ਗਾਂਦਰਬਲ: ਚੈਰੀ ਤੁੜਾਈ ਦਾ ਇਸ ਵਾਰ ਫਿੱਕਾ ਰਿਹਾ ਮੌਸਮ

ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਤੋੜੀਆਂ ਚੈਰੀਆਂ ਪੀਲ਼ੀ ਤਰਪਾਲ 'ਤੇ ਢੇਰ ਕੀਤੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੱਠਵਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਦੋ ਭਰਾ ਅਬਦੁਲ ਸਲਾਮ ਖ਼ਾਨ ਤੇ ਨਸਰੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ, ਚੌਂਕੜੀ ਮਾਰੀ ਬੈਠੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਹਰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ਼ ਬੜੇ ਹੀ ਕਰੀਨੇ ਨਾਲ਼ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰੇਡ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਛਾਂਟ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਲਰੋਧੀ ਕੱਪੜੇ 'ਤੇ ਪੈਂਦੀ ਧੁੱਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਝੁਰੜਾਏ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਰਹੇ ਸੀਜ਼ਨ ਕਾਰਨ ਥੱਕੇ-ਥੱਕੇ ਜਾਪ ਰਹੇ ਹਨ।

ਲਗਭਗ ਪੌਣੇ ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਬਾਗ਼ ਮੱਧ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਗਾਂਦਰਬਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸੋਰਫ਼ ਰਾਵ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਜੂਨ ਦੀ ਨਿਖਰੀ ਇੱਕ ਸਵੇਰ ਅਬਦੁਲ ਸਲਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਇਹ ਸਾਲ ਬੜਾ ਔਖਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਬੀਤੇ 40 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਵਰਗਾ ਸੀਜ਼ਨ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਥਿਆਇਆ।'' 65 ਸਾਲਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਆਖ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ,''ਇੱਕ ਤਾਂ ਮੌਸਮ ਦੀ ਮਾਰ ਨੇ ਤੇ ਦੂਜਾ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨੇ ਰਲ਼ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ।''

ਇਸ ਸਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਪਸ਼ਤੂਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਤਾਅਲੁੱਕ ਰੱਖਦੇ ਖ਼ਾਨ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਸੋਰਫ਼ ਰਾਵ ਵਿਖੇ ਅੱਡੋ-ਅੱਡ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੈਰੀਆਂ ਦਾ ਦੋ ਏਕੜ ਦਾ ਬਾਗ਼ ਪਟੇ 'ਤੇ ਲਿਆ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਦੇ 49 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ, ਗੋਤਲੀ ਬਾਘ ਤੋਂ ਕੋਈ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ।

ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਭਾੜੇ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਰਲ਼ ਕੇ ਤੁੜਾਈ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੱਜ ਖਰੀਦਦਾਰ ਲੱਭਣੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।

ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਸਲਾਨਾ 23,000 ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਟਨ ਚੈਰੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਾਂਦਰਬਲ ਇਕੱਲਾ ਹੀ 9,000 ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਟਨ ਭਾਵ ਕੁੱਲ ਉਪਜ ਦਾ 39 ਫ਼ੀਸਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੋਟਾ-ਮੋਟੀ ਗਾਂਦਰਬਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 5,000 ਕਿਸਾਨ ਇਸੇ ਉਪਜ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀਰੋਟੀ ਤੋਰਦੇ ਹਨ।

ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਕੰਢੇ ਵੱਸਿਆ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪਿੰਡ, ਸੋਰਫ਼ ਰਾਵ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਚੈਰੀ ਬਾਗ਼ਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਠੰਡੇ ਮੌਸਮ ਕਾਰਨ, ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਚੈਰੀ ਹੋਰਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇਰੀ ਨਾਲ਼ ਪੱਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਅਖ਼ੀਰਲੀ ਉਪਜ ਬਣ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਮਈ ਤੇ ਜੂਨ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਰਫ਼ ਰਾਵ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਦੇ ਦੋਵੀਂ ਪਾਸੀਂ ਆਰਜ਼ੀ ਸਟਾਲ ਜਿਹੇ ਸੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਤੋੜੀਆਂ ਚੈਰੀਆਂ ਤੇ ਆਲੂਬੁਖ਼ਾਰੇ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਸਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਟਾਲਾਂ 'ਤੇ ਗਿਣੇ-ਚੁਣੇ ਗਾਹਕ ਹੀ ਪਹੁੰਚੇ।

ਅਬਦੁਲ ਸਲਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ 10 ਚੈਰੀ ਬਾਗ਼ਾਂ ਦੇ ਠੇਕੇ ਲਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਬਾਗ਼ ਕਰੀਬ 2 ਤੋਂ 3 ਕਨਾਲ (ਇੱਕ ਕਨਾਲ 0.125 ਏਕੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਯਾਨਿ ਹਰ ਬਾਗ਼ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਤੋਂ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਏਕੜ ਦਾ ਸੀ) ਜਿੰਨਾ ਸੀ ਤੇ ਅਸੀਂ ਹਰ ਬਾਗ਼ ਲਈ 30,000 ਰੁਪਏ ਅਦਾ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਬੂਟਿਆਂ 'ਤੇ ਰੱਜ ਕੇ ਫੁਲਾਕਾ ਪਿਆ ਤੇ ਅਸੀਂ ਚੰਗੇ ਝਾੜ ਦੀ ਉਮੀਦ ਲਾ ਲਈ।'' ਪਰ ਹੁਣ ਹਾਲਤ ਇਹ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਹਰ ਬਾਗ਼ 'ਤੇ ਕਰੀਬ 20,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕੁੱਲ ਮਿਲ਼ਾ ਕੇ ਲਗਭਗ 2 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਘਾਟਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪੱਲਿਓਂ ਲਾਈ ਰਕਮ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਪਾਵਾਂਗੇ।''

ਇਸ ਸਾਲ ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਈ ਗਿਰਾਵਟ ਇਕੱਠਿਆਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਕਈ ਸੰਕਟਾਂ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।

ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 ਨੂੰ ਪਹਿਲਗਾਮ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ 26 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਜਾਣ ਬਾਅਦ, ਜੰਮੂ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਖੇਤਰ ਹਾਲੇ ਤੀਕਰ ਡਰ ਤੇ ਸਹਿਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

ਅਬਦੁਲ ਸਲਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਸੈਲਾਨੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਡੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ 70 ਫੀਸਦੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਗ਼ੈਰ ਪੂਰਾ ਸੀਜ਼ਨ ਸੁੰਨਾ-ਸੁੰਨਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।"

ਇਸ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੜੀ ਹੀ ਹੈ। ਮੱਠੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਅਬਦੁਲ ਸਲਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਪਿਛਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬੇਮੌਸਮੀ ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਗੜ੍ਹੇਮਾਰੀ ਨੇ ਬੂਟਿਆਂ 'ਤੇ ਲੱਗੇ ਫ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ।"

ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੈਰੀ ਦੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਰਗੇ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਟੇ 'ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਸਲ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਨਫ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੌਜੂਦਾ ਸੀਜ਼ਨ ਵਰਗੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈ-ਪਾਈ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਝੱਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਸਲਾਮ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਅਸੀਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣਿਆ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।''

ਚੈਰੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ਼ ਅਤਿ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੂਟਿਆਂ 'ਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਅਤੇ ਮਈ ਵਿੱਚ ਫਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਲ ਇਹਨਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਏ ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹੋਈ ਗੜ੍ਹੇਮਾਰੀ ਨੇ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਚੈਰੀ ਇੱਕ ਨਾਜ਼ੁਕ ਫਲ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਰਾਬ ਮੌਸਮ ਕਾਰਨ ਫਲਾਂ 'ਤੇ ਸਾਫ਼ ਦਾਗ਼ ਪੈ ਗਏ। ਗਾਂਦਰਬਲ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਾਗ਼ੀ ਫਲਾਂ ਦੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕ਼ੀਮਤ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।

ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਖੇਤਰ ਲਈ 2025 ਬੜਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਾਲ ਰਿਹਾ। ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸੇਬ ਤੁੜਾਈ ਦਾ ਮੌਸਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਏ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਨੇ ਪੁਲਵਾਮਾ, ਸ਼ੋਪੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਵਿੱਚ ਬਾਗ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤ ਰੋੜ੍ਹ ਹੀ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਸੜਕਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਠੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਟਰੱਕ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਫਸੇ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਲਪਿਕ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗੇ ਰਾਹ ਅਪਣਾਉਣੇ ਪਏ।

ਚੈਰੀ ਦੇ ਕਿਸਾਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਫਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਕਾਰਨ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਜੋ ਪੇਟੀ ਪਹਿਲਾਂ 200 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵਿਕਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਜੂਨ 2025 ਵਿੱਚ 60 ਤੋਂ 80 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵਿਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਸਲਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਇਹ ਤਾਂ ਖਾਦ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਖਰਚ ਦਾ ਅੱਧਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।" ਅੱਗੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਸਾਡੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਣਵਿਕੀ ਫ਼ਸਲ ਪੇਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੈ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।"

ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਨਭਾਉਂਦੀ ਥਾਂ, ਸੋਨਮਰਗ ਤੋਂ ਗਾਂਦਰਬਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਸੜਕ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਟਾਲਾਂ 'ਤੇ ਚੈਰੀ ਦੀਆਂ ਅਣਵਿਕੀਆਂ ਪੇਟੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ।

ਲਗਭਗ 30 ਸਾਲਾ ਅਖ਼ਤਰ ਖ਼ਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਦਿਹਾੜੀ ਦੀਆਂ 30 ਤੋਂ 40 ਪੇਟੀਆਂ ਤਾਜ਼ਾ ਚੈਰੀ ਵੇਚ ਲੈਂਦਾ, ਪਰ ਪਹਿਲਗਾਮ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ਼ 5 ਤੋਂ 10 ਪੇਟੀਆਂ ਹੀ ਵਿਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਥਾਨਕ ਗ੍ਰਾਹਕ ਹੀ ਖਰੀਦਦੇ ਹਨ।" ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੈਲਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਇੱਥੇ ਕੌਣ ਆਉਣਾ ਚਾਹੂਗਾ?"

ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ 2024 ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਰਿਕਾਰਡ 2.36 ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ।

ਗਾਂਦਰਬਲ ਦੇ ਵਾਇਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਾਸੀ ਨਿਰਮਾਣ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਖ਼ਤਾਰ ਚਾਰ ਮੈਂਬਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਦੋ ਸਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਨੌ ਸਾਲਾ ਧੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਮਈ ਅਤੇ ਜੂਨ ਵਿਚ ਚੈਰੀ ਦੀ ਤੁੜਾਈ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਗਾਂਦਰਬਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵੋੱਸਾਨ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਸਟਾਲ ਲਾ ਕੇ ਵੀ ਚੈਰੀ ਵੇਚਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਤਰ ਨਿਰਮਾਣ ਕੰਮ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਮੈਂ ਇੱਕ ਠੇਕੇਦਾਰ ਤੋਂ 4,000 ਪੇਟੀਆਂ ਚੈਰੀ ਮੰਗਵਾਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਉਹ ਵੇਚ ਸਕਾਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਪੇਟੀਆਂ ਲੈਣੀਆਂ ਹੀ ਪੈਣਗੀਆਂ।"

ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ਼ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਫਲ ਵੇਚਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਵਿਚਾਲ਼ੇ ਦਲਾਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਉਸ ਠੇਕੇਦਾਰ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਦੀਆਂ ਥੋਕ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ 4,000 ਪੇਟੀਆਂ ਵੇਚਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਅਖ਼ਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਜੇ ਉਹ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਕਈ ਲੱਖਾਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ।"

ਅਖ਼ਤਰ ਵਾਂਗਰ ਹੀ ਗਾਂਦਰਬਲ ਤੋਂ ਸੋਨਮਰਗ ਤੱਕ ਲਗਭਗ 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਸੜਕ ਕੰਢੇ ਦਰਜਨਾਂ ਸਟਾਲ ਮਾਲਕ ਗ੍ਰਾਹਕਾਂ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਟਾਲਾਂ ‘ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਈ ਗਿਰਾਵਟ ਨੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਲ਼ੂਣ ਸੁੱਟਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ ਜੋ ਬਾਗ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ ਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ‘ਤੇ ਫੁੱਲ ਆਉਣ ਮੌਕੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਠੇਕਾ ਮਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਪਟੇ ਦੀ ਰਕਮ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ਼ ਤੋਂ ਛੁੱਟ, ਕੁਝ ਵਿਕੇ ਜਾਂ ਨਾ ਵਿਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਾ ਖਰਚਾ ਭਰਨਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁੱਲ ਸਲਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ 600 ਰੁਪਏ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਲ ਤੁੜਾਈ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਮੱਠੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਭਰਨੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ।"

ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਜੇ ਫਲ ਵਧੀਆ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦਿਹਾੜੀ ਦੀਆਂ 10 ਪੇਟੀਆਂ ਚੈਰੀ ਤੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਲ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਤੋੜਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਜੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪੇਟੀਆਂ ਵੀ ਲੱਥ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ।"

ਖ਼ਾਨ ਭਰਾ ਚੈਰੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਵਲ ਨੰਬਰ (ਗੁਇਗਨੇ ਪੋਪੇਰਾ ਪ੍ਰੇਸੇ), ਡਬਲ (ਬਿਗਾਰੌ ਨੇਪੋਲੀਅਨ), ਮਖਮਲੀ (ਗੁਇਗਨੇ ਨੌਏਰ ਹਤੀਵ) ਅਤੇ ਮਿਸਰੀ (ਬਿਗਾਰੌ ਨੌਏਰ ਗਰੋਸਾ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਬਦੁਲ ਸਲਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਮਿਸਰੀ ਹੀ ਇਕੱਲੀ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਉਮਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਕਿਸਮਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਚਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।"

ਖ਼ਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ਣ ਵਾਲ਼ੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਨਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੀਮਤਾਂ ਮੰਡੀ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਬਦੁਲ ਸਲਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਅਸੀਂ ਚੈਰੀ ਨੂੰ ਪੇਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜਿਓਂ ਹੀ ਇਹ ਮੰਡੀ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਮਾਰਕਿਟ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਫਲ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਕੀਮਤ ਤੈਅ ਕਰਨੀ ਵਪਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਰੋਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।"

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਝਟਕਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਬਰਕਰਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਇਹ ਵਪਾਰ ਕਦੇ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਾਲ ਇਕੱਠਿਆਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਗੜ ਗਿਆ, ਮੌਸਮ ਵੀ, ਬਜ਼ਾਰ ਵੀ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਆਮਦ ਵੀ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।"

ਇਹਲੇਖ ਪਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ 2025 ਤਹਿਤ ਛਪਿਆ ਸੀ।

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ