अरोरा सांगतात. पूरापासून नैराश्य आणि चिंतेच्या प्रकरणांमध्ये त्या २० टक्के वाढीचा अंदाज वर्तवतात. “अनेकजण शांतपणे हा त्रास सोसत आहेत. त्यांना इतरांसमोर मानसिक आरोग्याबद्दल बोलायचे नाही.”

पंजाबमधील मानसिक आरोग्याची सेवा आधीच अपुरी आहे, असं डॉक्टर म्हणतात. “सरकारी रुग्णालयं व्यसनाधीनतेच्या प्रकरणांनी भरलेली असतात,” वीणावर उपचार करणारे अबोहरचे मानसोपचार तज्ज्ञ डॉ. रमेश अरोरा सांगतात. फाझिल्का आणि जलालाबादमधील सरकारी रुग्णालयात प्रॅक्टिस करणारे डॉ. सिद्धार्थ कालुचा म्हणतात की, अमली पदार्थांच्या साथीमुळे व्यसनमुक्तीच्या प्रकरणांचा भार एवढा आहे की त्यामुळे मानसिक आरोग्याचे रुग्ण दुर्लक्षित राहतात.

सतलज खाडीच्या पलीकडच्या तीरावर असलेल्या वल्ले शाह हिथरमध्ये ३० वर्षांची परमजीत कौर चपात्या लाटत होती, तेव्हा ऑगस्ट २०२५ च्या त्या दिवशी तिची जाऊ राजो बाई ओरडत आत आली, “पाणी येतंय!”

पाणी इतक्या वेगाने वाढेल याची कल्पनाच नसल्याने परमजीत सहज म्हणाली, “मुलांना थोडंच भुकेलं मारायचं आहे.” आपल्या त्यावेळच्या शांत राहण्याच्या आठवणीवर ती आता हसते. “काही मिनिटांतच पाणी आमच्यापर्यंत पोहोचले,” ती सांगते. त्या दोन महिलांनी पाचही मुलांना घेतले आणि मुख्य गावातील सासरच्या घराकडे पाण्यातून वाट काढली, जे घर २०१३ च्या पुरानंतर चार फूट उंच बांधले होते.

तिचा पती ३८ वर्षांचा हरबन्स सिंग, जो शहरात शेतमाल वाहून नेण्याचे काम करतो, जेव्हा घरी परतला तेव्हा त्याने आणि त्याचा मोठा भाऊ दर्शन सिंग यांनी बोटीने सामान वाचवण्याचा प्रयत्न केला. मात्र, जवळच्या ट्रान्सफॉर्मरमधून पाण्यात वीज उतरली होती आणि स्थानिक गुरुद्वाराने सर्वांना लांब राहण्याचा इशारा दिला.

परमजीतने याआधी कधीच पूर पाहिला नव्हता. पहिल्या पतीच्या अंमली पदार्थांच्या सेवनाने झालेल्या मृत्यूनंतर तीन वर्षांनी, २०२३ च्या हिवाळ्यात तिने हरबन्सशी लग्न केले. पहिल्या लग्नापासून तिला सहा वर्षांची मुलगी आहे. हरबन्सलाही पहिल्या लग्नापासून १५ वर्षांची मुलगी आणि १० वर्षांचा मुलगा आहे.

त्यांच्या घरामागे परमजीतने स्वतः लावणी केलेली अर्धा एकर भातशेती पाण्याखाली गेली होती.

पाणी हळूहळू ओसरू लागल्यावर अनेक आठवडे ते रोज घराला भेट देत असत. “पाण्याने विटा भिजल्या होत्या. जेव्हा ऊन पडलं, तेव्हा त्या विटांचे तुकडे झाले,” ती सांगते. “फक्त घराकडे बघूनच मला टेन्शन यायचं. रात्री मला झोप यायची नाही. मी जागी बसून राहायचे आणि विचार करायचे, जिथे माझं मन भटकेल तिथे.”

जेव्हा तिचा निद्रानाश वाढला, तेव्हा हरबन्सने तिला फाझिल्का शहरातील एका खाजगी मानसोपचार तज्ज्ञांकडे नेलं. “मेंदूच्या नसांवर ताण आला आहे,” डॉक्टरांनी तिला सांगितल्याचं ती आठवते. परमजीतला दिवसातून दोनदा औषधे दिली होती, पण ती रात्री झोपण्यासाठी फक्त एकच गोळी घेते.

“माझी एक वर्षाची मुलगी अजूनही अंगावर दूध पिते. जर मी जास्त औषध घेतलं, तर त्याचा परिणाम तिच्यावरही होतो,” ती घराच्या उरलेल्या भागात बसून सांगते, तर तिचं लहान बाळ जमिनीवरच्या मातीशी खेळत आहे.

एका महिन्याच्या औषधोपचारामुळे तिला झोप तर चांगली लागू लागली, पण मनातील अस्वस्थतेमुळे ती श्रद्धेकडे वळली. परमजीत आता दर गुरुवारी जवळच्या सुफी दर्ग्याला भेट देते आणि तिच्या पहिल्या पतीचा आत्माच तिच्या या त्रासाला कारणीभूत आहे अशी तिची खात्री झाली आहे. तिचे सासू-सासरे त्या दर्ग्याची देखरेख करतात. सासूच्या स्वप्नात एकदा आलेल्या एका बाबाच्या कृपेनेच आजारी लोक बरे होतात, अशी या कुटुंबाची श्रद्धा आहे.

“आम्ही आधीच गरीब होतो आणि आता देवाने आमच्यासोबत हे असं केलं,” परमजीत म्हणते. ती आपला राग सरकारी अधिकाऱ्यांवरही काढते कारण त्यांनी पाण्याचे मार्ग साफ केले नाहीत. तिच्या आवाजात राग नाही, तर फक्त असहाय्यता आहे, कारण तिचे कुटुंब सेवाभावी संस्था आणि शेतकरी संघटनांच्या मदतीवर जगत आहे. “कोणीच रोज जेवण देऊ शकत नाही,” ती सांगते.

सरकारने पिकांच्या नुकसानीसाठी दर एकरी २०,००० रुपये आणि उद्ध्वस्त घरांसाठी १,२०,००० रुपयांची भरपाई जाहीर केली. अनेक कुटुंबांच्या मते हे खूपच अपुरे आहे.

डॉक्टरांच्या मते, आर्थिक अस्थिरता हा पूरग्रस्तांसाठी एक गंभीर ताण आहे आणि उपचारांना उशीर होण्याचं हे एक प्रमुख कारण आहे. “एवढ्या मोठ्या आर्थिक तणावात मानसिक आरोग्याकडे दुर्लक्ष होतं,” डॉ. ओबेरॉय म्हणतात. “लोकांना आता स्वतःची घरे पुन्हा बांधण्यासाठी आणि पुढच्या पिकासाठी जमीन तयार करण्यासाठी तातडीच्या आर्थिक मदतीची गरज आहे.”

जानेवारी २०२६ मध्ये, 'पारी'च्या प्रश्नांना उत्तर देताना मानसिक आरोग्य विभागाच्या उपसंचालक रोहिणी गोयल यांनी सर्व जिल्हा शल्यचिकित्सकांना आणि उपवैद्यकीय आयुक्तांना पत्र लिहून पूरग्रस्त कुटुंबांना सरकारी रुग्णालये आणि क्लिनिकमध्ये उपलब्ध असलेल्या मानसोपचार सेवांबद्दल जागरूक करण्याचे निर्देश दिले. विभागाने पुरासाठी विशेष असे कोणतेही मानसिक आरोग्य प्रोटोकॉल किंवा जनजागृती कार्यक्रम जाहीर केले नाहीत.

महसूल, पुनर्वसन आणि आपत्ती व्यवस्थापन विभागाच्या अधिकाऱ्यांनी 'पारी' ला सांगितले की, राज्य सरकारने पूरग्रस्तांसाठी वैद्यकीय तपासणी शिबिरं आयोजित केली होती आणि आवश्यक सुविधा पुरवल्या होत्या. मात्र, आपत्ती व्यवस्थापन प्रोटोकॉलमध्ये मानसिक आरोग्य मदतीचा समावेश आहे की नाही, हे या प्रतिसादातून स्पष्ट झाले नाही.

मनप्रीत कौरसाठी (नाव बदलले आहे) तणावाचे कारण तिच्या पाच वर्षांच्या मुलाची थकीत शालेय फी होती. तीन महिन्यांनंतर एका सेवाभावी संस्थेने पैसे देईपर्यंत, जेव्हा शाळेचा निरोप यायचा तेव्हा तिला घबराट किंवा चिंता वाटायची, असे झांगर भैनी या सीमावर्ती गावातील ही २८ वर्षांची महिला सांगते.

तिचा पती, जो स्थानिक गोदामात महिना ७,००० रुपये कमावतो, पुरानंतर फारसा बोललेला नाही. “मी भाजीसाठी शंभर रुपये मागितले तरी तो प्रतिसाद देत नाही,” ती रडत सांगते. तिचे सासू-सासरेही मदत करू शकले नाहीत, कारण त्यांची सहा एकर शेती पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाली होती.

घर चालवण्यासाठी मनप्रीतने शेतमजूर म्हणून काम शोधले; भाताची लावणी करणे, लसूण सोलणे किंवा वेचणे, दिवसाला काही शंभर रुपये मिळवून देणारे कोणतेही काम ती करू लागली.

२०२३ पूर्वी तिने कधीही शेतात काम केले नव्हते. इतक्या मोठ्या प्रमाणात पूर पाहण्याची ही तिची पहिलीच वेळ होती. ती मुलांना शिकवणी घ्यायची, पण पुरामुळे लोकांचे उत्पन्न बुडाल्याने गावातील पालकांना आता शिकवणी लावणं परवडत नाही.

“आमच्या शेतात पाणी शिरले आणि मग ओसरले. आम्ही लावलेला भात सडला, म्हणून आम्ही पुन्हा लावणी केली. त्यानंतर पाणी पुन्हा आले. तेव्हापासून खरी चिंता सुरू झाली,” ती आठवते. कुटुंबाने अबोहरमधील रोपवाटिकेतून रोपे विकत आणली होती. “पाणी पुन्हा आले आणि सर्व काही उद्ध्वस्त झाले.” कुटुंबाचा अंदाज आहे की त्यांचे सुमारे ५ लाख रुपयांचे नुकसान झाले आहे.

२०२३ आणि २०२५ या दोन्ही वर्षी जेव्हा पूर आला तेव्हा मनप्रीत घरीच होती. “कालांतराने तुम्ही जितक्या वेळा पूर पाहता, तितकी त्याची सवय होते,” ती सांगते.

२०२३ च्या पुराच्या ताणामुळे झालेला तीव्र मायग्रेनचा त्रास ती विसरू शकत नाही. “माझं डोकं सतत दुखायचं,” ती म्हणते. “हे सर्व टेन्शनमुळे होतं.” ती पुढे म्हणते, “असेही दिवस होते, जेव्हा मला आमच्या घराबाहेरच्या पाण्याखाली गेलेल्या शेतात बुडून जावंसं वाटायचं.”

तुमच्या मनात आत्महत्येचे विचार येत असतील किंवा तुम्ही संकटात असाल, तर कृपया 'किरण' या राष्ट्रीय हेल्पलाइनला १८००-५९९-००१९ (२४/७ टोल फ्री) वर कॉल करा किंवा तुमच्या जवळील कोणत्याही हेल्पलाइनशी संपर्क साधा.

हवामान बदल आणि मानसिक आरोग्य या विषयावरील 'पारी'ची देशव्यापी मालिका 'मरीवाला हेल्थ इनिशिएटिव्ह'च्या पाठिंब्याने साकारली आहे. ही मालिका हवामान संकटाचा ग्रामीण भारतातील लोकांच्या आणि शहरी भागातील ग्रामीण स्थलांतरितांच्या मानसिक आणि सर्वांगीण आरोग्यावर तसेच उपजीविकेवर होणाऱ्या परिणामांचा शोध घेईल.