ଇନ୍ଦୋରର ହଜି ଯାଉଥିବା ହାତ ଛପା କାମ

“ପ୍ରାକୃତିକ ରଙ୍ଗ କରାଯାଇଥିବା କପଡ଼ାକୁ ଧୋଇବା ପାଇଁ ନଦୀର ପ୍ରବାହିତ ଜଳ ଦରକାର”, କହନ୍ତି ଅବଦୁଲ ହଲିମ। “ୟହାଁ ପେ ତୋ ହାତ ଧୋନେ କେ ପାନି ନହିଁ ମିଲତା [ଏଠାରେ ତ ହାତ ଧୋଇବାକୁ ପାଣି ମିଳୁନି]”!

ହଲିମ ହେଉଛନ୍ତି ହାତରେ ବ୍ଲକ ଛପାଉଥିବା ତୃତୀୟ ପିଢିର କାରିଗର ଯିଏ ଦ୍ରୁତ ହ୍ରାସ ପାଉଥିବା ଲାଭ ଓ ନକଲି ଜିନିଷର ପରିମାଣ ବୃଦ୍ଧି ଯୋଗୁ ନିଜ କାରଖାନାକୁ ବଞ୍ଚେଇ ରଖିବା ପାଇଁ ଅହରହ ସଂଘର୍ଷ କରୁଛନ୍ତି। ପାଣି ମିଳୁ ନଥିବା ଇନ୍ଦୋର ସହରରେ ଶୀଘ୍ର ଧରୁଥିବା ରାସାୟନିକ ରଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଛଡ଼ା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନଥିଲା।

ବ୍ଲକ ଛପା କାମ କାଠ ବ୍ଲକକୁ ଡିଜାଇନ କରିବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଓ ହଲିମ ତାଙ୍କ ଡିଜାଇନ କରିସାରିବା ପରେ ତାହାର ବ୍ଲକ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ଜୟପୁର, ଫରୁଖାବାଦ ଓ ଫତେହପୁରକୁ ପଠାନ୍ତି। ସେମାନେ ବ୍ଲକ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ସାଧାରଣତଃ ଶାଗୁଆନ (ଟିକ୍) ନତୁବା ଶିଶୁ (ଇଣ୍ଡିଆନ ରୋଜଉଡ) କାଠ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।

ଏହି ବ୍ଲକଗୁଡ଼ିକୁ ରଙ୍ଗରେ ମଡ଼ାଯାଇ କପଡ଼ାରେ ଛପାଯାଏ। “ଏହା ଆମ ଏ୍ୟତିହ୍ୟର ଅଂଶ”, ଗୋଟିଏ ଚନ୍ଦେରି ଦୁପଟା ଉପରେ ଛାଡୁ ନଥିବା ରଙ୍ଗ ଯେମିତି କେଉଁଠି ଘଷି ନହେବ ସତର୍କ ରହି ଗୋଲାପୀ ରଙ୍ଗର ଗୋଲାପ ଛାପିବା ପାଇଁ ନଇଁ ପଡ଼ିଲା ବେଳକୁ କହନ୍ତି ହଲିମ। ସେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ରଙ୍ଗର ମିଶ୍ରଣ କପଡ଼ା ଉପରେ ଲଗେଇବା ପୂର୍ବରୁ ଝୋଟ, ମଲମଲ କଟନ ଓ ମଶାରୀ ଜାଲିରେ ଛଣା ଯାଇଥାଏ। ପାଗର ଅବସ୍ଥା, ବିଶେଷ କରି ବର୍ଷା ଦିନେ ଅନ୍ତତଃ ୭୨ ଘଣ୍ଟା ନେଉଥିବା ଶୁଖେଇବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ କଷ୍ଟକର କରିଥାଏ।

ନୂଆ ସିୟାଗଞ୍ଜସ୍ଥିତ ତାଙ୍କ କାରଖାନାରେ ବସିଥିବା ହଲିମ ତାଙ୍କ ଡିଜାଇନଗୁଡ଼ିକ ଯାହା ଐତିହାସିକ ସ୍ମାରକୀ ଓ ମୋଗଲ ଚିତ୍ରକଳା ଧାରା ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ ସେଗୁଡ଼ିକର ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରତା ବିଷୟରେ ଗର୍ବର ସହ କହୁଥିଲେ। ଏକଦା ଗୋଟିଏ ପ୍ରଦର୍ଶନୀରେ ସେ କେମିତି ହାଇଦ୍ରାବାଦରୁ ଆସିଥିବା ଜଣେ କାରିଗରଙ୍କ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଦ୍ରି (ଏକ ପ୍ରକାରର ଧାତୁ ନିର୍ମିତ ହସ୍ତକଳା) କାମ ଦେଖି ସେ କେମିତି ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲେ ତାହା ମନେ ପକାନ୍ତି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେହିସବୁ ଡିଜାଇନକୁ ଶାଢୀରେ ଛାପିବା ପାଇଁ ସେ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଥିଲେ। “ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ମୋ ଶାଢୀର ଫଟୋ ତାଙ୍କୁ ପଠାଇଲି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି ସେ ବହୁତ ଖୁସି ହେଇଗଲେ”, ଓଠରେ ସ୍ମିତହାସ୍ୟ ଖେଳେଇ ହଲିମ ମନେ ପକାନ୍ତି।

ହଲିମର ପରିବାର ସେମାନଙ୍କ ମୂଳକୁ ମଧ୍ୟ-ପ୍ରଦେଶର ଚନ୍ଦେରି ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି – ଅଶୋକନଗର ଜିଲ୍ଲାସ୍ଥିତ ଗୋଟିଏ ସହର ଓ ହସ୍ତତନ୍ତ କପଡ଼ାର କେନ୍ଦ୍ର ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ମାହେଶ୍ଵରୀ, ଚନ୍ଦେରି ଓ ଟସର ସିଲକ କପଡ଼ାର ବୁଣାକାର ଓ ଛପାକାର ଥିଲେ। ପ୍ରତିଯୋଗିତା ବଢିଯିବା ଓ ଆୟ କମିବା ଯୋଗୁ ହଲିମଙ୍କ ବାପା ଅବଦୁଲ ଅଲିମ ୧୯୭୦ ଦଶକରେ ପ୍ରଥମେ ମୁମ୍ବାଇ ଓ ତା’ ପରେ ଇନ୍ଦୋରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହେବାକୁ କଷ୍ଟକର ନିଷ୍ପତି ନେଲେ।

ହଲିମ କହନ୍ତି କି ଚନ୍ଦେରିଠାରେ ଥିବା ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନେ ଏହି କାରୁକଳା କରିବା ଛାଡ଼ି ସାରିଲେଣି। “ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ଏବେ ଦିନ ମଜୁରିଆ ଭାବେ କାମ କରୁଛନ୍ତି”, ସେ କହନ୍ତି। ସେ ପୁଣି କହନ୍ତି, “ଏହି କାମରୁ ଯଥେଷ୍ଟ ରୋଜଗାର କରି ହେଉନାହିଁ ଓ ଏଥିପାଇଁ ଜଣକୁ ବହୁତ ପରିଶ୍ରମ କରିବା ଦରକାର”।

ଇନ୍ଦୋରରେ ରହୁଥିବା ହଲିମର ପରିବାରରେ ଏବେ ତାଙ୍କର ବାପା ମା’, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ନେହନାଜ ଅଲ୍ଲୀ, ସେମାନଙ୍କ ପୁଅ ଓ ସେ ରହନ୍ତି। ୩୨-ବର୍ଷୀୟା ନେହନାଜ ମଧ୍ୟ ଛୁଞ୍ଚିସୂତା କାମ, ଛପାକାମ ଓ ସେ ପିଲାବେଳେ ତାଙ୍କ ଭଉଣୀଙ୍କଠାରୁ ଶିଖିଥିବା ସ୍ଵେଟରବୁଣା କାମ ଜାଣିଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କ ଘରୋଇ ବ୍ୟବସାୟରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ରହିଛନ୍ତି। ବାହାଘର ପରେ ସେ ମାହେଶ୍ଵରୀ ଓ ଚାନ୍ଦେରି ସିଲ୍କ ଉପରେ ଛପାକାମ ଶିଖିବା ଆରମଘ କଲେ ଓ ପ୍ରଦର୍ଶନୀଗୁଡ଼ିକରେ ତାଙ୍କୁ ସଫଳତା ମିଳିଲା। ଘରକାମର ଦାୟିତ୍ଵ ତୁଲାଇବା ସହ ଦିନକୁ ସେ ପ୍ରାୟ ତିନିରୁ ଚାରି ଘଣ୍ଟା ନିଜ କାରୁକଳା ପାଇଁ ବିନିଯୋଗ କରନ୍ତି, ଗୋଟିଏ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଡିଜାଇନ କାମ ସାରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ କାମର ଜଟିଳତାକୁ ଘେନି ପ୍ରାୟ ତିନିରୁ ସାତ ଦିନ ସମୟ ଲାଗେ।

ସେମାନଙ୍କ ବ୍ୟବସାୟର ଅଧିକାଂଶ କଥା ପରିବାର ଦ୍ଵାରା ସଂଚାଳିତ ହୁଏ – ବ୍ଲକ ଡିଜାଇନ କରିବାଠାରୁ ଛାପିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁ କମ ସେମାନେ ନିଜେ କରନ୍ତି। ଯେହେତୁ ଅଧିକାଂଶ ସ୍ଥାନୀୟ କାରିଗରମାନେ ବିଶେଷ ଭାବେ ବାଗ ଛପାକାମ ନଚେତ ବାଟିକ କାମ କରୁଛନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ ଦକ୍ଷ ଶ୍ରମିକ ପାଇବା ଭାରି କଷ୍ଟକର।

ହଲିମଙ୍କ କହନ୍ତି ଯେ ସେମାନଙ୍କ କାରଖାନା ‘ହୁଦା ପ୍ରିଣ୍ଟର୍ସ ଆଣ୍ଡ କ୍ରାଫ୍ଟର୍ସ’ରୁ ଏବଂ ଇନଷ୍ଟାଗ୍ରାମ ଓ ଫେସବୁକ ପରି ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମ ପ୍ଲାଟଫର୍ମଗୁଡ଼ିକ ମାଧ୍ୟମରେ ସିଧାସଳଖ ବିକ୍ରି କରିବା ଓ ସରକାରୀ ଏମ୍ପୋରିୟମକୁ ବିକିବା ଦ୍ଵାରା ସେମାନଙ୍କ କଳା ବଞ୍ଚି ରହିଛି। ତେବେ ନକଲି ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ଵାରା ସେମାନଙ୍କର ଆଦୌ ଲାଭ ହେଉନାହିଁ: “ପ୍ରକୃତ ଚାନ୍ଦେରି କପଡ଼ା ମିଟରକୁ ୪୦୦ ଟଙ୍କାରୁ କମରେ ମିଳିବ ନାହିଁ”, ମଜୁରି ଓ କଞ୍ଚାମାଲ ହିସାବ କରି ବୁଝେଇ କହନ୍ତି ହଲିମ। “ମଜୁରି ବାବଦରେ ଦିନକୁ ୬୦୦ ଟଙ୍କା, କିନ୍ତୁ ଗ୍ରାହକମାନେ ତାହା ବୁଝନ୍ତି ନାହିଁ। ବଜାରରେ ଗୋଟିଏ ବ୍ଲକ ଛପା ଶାଢୀକୁ ୧,୫୦୦ରୁ ୨,୦୦୦ ଟଙ୍କାରେ ଖୋଜନ୍ତି”।

ଗୋଟିଏ ଶାଢୀକୁ ବ୍ଲକ ଛପାଇବା ପାଇଁ ଡିଜାଇନର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ପ୍ରାୟ ୪୫ ମିନିଟରୁ ୧୫ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୟ ଲାଗେ। ଶାଢୀଟିଏକୁ ବୁଣିବା ମଧ୍ୟ ଆହୁରି ଅଧିକ ସମୟ ନିଏ – ପ୍ରାୟ ଦୁଇ ଦିନରୁ ତିନି ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।

ଛପା କାମ କରୁଥିବା ହଲିମ ଓ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ପରି କାରିଗରମାନଙ୍କ ମତରେ ସରକାର ତାଙ୍କ ଯୋଜନାଗୁଡିକ ଭିତରେ ବ୍ଲକ ଓ ରଙ୍ଗ ଖର୍ଚ୍ଚ ପାଇଁ ଅନୁଦାନ ଦେଲେ ତାହା ବହୁତ ଉପକାରୀ ହେବ। “ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ ସରକାରଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ହାତ ବ୍ଲକ ଛପାକାମ କିମ୍ବା ବାଗ ପ୍ରିଣ୍ଟିଂ, ବାଟିକ ଡାଇଙ୍ଗ କି ଚାନ୍ଦେରି ବୁଣାକାମଗୁଡ଼ିକର ବିଶ୍ଵ ସ୍ତରରେ ପରିଚୟ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ କରାଯାଉ ନାହିଁ”, ହତୋତ୍ସାହ ହୋଇ କହନ୍ତି ସଲିମ।

ଏଭଳି ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ସତ୍ତ୍ଵେ ହଲିମ ଓ ସଲିମ ସେମାନଙ୍କ କାରୁକଳା ପ୍ରତି ବିଶ୍ଵାସ ରଖିଛନ୍ତି। ଏପରିକି ସେମାନେ ଫେସନ ଡିଜାଇନ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଶିବିର ଆୟୋଜନ କରନ୍ତି ଓ ଇନ୍ଦୋରର ମହାବିଦ୍ୟାଳୟଗୁଡ଼ିକ ମାଧ୍ୟମରେ ହାତ ଛପା ବ୍ଲକ ପ୍ରିଣ୍ଟିଂ ବାବଦରେ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।

କୋଭିଡ-୧୯ ମହାମାରୀ ସେମାନଙ୍କ ବ୍ୟବସାୟକୁ ଅତି ମାତ୍ରାରେ ପ୍ରଭାବିତ କଲା ଓ ସେମାନଙ୍କ ବାର୍ଷିକ ଆୟ ଅଧା ହେଇଯାଇ ୫–୬ ଲକ୍ଷକୁ ଖସିଗଲା। ବ୍ଲକ ଓ ରଙ୍ଗର ନିୟମିତ ମୂଲ୍ୟବୃଦ୍ଧି ଘଟିବା ଦ୍ଵାରା ସେମାନଙ୍କ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି ସଙ୍କଟରେ ପହଞ୍ଚିଲା।

“ଆମେ ଅନଲାଇନରେ ବିକିବା ଆରମ୍ଭ କଲୁ, କିନ୍ତୁ ତାହା ଲାଭଜନକ ନୁହେଁ”, କହନ୍ତି ହଲିମ। ଗ୍ରାହକମାନେ ଶାଢୀକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଫେରେଇଲେ, ଦୀର୍ଘ ଅଭିଯୋଗ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଉଚ୍ଚ କମିଶନ ମୂଲ୍ୟ ଦ୍ଵାରା ଏହି ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ଲାଭଜନକ ହେଲାନାହିଁ। ସେମାନେ କେବଳ ଆମାଜନ କାରିଗର ଓ ଆଜିଓ ପରି ସାଇଟରେ ବିକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ପ୍ରକୃତ ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକ ପାଖରେ ନକଲି ମାହେଶ୍ଵରୀ ଶାଢୀ ମାତ୍ର ୩୦୦ ଟଙ୍କାରେ ମିଳୁଥିଲା। “ତୋ ଜିନ ଲୋଗୋ କୋ ଅସଲି-ନକଲି କି ପରଖ ନହିଁ ହୈ, ୱ ହମାରା ମାଲ କିଉଁ ଖାରିଦେଙ୍ଗେ [ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କୁ ଅସଲି-ନକଲି ଭିତରେ ଫରକ ଜଣାନାହିଁ ସେମାନେ ଆମ ଜିନିଷ କାହିଁକି କିଣିବେ]?”, ପଚାରନ୍ତି ହଲିମ।

ଏହା ଦ୍ଵାରା ପରିବାର ଲୋକେ ଏଭଳି ପ୍ଲାଟଫର୍ମଗୁଡ଼ିକରେ ସେମାନଙ୍କ ଜିନିଷ ବିକିବା ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ। ତା’ ବଦଳରେ ସେମାନେ ବେଳେବେଳେ ଇନଷ୍ଟାଗ୍ରାମରେ ସେମାନଙ୍କ ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକର ଫଟୋ ଲଗାଇଲେ ଓ ଗ୍ରାହାକମାନଙ୍କଠାରୁ ଅନୁସନ୍ଧାନମୂଳକ ଖବର ପାଇଲେ। ବଜାରରେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରକୃତ ଦୋକାନ ଖୋଲିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଅର୍ଥ ଓ ବଡ଼ ବଡ଼ ବ୍ରାଣ୍ଡର ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ପରିସ୍ଥିତି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ତାହା ଗ୍ରହଣଯୋଗ୍ୟ ନଥିଲା। ଯଦିଓ ସେମାନେ ବଡ଼ ବଡ଼ ବ୍ରାଣ୍ଡ ସହିତ କାମ କରିପାରିଥାନ୍ତେ, ତାହାର ନିଜସ୍ଵ ସମସ୍ୟା ସବୁ ରହିଛି, ଯେମିତି କି ସେମାନଙ୍କର କଡ଼ା ନିୟମ ଓ ସର୍ତ୍ତାବଳୀ କାରିଗରମାନେ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିବା ପାଣିପାଗ ଅସ୍ଥିରତା ବା କଞ୍ଚାମାଲ ନମିଳିବା ଭଳି ଏକାଧିକ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ବିଚାରକୁ ନିଏନାହିଁ।

“ସରକାରୀ ବିଭାଗ ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ବାସ୍ତବ କ୍ଷେତ୍ରରେ କାମ କରନ୍ତିନି”, କହନ୍ତି ସଲିମ, ଯେ କି ଅନ୍ୟ କାରୀଗରମାନଙ୍କ ପରି ରାଜ୍ୟର ସହଯୋଗକୁ ଅଧିକ ପସନ୍ଦ କରିବେ, ବିଶେଷ କରି ମହାମାରୀ ପରି ପରିସ୍ଥିତି ବେଳେ। ତା’ ପରିବର୍ତ୍ତେ ସେତେବେଳେ ପୋଲିସ ଆସି ସେମାନଙ୍କ ଦୋକାନକୁ ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ ତ ଦେଲେ, ତା’ ଉପରେ ୩ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ଜୋରିମାନା ବି ନେଲେ।

ସବୁ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ସତ୍ତ୍ଵେ ଏହି ପରିବାର କାମ କରିବା ଜାରି ରଖିଛି। ହଲିମ ଆଶା ରଖିଛନ୍ତି ଯେ ଗ୍ରାହାକମାନେ ଦିନେ ସେମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକଟି କାମରେ ଲାଗୁଥିବା ପରିଶ୍ରମ ଓ କଳା କାରିଗରୀର ମହତ୍ଵ ବୁଝିବେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭଳି କାରିଗରମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଗୁଜୁରାଣ ମେଣ୍ଟେଇବାକୁ ଅହରହ ସଂଘର୍ଷ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ। “ହାତ ବ୍ଲକ ଛପା କାମ, ଅନ୍ୟ ଅନେକ କାରୁକଳା ପରି ସଂରକ୍ଷଣ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇ ରହିବା ଦରକାର”, ସେ କହନ୍ତି। “ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢି ପାଇଁ ଏହାକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବା ପାଇଁ ଆମକୁ ସଠିକ ସହଯୋଗ ମିଳିବା ଆବଶ୍ୟକ”।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍