કોલ્હાપુરમાં: પહેલવાનોનો મુકાબલો કોવિડથી

જ્યારે બજરંગ ગાયકવાડનું વજન પાંચ કિલો ઘટી ગયું, ત્યારે તેમને ખબર પડી કે હવે નુકસાન થઈ ચૂક્યું છે. તેઓ કહે છે, “પહેલાં, હું રોજ ભેંસનું છ લિટર દૂધ પીતો, 50 બદામ, 12 કેળાં અને બે ઇંડાં ખાતો – અને એકાંતરા દિવસે માંસ ખાતો.” હવે, તેઓ આ બધું સાત દિવસમાં અથવા ક્યારેક તેનાથી પણ વધુ સમયમાં ખાય છે – અને તેમનું વજન ઘટીને 61 કિલો થઈ ગયું છે

કોલ્હાપુર જિલ્લાના જુને પારગાંવ ગામના 25 વર્ષીય પહેલવાન બજરંગ કહે છે, “પહેલવાનનું વજન ઘટવું ન જોઈએ. તેનાથી તેઓ નબળા પડી શકે છે, અને તેઓ કુસ્તીમાં શ્રેષ્ઠ દાવ લગાવી શકતા નથી. અમારો ખુરાક [ખોરાક] તાલીમ જેટલો જ મહત્ત્વનો છે.” પશ્ચિમ મહારાષ્ટ્રના ગ્રામીણ વિસ્તારોના અન્ય ઘણા પહેલવાનોની જેમ, બજરંગ પણ લાંબા સમયથી પોતાના ભારે ભોજન માટે માટીની કુસ્તીના મેદાન (ખુલ્લી હવામાં લાલ માટી પર રમાતી મેચ)માંથી મળતી ઇનામની રકમ પર આધાર રાખતા હતા.

પરંતુ કોલ્હાપુરના ડોનોલી ગામમાં બજરંગે છેલ્લું મેદાન (કુસ્તી) લડ્યાને 500થી વધુ દિવસો વીતી ગયા છે. તેઓ કહે છે, “ખરાબમાં ખરાબ ઈજાના કિસ્સામાં પણ મારે આટલો મોટો વિરામ ન લેવો પડ્યો હોત.”

માર્ચ 2020થી કુસ્તીના દંગલ થંભી ગયા છે. જ્યારે લોકડાઉન લાગુ થયું, ત્યારે મહારાષ્ટ્રભરના ગામડાઓની જાત્રાઓ (મેળાઓ), જ્યાં આ કુસ્તી મેચો યોજાય છે, તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો – અને હજુ પણ તેની પરવાનગી આપવામાં નથી આવી.

કોવિડ-19 મહામારી શરૂ થઈ તે પહેલાંની કુસ્તીની સિઝનમાં, બજરંગ પશ્ચિમ મહારાષ્ટ્ર અને ઉત્તર કર્ણાટકના ગામોમાં વિવિધ દંગલોમાંથી કુલ 150,000 રૂપિયા કમાયા હતા. તે તેમની વર્ષની કુલ આવક હતી. તેઓ કહે છે, “એક સારો પહેલવાન સિઝનમાં ઓછામાં ઓછી 150 મેચ લડી શકે છે.” સિઝન ઓક્ટોબરના અંત સુધીમાં શરૂ થાય છે અને એપ્રિલ-મે (ચોમાસું શરૂ થાય તે પહેલાં) સુધી ચાલે છે. બજરંગના વસ્તાદ (કોચ), 51 વર્ષીય મારુતિ માને ઉમેરે છે, “શિખાઉ પહેલવાનો સિઝનમાં 50,000 રૂપિયા કમાઈ શકે છે, જ્યારે સિનિયર પહેલવાનો 20 લાખ રૂપિયા સુધી કમાઈ શકે છે.”

લોકડાઉન શરૂ થયું તે પહેલાં પણ, હાતકણંગલે તાલુકાના જુને પારગાંવ ગામમાં બજરંગ અને અન્ય પહેલવાનોને ઑગસ્ટ 2019માં પશ્ચિમ મહારાષ્ટ્ર અને કોંકણના કેટલાક ભાગોમાં આવેલા પૂરને કારણે ફટકો પડ્યો હતો. વારણા નદીના ઉત્તર કિનારા પાસે આવેલ જુને (જૂનું) પારગાંવ અને નજીકનું પારગાંવ, ત્રણ દિવસના વરસાદમાં ડૂબી ગયાં હતાં. બંને ગામોની કુલ વસ્તી 13,130 છે (વસ્તી ગણતરી 2011).

જુને પારગાંવમાં આવેલી જય હનુમાન તાલીમ, જે મારુતિ માનેના અંદાજ મુજબ એક સદી કરતાં પણ જૂની છે, તે પણ ડૂબી ગઈ હતી. અહીંના અને નજીકના ગામોના 50થી વધુ પહેલવાનોએ (બધા પુરુષો) તેમના 23* 20 ફૂટના તાલીમ હોલની પાંચ ફૂટ ઊંડી કુસ્તીની જગ્યાને ફરીથી બનાવવા માટે સાંગલી જિલ્લામાંથી ટ્રકમાં 27,000 કિલો તાંબડી માટી (લાલ માટી) લાવવામાં ફાળો આપ્યો હતો. આમાં તેમણે 50,000 રૂપિયા ખર્ચ થયો હતો.

જોકે, લોકડાઉનના પ્રતિબંધો લદાયેલા હોવાથી મહારાષ્ટ્રભરની તાલીમો – અથવા અખાડા – પણ બંધ થઈ ગયા હતા. આની અસર બજરંગની તાલીમ પર, તેમજ અન્ય પહેલવાનો પર પડી છે. અને તાલીમ તથા દંગલ વચ્ચે વધતા જતા અંતરે તેમાંના ઘણાને અન્ય કામ શોધવાની ફરજ પાડી છે.

જૂન 2021માં, બજરંગે પણ તેમના ઘરથી 20 કિલોમીટર દૂર ઓટોમોબાઇલ પાર્ટ્સની ફેક્ટરીમાં મજૂર તરીકે નોકરી શરૂ કરી હતી. તેઓ કહે છે, “મને મહિને 10,000 રૂપિયા મળે છે અને મારે ખુરાક માટે ઓછામાં ઓછા 7000 રૂપિયા જોઈએ છે.” તેમના કોચ મારુતિ માનેના જણાવ્યા મુજબ, ટોચના પહેલવાનોને માત્ર ખુરાક પાછળ જ દરરોજ 1,000 રૂપિયા જેટલો ખર્ચ કરવો પડે છે. આમાં પહોંચી ન વળતાં, ઑગસ્ટ 2020 સુધીમાં બજરંગે તેમનો ખોરાક ઘટાડી દીધો — અને વજન ગુમાવવા લાગ્યા.

2013માં ખેતમજૂર પિતાના અવસાન પછી, બજરંગે વિવિધ નોકરીઓ કરી હતી. થોડા સમય માટે, તેમણે સ્થાનિક દૂધ સહકારી મંડળીમાં 150 રૂપિયા પ્રતિ દિવસના દરે પેકેજિંગનું કામ કર્યું, જેમાં તેમને જોઈએ તેટલું દૂધ પણ મળતું હતું.

તેમનાં 50 વર્ષીય માતા પુષ્પાએ તેમની અખાડા સુધીની સફરને ટેકો આપ્યો હતો — તેમણે 12 વર્ષની ઉંમરે સ્થાનિક દંગલથી શરૂઆત કરી હતી. તેઓ કહે છે, “મેં ખેતમજૂર તરીકે કામ કરીને [છ કલાકના કામના 100 રૂપિયા કમાઈને] તેને પહેલવાન બનાવ્યો. પરંતુ હવે તે વધુ મુશ્કેલ બની ગયું છે કારણ કે [વારંવાર આવતા] પૂરને કારણે ખેતરોમાં કોઈ કામ નથી મળતું.”

મજૂર તરીકે બજરંગની નવી નોકરીમાં તનતોડ મહેનત કરવી પડે છે, અને તે પણ તેમના જરૂરી વર્કઆઉટ માટે જોઈતા સમયને ખાઈ જાય છે. તેઓ કહે છે, “અમુક દિવસો તો એવા હોય છે જ્યારે મને તાલીમમાં જવાનું મન પણ નથી થતું.” જોકે આ હોલ માર્ચ 2020થી બંધ છે, તેમ છતાં કેટલાક પહેલવાનો ક્યારેક અંદર તાલીમ ચાલુ રાખે છે.

મે 2021માં, એક વર્ષથી વધુ સમય સુધી હોલનો ઓછો ઉપયોગ થયા પછી, પહેલવાનોએ અખાડામાં નવું સ્તર લગાવીને તેને તૈયાર કરવાનું શરૂ કર્યું. લાલ માટીમાં લગભગ 520 લિટર ભેંસનું દૂધ, 300 કિલો હળદર પાવડર, 15 કિલોગ્રામ વાટેલું કપૂર, આશરે 2,500 લીંબુનો રસ, 150 કિલો મીઠું, 180 લિટર ખાવાનું તેલ અને 50 લિટર લીમડાવાળું પાણી ઉમેરવામાં આવ્યું. એવું માનવામાં આવે છે કે આ મિશ્રણ પહેલવાનોને ચેપ, કાપા અને ગંભીર ઇજાઓથી બચાવે છે. આમાં એક લાખ રૂપિયાનો ખર્ચ થયો હતો, જે ફરી એક વાર પહેલવાનો અને રમતના કેટલાક સ્થાનિક સમર્થકો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો.

ભાગ્યે જ બે મહિના પછી, 23 જુલાઈના રોજ, તેમનું ગામ ફરી એક વાર વરસાદ અને પૂરના પાણીમાં ડૂબી ગયું. બજરંગ કહે છે, “2019માં તાલીમની અંદર પાણી ઓછામાં ઓછું 10 ફૂટ હતું અને 2021માં તે 14 ફૂટને પાર કરી ગયું હતું. અમે [ફરીથી] ફાળો આપવા સક્ષમ નથી, તેથી મેં પંચાયતનો સંપર્ક કર્યો, પરંતુ તેમાંથી કોઈ આગળ આવ્યું નહીં.”

કોચ માને કહે છે, “હવે ઓછામાં ઓછા બે મહિના સુધી કોઈ પણ પહેલવાન તાલીમ લઈ શકશે નહીં. પહેલાં, આખી માટી [કાદવ] એક મહિના માટે સૂકવવી પડશે. તે પછી, તેમણે નવી માટી ખરીદવી પડશે.”

વચ્ચે આટલો બધો સમય જતો રહેવાની વધુ સીધી અસરો થશે. પ્રતિષ્ઠિત કેસરી દંગલોમાં ભાગ લઈ ચૂકેલા 29 વર્ષીય સચિન પાટીલ કહે છે, “જો તમે એક દિવસની તાલીમ પણ ચૂકી જાઓ છો, તો તમે આઠ દિવસ પાછળ જતા રહો છો.” આ ટુર્નામેન્ટ મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય કુસ્તી સંઘ દ્વારા રાજ્યના વિવિધ જિલ્લાઓમાં, સામાન્ય રીતે નવેમ્બર-ડિસેમ્બરમાં યોજવામાં આવે છે. ફેબ્રુઆરી 2020માં, તેમણે હરિયાણામાં સાત દંગલ જીત્યાં હતાં. તેઓ કહે છે, “તે એક સારી સિઝન હતી, અને હું 25,000 રૂપિયા કમાયો હતો.”

સચિન ચાર વર્ષથી ખેતમજૂર તરીકે કામ કરી રહ્યા છે, તેઓ અમુક વાર ખેતરોમાં રાસાયણિક ખાતરોનો છંટકાવ કરવાનું કામ કરીને મહિને લગભગ 6,000 રૂપિયા કમાય છે. થોડા સમય માટે, તેમને કોલ્હાપુર જિલ્લાની વારણા સુગર કોઓપરેટિવ તરફથી 1,000 રૂપિયાનું માસિક સ્ટાઇપન્ડ, દરરોજ એક લિટર દૂધ અને રહેવાની જગ્યા ટેકાપેટે મળી હતી. (ક્યારેક, સારો ટ્રેક રેકોર્ડ ધરાવતા યુવાન પહેલવાનોને રાજ્યની સુગર અને મિલ્ક કોઓપરેટિવ્સ તરફથી આવો ટેકો મળે છે, જેમ કે બજરંગને 2014થી 2017 સુધી મળ્યો હતો.)

માર્ચ 2020 પહેલાં, તેઓ દરરોજ સવારે 4:30 થી 9 વાગ્યા સુધી અને પછી સાંજે 5:30 પછી તાલીમ લેતા હતા. કોચ માને કહે છે, “પરંતુ તેઓ લોકડાઉનમાં તાલીમ લઈ શક્યા ન હતા, અને હવે તેની અસર દેખાઈ રહી છે.” તેમનો અંદાજ છે કે પહેલવાનોને ફરીથી સ્પર્ધા કરવા માટે ઓછામાં ઓછી ચાર મહિનાની સખત તાલીમની જરૂર પડશે. જોકે સચિનને ડર છે કે તેમણે 2019ના મધ્યથી માત્ર બે વર્ષમાં જ બે પૂર અને કોવિડને કારણે તેમનો કુસ્તીનો મુખ્ય સમય ગુમાવી દીધો છે.

માનેએ પોતે 20 વર્ષથી વધુ સમય સુધી કુસ્તી કરી છે, અને છેલ્લા બે દાયકાથી સ્થાનિક ખાનગી હોસ્પિટલમાં સિક્યુરિટી ગાર્ડ તરીકે કામ કરે છે. તેઓ કહે છે, “25 થી 30 વર્ષની ઉંમર કુસ્તી માટે શ્રેષ્ઠ હોય છે, તે પછી કુસ્તી ચાલુ રાખવી મુશ્કેલ બની જાય છે. ગ્રામીણ પહેલવાનનું જીવન સંઘર્ષો અને દુ:ખોથી ભરેલું હોય છે. કેટલાક શ્રેષ્ઠ પહેલવાનો મજૂર તરીકે પણ કામ કરી રહ્યા છે.”

આ શ્રેણીબદ્ધ આંચકાઓ સાથે, એક સમયે લોકપ્રિય એવી કુસ્તીની રમત, જે પહેલેથી જ પડતી પર હતી, તેમાં હવે ગંભીર ધોરણે ઘટાડો થઈ રહ્યો છે. મહારાષ્ટ્રમાં, શાસક અને સમાજ સુધારક, શાહુ મહારાજ (1890ના દાયકાના અંતથી શરૂ કરીને) દ્વારા ખુલ્લા મેદાનમાં કરાતી કુસ્તીને લોકપ્રિય બનાવવામાં આવી હતી. અફઘાનિસ્તાન, ઈરાન, પાકિસ્તાન, તુર્કી અને કેટલાક આફ્રિકન દેશોના પહેલવાનોની ગામડાઓમાં ભારે માંગ હતી. (જુઓ કુસ્તી: ધર્મનિરપેક્ષ અને હળીમળીને રમાતી)

ધનગર સમુદાયના મારુતિ કહે છે, “એક દાયકા પહેલાં, જુને પારગાંવમાં ઓછામાં ઓછા 100 પહેલવાનો હતા. હવે તે ઘટીને 55 થઈ ગયા છે. લોકો પાસે તાલીમ માટે પૈસા નથી.” મારુતિ માને પરિવારમાં બીજી પેઢીના પહેલવાન છે. તેઓ ઘુણકી, કિની, નિલેવાડી, અને પારગાંવ તથા જુને પારગાંવનાં ગામોના વિદ્યાર્થીઓને ફી લીધા વિના તાલીમ આપે છે.

તેમની કુસ્તીની ટ્રોફીઓ તાલીમમાં ઊંચી છાજલી પર શોભી રહી છે, જે પૂરના પાણીથી ત્યાં સુરક્ષિત છે. પૂર વિષે વાત કરતાં, તેઓ કહે છે, “23 જુલાઈ [2021]ના રોજ, અમે રાત્રે 2 વાગ્યે અમારું ઘર છોડી દીધું અને નજીકના ખેતરમાં ગયા. પાણી ઝડપથી વધવા લાગ્યું અને આખું ગામ એક દિવસમાં ડૂબી ગયું.” માને પરિવારે તેમની છ બકરીઓ અને એક ભેંસને સુરક્ષિત રીતે બહાર કાઢ્યાં, પરંતુ 25 મરઘીઓ ગુમાવી દીધી. 28 જુલાઈના રોજ પૂરનાં પાણી ઓસરવા લાગ્યા પછી, મારુતિ લગભગ 20 અન્ય પહેલવાનો સાથે સૌપ્રથમ તાલીમમાં ગયા અને જોયું કે બધું નાશ પામ્યું હતું.

તેમને હવે આનાથી યુવા પેઢીના પહેલવાનો પર શું અસર પડશે એ ચિંતા છે. સાંગલી જિલ્લાના બી.એ.ના વિદ્યાર્થી, 20 વર્ષીય મયૂર બગડીએ સ્પર્ધાનાં બે વર્ષ [2018-19]માં 10થી વધુ દંગલ જીત્યાં હતાં. તેઓ કહે છે, “હું વધુ શીખી શકું અને આગળ વધી શકું તે પહેલાં, લોકડાઉને બધું છીનવી લીધું.” ત્યારથી, તેઓ તેમના પરિવારને તેમની બે ભેંસો દોહવામાં અને તેમની ખેતીની જમીન ખેડવામાં મદદ કરી રહ્યા છે.

ફેબ્રુઆરી 2020માં ઘુણકી ગામમાં તેમણે લડેલા છેલ્લા દંગલમાં, તેમણે 2,000 રૂપિયા જીત્યા હતા. સચિન પાટીલ સમજાવે છે, “વિજેતા રકમના 80 ટકા લે છે, અને રનર-અપને 20 ટકા મળે છે.” આ રીતે, દરેક દંગલમાંથી થોડી આવક થાય છે.

તાજેતરનાં પૂર પહેલાં, મયૂર અને નજીકના નિલેવાડીના અન્ય ત્રણ પહેલવાનો ઘણી વાર ચાર કિલોમીટરની મુસાફરી કરીને જુને પારગાંવ જતા હતા. તેઓ કહે છે, “અમારા ગામમાં કોઈ તાલીમ નથી.”

તેઓ કહે છે કે ગયા મહિનાના પૂર દરમિયાન, “અમે આખો દિવસ ત્રણ ફૂટ પાણીમાં રહ્યા હતા. મને બચાવવામાં આવ્યો પછી પણ મને તાવ આવ્યો હતો.” બગડી પરિવારે પારગાંવ ગામની એક ખાનગી શાળામાં એક અઠવાડિયા સુધી આશરો લીધો હતો. મયૂર ઉમેરે છે, “અમારું આખું ઘર ડૂબી ગયું હતુંઅને 10 ગુંઠા [0.25 એકર] ખેતીની જમીન પણ.” આ પરિવારને આમાંથી 60,000 રૂપિયાની કિંમતનો 20 ટન શેરડીનો પાક થવાની આશા હતી. તેમણે ઘરમાં સંઘરેલા 70 કિલો મકાઈ, ઘઉં અને ચોખા પણ ધોવાઈ ગયા. મયૂર કહે છે, “બધું જતું રહ્યું છે.”

મયૂરનાં માતાપિતા ખેડૂતો અને ખેતમજૂરો તરીકે કામ કરે છે, તેમને પણ તેમણે પૂર પછી ઘર સાફ કરવામાં મદદ કરી હતી. તેઓ કહે છે, “દુર્ગંધ જતી નથી, પરંતુ અમારે હવે અહીં જ સૂવું અને ખાવું પડે છે.”

બજરંગ કહે છે કે પૂર ક્રમશઃ વધુ ખરાબ થતાં ગયાં છે. તેઓ કહે છે, “2005નાં પૂર કરતાં 2019નાં પૂર વધુ જોખમી હતાં. અને 2019માં, અમને વળતર તરીકે એક રૂપિયો પણ મળ્યો ન હતો. આ વર્ષે [2021માં], પૂર 2019 કરતાં વધુ ખરાબ હતાં. જો સરકાર આઇ.પી.એલ. [ઇન્ડિયન પ્રીમિયર લીગ]ને સમર્થન આપી શકે છે અને તેને અન્ય દેશોમાં ખસેડવાનું પણ વિચારી શકે છે, તો કુસ્તી માટે કેમ કશું નથી કરતી?”

સચિન ઉમેરે છે, “હું આ બધું હોવા છતાં કોઈ પણ પહેલવાન સામે લડી શકું છું. પરંતુ હું કોવિડ અને બે પૂર સામે લડી શકતો નથી.”

આ વાર્તા બિઝનેસ એન્ડ કમ્યુનિટી ફાઉન્ડેશન દ્વારા સમર્થિત, લૉકડાઉન હેઠળની આજીવિકા પરના 25 લેખોની શ્રેણીનો એક ભાગ છે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ