ਇੰਦੌਰ ਦੀ ਛਪਾਈ ਹਾਸ਼ੀਏ ‘ਤੇ ਧੱਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋਈ

“ਕੁਦਰਤੀ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ਼ ਰੰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਧੋਣ ਲਈ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਨਦੀ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ,” ਅਬਦੁਲ ਹਲੀਮ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। “ਯਹਾਂ ਪੇ ਤੋ ਹਾਥ ਧੋਨੇ ਕਾ ਪਾਨੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਤਾ !

ਹਲੀਮ ਜੀ ਤੀਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਬਲਾਕ ਛਪਾਈ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ ਹਨ ਜੋ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਘਟਦੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਥਪੇੜਿਆਂ ਨੂੰ ਝੱਲਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੰਦੌਰ ਵਰਗੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਵਾਲ਼ੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ਼ ਛੇਤੀ ਰੰਗ ਫੜ੍ਹਨ ਵਾਲ਼ੇ ਕੈਮੀਕਲ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ।

ਬਲਾਕ ਛਪਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬਲਾਕ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਲੀਮ ਜੀ ਜੋ ਨਮੂਨੇ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਜੈਪੁਰ, ਫਰੂਖਾਬਾਦ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹਪੁਰ ਦੇ ਬਲਾਕ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਕੋਲ਼ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਲਾਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਾਗਵਾਨ (ਟੀਕ) ਜਾਂ ਸ਼ੀਸ਼ਮ (ਟਾਹਲੀ) ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਹਨਾਂ ਬਲਾਕਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਕੇ ਫਿਰ ਕੱਪੜੇ ‘ਤੇ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਇਹ ਸਾਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ,” ਹਲੀਮ ਜੀ ਇੰਨਾ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਚੰਦੇਰੀ ਦੇ ਦੁਪੱਟੇ 'ਤੇ ਝੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਗ ਦੇ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਛਾਪੇ ਜਾਣੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਪੱਕਾ ਰੰਗ ਇੱਧਰ-ਓਧਰ ਨਾ ਫ਼ੈਲ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਜੋ ਰੰਗ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ‘ਤੇ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੂਟ, ਮਲਮਲ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰ ਮੱਛਰਦਾਨੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੁੱਕਣ ‘ਤੇ ਲਗਭਗ 72 ਘੰਟੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਮੌਸਮ ‘ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੌਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ।

ਨਵੇਂ ਸੀਆਗੰਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆਂ ਹਲੀਮ ਜੀ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਮਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਨਮੂਨਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹਨ। ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਰੀਗਰ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਿਦਰੀ (ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਤੂ ਦਸਤਕਾਰੀ) ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਨਮੂਨੇ ਇੱਕ ਸਾੜੀ ਉੱਪਰ ਛਾਪੇ ਸਨ। “ਜਦ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਭੇਜੀਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਸਨ,” ਹਲੀਮ ਜੀ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਹਲੀਮ ਜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਚੰਦੇਰੀ ਵਿੱਚ ਹਨ- ਅਸ਼ੋਕਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਹ ਕਸਬਾ ਖੱਡੀ ‘ਤੇ ਬੁਣੇ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖੇ ਜੁਲਾਹੇ ਅਤੇ ਛਪਾਈ ਵਾਲ਼ੇ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਚੰਦੇਰੀ ਅਤੇ ਟਸਰ ਸਿਲਕ ਵਰਗੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਕਮਾਈ ਘਟਣ ਲੱਗੀ, ਤਾਂ ਹਲੀਮ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਅਬਦੁਲ ਅਲੀਮ, ਨੇ 1970ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰ ਇੰਦੌਰ ਆਉਣ ਦਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲਿਆ।

ਹਲੀਮ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਦੇਰੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। “ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਂ ਹੁਣ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ,” ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। “ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੀ ਮਿਹਨਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਓਨਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਦਾ।”

ਇੰਦੌਰ ਵਿਖੇ ਹਲੀਮ ਜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੇਗਮ ਨੇਹਨਾਜ਼ ਅਲੀ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹਨ। ਨੇਹਨਾਜ਼, 32, ਵੀ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵੰਡਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਤੋਂ ਕਢਾਈ, ਹੱਥ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਰੋਸ਼ੀਆ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ। ਨਿਕਾਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਅਤੇ ਚੰਦੇਰੀ ਸਿਲਕ ‘ਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ਼ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਕਬੂਲ ਹੋਈ। ਘਰੇਲੂ ਜੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ਼ ਨਾਲ਼ ਸੰਭਾਲ਼ਦਿਆਂ, ਨੇਹਨਾਜ਼ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਨਮੂਨਿਆਂ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਜਟਿਲਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਸੱਤ ਦਿਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਬਲਾਕਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਛਪਾਈ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਆਪ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਹਿਰ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦਾ ਮਿਲ਼ਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਥਾਨਕ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀ ਮਹਾਰਤ ਬਾਗ਼ ਛਪਾਈ ਜਾਂ ਬਾਟਿਕ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਹਲੀਮ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ‘ਹੁਡਾ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਐਂਡ ਕ੍ਰਾਫ਼ਟਰਸ’ ਤੋਂ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਫ਼ੇਸਬੁੱਕ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧੀ ਵਿਕਰੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਐਂਪੋਰੀਅਮ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਵਿਕਰੀ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧੰਦਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨਕਲੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸੱਟ ਲਾਈ ਹੈ। “ਅਸਲ ਚੰਦੇਰੀ ਦਾ ਕੱਪੜਾ 400 ਰੁਪਏ ਮਿੱਤਰ ਤੋਂ ਘਟ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ,” ਹਲੀਮ ਜੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਮਾਲ਼ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। “ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਾ ਖਰਚਾ 600 ਰੁਪਏ ਹੈ। ਪਰ ਗ੍ਰਾਹਕ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਦੇ ਨਹੀਂ। ਬਜ਼ਾਰ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਛਪਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਸਾੜੀਆਂ 1,500-2,000 ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਵੇਚੀਏ।”

ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਗੁੰਝਲਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਸਾਡੀ ਦੀ ਛਪਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ 45 ਮਿੰਟਾਂ ਤੋਂ 15 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾੜੀ ਦੀ ਬੁਣਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ- ਦੋ ਦਿਨ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ।

ਹਲੀਮ ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਰਗੇ ਛਪਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬਲਾਕਾਂ ਅਤੇ ਰੰਗਾਂ ‘ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਬਸਿਡੀ ਸਕੀਮਾਂ ਬਹੁਤ ਸਹਾਈ ਹੋਣਗੀਆਂ। “ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪਹਿਚਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹੈਂਡ ਬਲਾਕ ਜਾਂ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਛਪਾਈ, ਬਾਟਿਕ ਰੰਗਾਈ ਜਾਂ ਚੰਦੇਰੀ ਦੀ ਬੁਣਾਈ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ,” ਹਲੀਮ ਜੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਭਰੇ ਲਹਿਜੇ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਔਕੜਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਲੀਮ ਜੀ ਅਤੇ ਅਲੀਮ ਜੀ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ। ਉਹ ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੰਦੌਰ ਦੇ ਕਾਲਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੈਂਡ ਬਲਾਕ ਛਪਾਈ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕੋਵਿਡ-10 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਢਾਹ ਲਾਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਲਾਨਾ ਕਮਾਈ ਸਿਰਫ਼ 5-6 ਲੱਖ ਰਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ‘ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਬਲਾਕ ਅਤੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਕੀਮਤ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

“ਅਸੀਂ ਵੀ ਆਨਲਾਈਨ ਵਿਕਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਕੋਈ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਹੀਂ,” ਹਲੀਮ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰਾਹਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਸਾੜੀ ਵਾਪਿਸ ਕਰ ਦੇਣਾ, ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਰ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਮੇਜ਼ੋਨ ਕਾਰੀਗਰ ਅਤੇ ਆਜੀਓ ਵਰਗੀਆਂ ਸਾਈਟਾਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਦੇਖੀ ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਅਸਲੀ ਸਾੜੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਕਲੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਸਾੜੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ 300 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵਿਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। “ਤੋ ਜਿਨ ਲੋਗੋ ਕੋ ਅਸਲੀ-ਨਕਲੀ ਕੀ ਪਰਖ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਵੋ ਹਮਾਰਾ ਮਾਲ਼ ਕਿਊਂ ਖਰੀਦੇਂਗੇ।''

ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਾਈਟਾਂ ‘ਤੇ ਵੇਚਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਉਹ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ ‘ਤੇ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਹਕਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਿੱਧਾ ਰਾਬਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਸਟੋਰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਕੋਲ਼ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ ਅਤੇ ਨਾਲ਼ ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਨਾਲ਼ ਮੁਕਾਬਲਾ ਵੀ ਰਹੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਨਾਲ਼ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਖਤ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਤਾਂ ਛੋਟੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੌਸਮ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਮਾਲ਼ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ, ਦਾ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

“ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗ ਬਣੇ ਤਾਂ ਹਨ ਪਰ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ,” ਅਲੀਮ ਜੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਮਦਦ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਵਰਗੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਬੰਦ ਕਰਾ ਕੇ 3 ਲੱਖ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ।

ਸਭ ਔਕੜਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜੁਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਲੀਮ ਜੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗ੍ਰਾਹਕ ਹਰ ਇੱਕ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦਾ ਮੁੱਲ ਪਹਿਚਾਣੇਗਾ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰ ਉਹਨਾਂ ਵਰਗੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ਼ੇਗਾ।

ਹੋਰ ਕਲਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈਂਡ ਬਲਾਕ ਛਪਾਈ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹੇਜ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। “ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਹੀ ਸ਼ੇਅਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖ ਸਕੀਏ।”

ਤਰਜਮਾ: ਨਵਨੀਤ ਕੌਰ ਧਾਲੀਵਾਲ