ఇందౌర్‌లో స్వల్ప లాభాలతో నడుస్తోన్న బ్లాక్ ప్రింటింగ్

“సహజ రంగులు అద్దిన వస్త్రాలను ఉతకడానికి ప్రవహించే నది కావాలి,” అబ్దుల్ హలీమ్ అన్నారు. “యహాఁ పే తో హాథ్ ధోనే కా పానీ నహీ మిల్తా (కానీ, ఇక్కడేమో చేతులు కడుక్కునేందుకు కూడా నీళ్ళు దొరకవు)!”

హలీమ్ మూడవ తరం బ్లాక్ ప్రింటింగ్ కళాకారుడు. నకిలీ ఉత్పత్తులు పెరగడం వల్ల క్రమంగా లాభాలు తగ్గుతున్న నేపథ్యంలో, ఈయన తన బ్లాక్ ప్రింటింగ్ కార్యశాలను నడపడానికి చాలా కష్టపడుతున్నారు. అదీ కాకుండా, ఇందౌర్ నగరంలో నీటి కొరత అధికంగా ఉండడంతో, త్వరగా వస్త్రాలను అద్దుకునే రసాయన రంగులను వినియోగించడం తప్ప ఈయనకి వేరే మార్గం కనిపించడం లేదు.

చెక్క బ్లాక్‌లను డిజైన్ చేయడంతో బ్లాక్ ప్రింటింగ్ పని మొదలవుతుంది. హలీమ్ సొంతంగా తన నమూనాల డిజైన్లు గీసుకొని, తరువాత జైపూర్, ఫరూఖాబాద్, ఫతేపూర్‌లో ఉండే బ్లాక్‌ తయారీదారులకు వాటిని పంపిస్తారు. సాధారణంగా వాళ్ళు సాగ్వాన్ (టేకు), లేదా శీశమ్ (ఇరిడి)తో అచ్చు దిమ్మలను (బ్లాక్‌లు) తయారుచేస్తారు.

ఈ బ్లాక్‌లను రంగులలో ముంచి వస్త్రాలపై ముద్రిస్తారు. “ఈ కళ మన సాంస్కృతిక వారసత్వంలో భాగమే,” చందేరి దుపట్టాపై గులాబీ రంగు గులాబీ పూలను ముద్రించడానికి వంగిన హలీమ్, ఆ రంగు డిజైన్‌ దాటి పక్కకి అంటకుండా జాగ్రత్త పడుతూ అన్నారు. ఆయన ఉపయోగిస్తోన్న రంగుల మిశ్రమాన్ని జనపనార, మల్మల్ కాటన్, సన్నటి దోమతెరలోంచి వడపోసి వస్త్రంపై అద్దుతున్నారు. ఇదిలా ఉంటే, వాతావరణ పరిస్థితులు, ముఖ్యంగా వర్షాకాలంలో ఈ అద్దకం వేసిన వస్త్రాలను ఎండబెట్టడం కష్టమవుతుంది. సాధారణంగా ఇవి ఆరడానికి 72 గంటలు పడుతుంది.

న్యూ సియాగంజ్‌లోని తన కార్యశాలలో కూర్చొని ఉన్న హలీమ్, తన డిజైన్ల ప్రత్యేకత గురించి మాతో గర్వంగా చెప్పారు. వాటిలో చాలా వరకు చారిత్రక కట్టడాల నుండి, మొఘల్ రూపకల్పనల నుండి ప్రేరణ పొందినవే. ఒక ప్రదర్శనలో, హైదరాబాద్‌కు చెందిన ఒక కళాకారుడు గీసిన క్లిష్టమైన బిద్రి (లోహంపై చేసే హస్తకళ) డిజైన్ల నుండి ప్రేరణ పొందానని, తరువాత ఆ డిజైన్లను చీరపై ముద్రించడానికి అనువుగా మార్చుకున్నానని ఆయన తెలిపారు. “ఆ కళాకారుడికి నా చీర ఫోటోలు పంపించినప్పుడు అతను ఎంతో సంతోషించాడు,” హలీమ్ నవ్వుతూ గుర్తుచేసుకున్నారు.

హలీమ్ కుటుంబ మూలాలు మధ్యప్రదేశ్‌లోని చందేరిలో ఉన్నాయి. అశోక్‌నగర్ జిల్లాలోని ఆ పట్టణం చేనేత వస్త్రాలకు కేంద్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. అతని పూర్వీకులు మహేశ్వరి, చందేరి, టసర్ సిల్క్ లాంటి వస్త్రాలపై పనిచేసే నేతకారులు, ప్రింటర్లు. పోటీ పెరిగి ఆదాయం పడిపోతుండడంతో, హలీమ్ తండ్రి అబ్దుల్ అలీమ్ మకాం మార్చాలనే ఒక కఠినమైన నిర్ణయాన్ని తీసుకున్నారు. 1970ల చివరిలో ముందుగా ముంబైకి తరలివెళ్ళి, ఆ తరువాత ఇందౌర్‌లో స్థిరపడ్డారు.

చందేరిలోనే స్థిరపడిన తన బంధువులెందరో ఈ కళను వదిలివేశారని హలీమ్ తెలియజేశారు: “వాళ్ళలో చాలామంది ఇప్పుడు కూలిపనులు చేస్తున్నారు. బ్లాక్ ప్రింటింగ్‌లో ఏమంత గొప్ప లాభాలు ఉండవు, పైగా చాలా శ్రమ పడాల్సి ఉంటుంది.”

ఇందౌర్‌లోని వాళ్ళ ఇంట్లో, హలీమ్‌తో పాటు అతని తల్లిదండ్రులు, భార్య నెహనాజ్ అలీ, కుమారుడు నివసిస్తున్నారు. 32 ఏళ్ళ నెహనాజ్ కూడా ఈ వ్యాపారంలోనే ఉన్నారు. చిన్నతనంలోనే ఆవిడ తన సోదరి దగ్గర ఎంబ్రాయిడరీ, హ్యాండ్ పెయింటింగ్, చేతి అల్లిక పని నేర్చుకున్నారు. వివాహం తరువాత, మహేశ్వరి, చందేరి పట్టు వస్త్రాలపై హ్యాండ్ పెయింటింగ్ వేస్తూ, అనేక ప్రదర్శనలలో విజయం సాధించారు. ఇంటి బాధ్యతలను నిర్వహిస్తూనే నెహనాజ్ ప్రతిరోజూ మూడు నుండి నాలుగు గంటలు హస్తకళకి కేటాయిస్తారు. ఒక్కోసారి, క్లిష్టమైన డిజైన్లు పూర్తి చేయడానికి ఆమెకి మూడు నుండి ఏడు రోజుల సమయం కూడా పడుతుంది.

అచ్చుదిమ్మల రూపకల్పన దగ్గరి నుండి ముద్రణ వరకు, హలీమ్ కుటుంబ సభ్యులు తమ వ్యాపారంలోని దాదాపు ప్రతీ అంశాన్నీ తామే నిర్వహిస్తుంటారు. అయితే, చాలామంది స్థానిక హస్తకళాకారులు బాఘ్ ప్రింటింగ్, లేదా బాటిక్ పని చేస్తుండడంతో, బ్లాక్‌ ప్రింటింగ్‌లో నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికులు దొరకటం చాలా కష్టంగా మారింది.

‘హుడా ప్రింటర్స్ అండ్ క్రాఫ్టర్స్’ అనే తమ కార్యశాలలో, ఇన్‌స్టాగ్రామ్, ఫేస్‌బుక్ లాంటి సోషల్ మీడియా ప్లాట్‌ఫామ్‌ల ద్వారా వాళ్ళు ప్రత్యక్ష అమ్మకాలు చేస్తున్నారు. అలాగే, ప్రభుత్వ ఎంపోరియంలకు తమ ఉత్పత్తులను అమ్మడం ద్వారా తమ కళను బతికించుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తున్నామని హలీమ్ తెలిపారు. అయితే, వాళ్ళ లాభాల మార్జిన్‌లను నకిలీ ఉత్పత్తులు బాగా దెబ్బతీస్తున్నాయి: “అసలుసిసలు చందేరి వస్త్రాలు మీటరు రూ.400 తక్కువకు అమ్ముడుపోవు,” కార్మికుల జీతాలు, ముడి పదార్థాల ఖర్చులన్నిటినీ కలిపి లెక్కవేసిన హలీమ్ అన్నారు. “ఇక రోజువారీ కూలీ రూ.600 ఉంటుంది. కానీ, కొనుగోలుదారులు మాత్రం ఇవేవీ అర్థం చేసుకోరు. బ్లాక్-ప్రింటెడ్ చీరలను రూ.1,500-2,000లకు అమ్మాలని మార్కెట్ మా నుండి ఆశిస్తుంది.”

ఒక చీరపై బ్లాక్ ప్రింటింగ్ చేయాలంటే, 45 నిమిషాల నుండి 15 రోజుల వరకు పడుతుంది. డిజైన్ సంక్లిష్టతపై ఇది ఆధారపడి ఉంటుంది. ఒక చీర నేయాలంటే ఇంకా ఎక్కువ సమయం - రెండు రోజుల నుండి మూడు నెలల వరకు - పడుతుంది.

ప్రభుత్వ పథకాల ద్వారా అచ్చుదిమ్మలు, రంగులపై సబ్సిడీ దొరికితే తమకు చేయూత అందుతుందని హలీమ్, అతని తండ్రి లాంటి బ్లాక్ ప్రింటర్లు అభిప్రాయపడ్డారు. “ప్రపంచవ్యాప్తంగా గుర్తింపు వచ్చినా కానీ, మధ్యప్రదేశ్ ప్రభుత్వం హ్యాండ్ బ్లాక్ ప్రింటింగ్, బాఘ్ ప్రింటింగ్, బాటిక్, డైయింగ్, లేదా చందేరి నేతను ప్రోత్సహించడం లేదు,” నిరాశగా అన్నారు హలీమ్.

ఇటువంటి అడ్డంకులు ఉన్నప్పటికీ, హలీమ్, అలీమ్‌లు తమ వృత్తికి దృఢంగా కట్టుబడివున్నారు. అందులో భాగంగానే, ఇందౌర్‌లోని కళాశాలల ద్వారా వారు ఫ్యాషన్ డిజైనింగ్ విద్యార్థుల కోసం ప్రత్యేక కార్యశాలలు నిర్వహిస్తున్నారు, హ్యాండ్ బ్లాక్ ప్రింటింగ్ గురించి అవగాహన పెంచుతున్నారు.

కోవిడ్-19 మహామారి వారి వ్యాపారంపై తీవ్ర ప్రభావాన్ని చూపింది. వారి వార్షిక ఆదాయం సగానికి పడిపోయి కేవలం రూ.5-6 లక్షలకు చేరుకుంది. ఇది చాలదన్నట్లు, కస్టమ్ బ్లాకుల, రంగుల ధరలు విపరీతంగా పెరగడంతో, వాళ్ళ ఆర్థిక పరిస్థితి మరింత దిగజారింది.

“మేం ఆన్‌లైన్‌లో అమ్మకాలు మొదలుపెట్టినా కూడా మా పరిస్థితి మెరుగుపడలేదు,” హలీమ్ అన్నారు. ఉపయోగించిన చీరలను తిరిగి పంపే కస్టమర్లు, సుదీర్ఘ ఫిర్యాదు ప్రక్రియలు, అధిక కమీషన్ రేట్ల వల్ల ఇది లాభాలు రాని వ్యాపారంగా మారింది. వారు అమెజాన్ కారీగర్, అజియో లాంటి సైట్‌లలో అమ్మకాలు చేసే ప్రయత్నం చేశారు. కానీ, అసలుసిసలు ఉత్పత్తులతో పాటు నకిలీ మహేశ్వరి చీరలు రూ.300 కంటే తక్కువ ధరకే అమ్ముడుపోతున్నట్లు వాళ్ళు తెలుసుకున్నారు. “తో జిన్ లోగోఁ కో అస్లీ-నక్లీ కీ పరఖ్ నహీహై, వో హుమారా మాల్ క్యూఁ ఖరీదేంగే (అసలైనవాటికీ, నకిలీ ఉత్పత్తికీ మధ్య తేడా గుర్తించలేని కొనుగోలుదార్లు మా ఉత్పత్తులు ఎందుకు కొంటారు)?” హలీమ్ ప్రశ్నించారు.

ఇది ఆ కుటుంబాన్ని ఆన్‌లైన్‌ ప్లాట్‌ఫామ్‌లలో అమ్మకాలను ఆపేసేలా చేసింది. అందుకు బదులుగా వారు, అప్పుడప్పుడూ ఇన్‌స్టాగ్రామ్‌లో వారి ఉత్పత్తుల ఫోటోలను అప్‌లోడ్ చేయటంతో కస్టమర్లు వివరాల కోసం వారిని అడుగుతున్నారు. తగినంత డబ్బు లేకపోవడం, పెద్ద బ్రాండ్‌ల నుండి పోటీ ఉండడంతో, వాళ్ళు సొంతంగా దుకాణం పెట్టుకోలేకపోతున్నారు. ఒకవేళ పెద్ద పెద్ద బ్రాండ్‌లతో కలిసి పనిచేయాలనుకున్నా కూడా దానికుండే సవాళ్ళు దానికుంటాయి. ఎందుకంటే, ఇలాంటి చిన్న చిన్న కళాకారులు తరచూ ఎదుర్కొనే సమస్యలైన వాతావరణ పరిస్థితులు, ముడి పదార్థాల లభ్యత వంటివాటిని వాళ్ళ కఠినమైన నిబంధనలు, షరతులు పరిగణనలోకి తీసుకోవు.

“ఎన్నో ప్రభుత్వ విభాగాలు ఉన్నాయి కానీ, అవి క్షేత్రస్థాయిలో పనిచేయవు,” అలీమ్ వివరించారు. కోవిడ్-19 వంటి సంక్షోభాల సమయాల్లో, ఎంతోమంది కళాకారులలాగే, ఆయన కూడా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నుండి తమకి మరింత మద్దతు లభిస్తే బాగుండేదని ఆశించారు. కానీ, పోలీసులు వాళ్ళ కార్యశాలను మూసివేసి, వాళ్ళపై రూ.3 లక్షల జరిమానా విధించారు.

ఎన్ని ఎదురుదెబ్బలు తగిలినా, వారి కుటుంబం మాత్రం ఇదే పనిని కొనసాగిస్తోంది. ఒక్కో ఉత్పత్తిని తయారుచేసే క్రమంలో వాళ్ళు పడే శ్రమను, వారి కళాత్మకతను కొనుగోలుదార్లు గుర్తించి తగిన విలువ ఇస్తారనీ, తనలాంటి కళాకారులు ఇలా నిరంతరం కష్టాలు పడకుండా మున్ముందు ఎదుగుతారనీ హలీమ్ ఆశిస్తున్నారు.

“ఇతర హస్తకళా రూపాలలాగే, హ్యాండ్ బ్లాక్ ప్రింటింగ్‌ను కూడా మనం సంరక్షించుకోవాలి," అన్నారాయన. "భవిష్యత్తు తరాల కోసం ఈ కళను సజీవంగా ఉంచాలంటే మాకు సరైన మద్దతు దొరకడం ఎంతో అవసరం.”

అనువాదం: వై. క్రిష్ణ జ్యోతి