ગાંદરબલમાં ચેરી તોડવાની મોસમ બની કડવી

પીળી તાડપત્રી પર તાજી તોડેલી ચેરીઓના ઢગલા પડ્યા છે, જેના પર સાઠ વર્ષ વટાવી ચૂકેલા બે ભાઈઓ — અબ્દુલ સલામ ખાન અને નસરુલ્લા ખાન — પલાંઠી વાળીને બેઠા છે અને પોતાના અનુભવી હાથે ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક ફળોની ગુણવત્તા તપાસીને તેને અલગ કરી રહ્યા છે. વોટરપ્રૂફ કાપડ પર સૂર્યનો તડકો ચમકી રહ્યો છે, જે તેમના કરચલીવાળા ચહેરાઓને અજવાળે છે, પણ એક મુશ્કેલ મોસમ પૂરી થવાને આરે છે ત્યારે તેમના ચહેરા પર હવે થાક સ્પષ્ટ દેખાય છે.

મધ્ય કાશ્મીરના ગાંદરબલ જિલ્લાના સોરાફ રાવ ગામમાં આવેલી તેમની વાડી ખૂબ નાની છે, માંડ પા એકર જેટલી.

જૂનની એક ઉજળી સવારે અબ્દુલ સલામ કહે છે, “આ વર્ષ બહુ આકરું રહ્યું છે.” 65 વર્ષીય અબ્સુલ સલામ ઉમેરે છે, “અમે 40 વર્ષથી આ કામ કરી રહ્યા છીએ, પણ મેં આવી મોસમ ક્યારેય જોઈ નથી. હવામાન અને પ્રવાસીઓની અછત, આ બંને ભેગા થવાથી અમને મોટો ફટકો પહોંચ્યો છે.”

આ વર્ષની શરૂઆતમાં, પશ્તૂન સમુદાયના ખાન બંધુઓએ સોરાફ રાવમાં અલગ અલગ સ્થળોએ ફેલાયેલી બે એકર ચેરીની વાડીઓ ભાડે રાખી હતી. આ ગામ શ્રીનગરથી 49 કિલોમીટર ઉત્તરે આવેલું છે, અને ગૂટલી બાગમાં આવેલા તેમના ઘરથી 35 કિલોમીટર દૂર છે.

પરિવારના સભ્યો અને ભાડે રાખેલા મજૂરોએ પાકની લણણી માટે સાથે મળીને કામ કર્યું હતું, પરંતુ મહિનાઓની મહેનત પછી હવે ખરીદદારો મળવા મુશ્કેલ છે.

જમ્મુ અને કાશ્મીરના બાગાયત વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, કાશ્મીર ખીણમાં વાર્ષિક 23,000 મેટ્રિક ટન ચેરીનું ઉત્પાદન થાય છે. માત્ર ગાંદરબલમાં જ લગભગ 9,000 મેટ્રિક ટન ચેરીનું ઉત્પાદન થાય છે – જે કુલ ઉત્પાદનનો 39 ટકા હિસ્સો છે. ગાંદરબલ જિલ્લાના આશરે 5,000 ખેડૂતો તેમની આજીવિકા માટે આ પાક પર નિર્ભર છે.

સિંધ નદીના કિનારે વસેલું રળિયામણું સોરાફ રાવ ગામ, ઉંચાઈ પર આવેલી ચેરીની વાડીઓ માટે જાણીતું છે. અહીંનું તાપમાન ઠંડુ હોવાથી, અન્ય વિસ્તારોની સરખામણીમાં અહીં ચેરી મોડી પાકે છે, જે આ મોસમની છેલ્લી લણણી હોય છે.

મે અને જૂન મહિનામાં, સોરાફ રાવ તરફ જતા મુખ્ય રસ્તાની બંને બાજુએ હંગામી સ્ટોલ ઉભા કરી દેવામાં આવે છે, જ્યાં તાજી તોડેલી ચેરી અને પ્લમ (આલુબુખારા) વેચાય છે. આ વર્ષે, સ્ટોલ પર મુલાકાતીઓની સંખ્યા નહિવત રહી હતી.

અબ્દુલ સલામ કહે છે, “અમે આ સિઝનમાં 10 ચેરીની વાડીઓનો કોન્ટ્રાક્ટ લીધો હતો, દરેક વાડી લગભગ 2 થી 3 કનાલની (એક કનાલ એટલે 0.125 એકર, એટલે કે દરેક ભાડે લીધેલી વાડી લગભગ પા અથવા ત્રીજા ભાગના એકરની) હતી, અને તેમણે દરેક માટે 30,000 રૂપિયા ચૂકવ્યા હતા. ઝાડ પર પુષ્કળ ફૂલો આવ્યાં હતાં અને અમને સારા પાકની અપેક્ષા હતી.” તેના બદલે, પરિવારને દરેક વાડી દીઠ 20,000 રૂપિયાનું નુકસાન થઈ રહ્યું છે, એટલે કે કુલ 2 લાખ રૂપિયાનો ફટકો. “અમને સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે અમે ખર્ચેલા પૈસા પણ પાછા મળશે કે કેમ.”

બાગાયતી ખેતીમાં આ વર્ષે આવેલી મંદી એકસાથે આવી પડેલા અનેક સંકટોનું પરિણામ છે.

એપ્રિલ 2025ના પહેલગામ આતંકી હુમલા પછી — જેમાં 26 લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા — જમ્મુ અને કાશ્મીરના અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ સમાન પ્રવાસન ઉદ્યોગને ગંભીર અસર થઈ છે.

અબ્દુલ સલામ કહે છે, “અમારા ધંધાનો 70 ટકા હિસ્સો સામાન્ય રીતે પ્રવાસીઓનો હોય છે. તેમના વગર, આખી મોસમ જાણે નિર્જીવ લાગે છે.”

આ મોસમનું નુકસાન એ પડકારોની હારમાળામાં ઉમેરાયેલી નવી મુસીબત છે. અબ્દુલ સલામ ધીમેથી કહે છે, “છેલ્લાં ચાર વર્ષથી કમોસમી વરસાદ અને કરા પડવાથી ઝાડ પર રહેલા અમારા પાકને નુકસાન થઈ રહ્યું છે.”

કાશ્મીરમાં ચેરીની વાડીઓ સામાન્ય રીતે ખાન જેવા કોન્ટ્રાક્ટરોને ભાડે આપવામાં આવે છે. સારા વર્ષમાં તેઓ લણણીમાંથી પૂરો નફો મેળવી શકે છે, પરંતુ વર્તમાન વર્ષ જેવા ખરાબ સમયમાં પૂરેપુરું નુકસાન પણ તેમણે જ ભોગવવું પડે છે. અબ્દુલ સલામ ઉમેરે છે, “અમે ફૂલો જોઈને ઉત્પાદનનો અંદાજ લગાવીએ છીએ, પણ તે જોખમથી ખાલી નથી હોતું.”

ચેરીનો પાક સમય આધારિત હોય છે. એપ્રિલ અને મે મહિનામાં ઝાડ પર ફળ આવે છે. આ વર્ષે આ મહિનાઓમાં વરસાદ અને અચાનક પડેલા કરાએ પાકને ઘણું નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. ચેરી એક નાજુક ફળ છે, અને ખરાબ હવામાનને કારણે ફળો પર ડાઘ પડી ગયા છે. ગાંદરબલના ખેડૂતોનું કહેવું છે કે ડાઘવાળાં ફળોના બજારમાં કોઈ ભાવ મળતા નથી.

કાશ્મીરના સમગ્ર બાગાયતી ક્ષેત્ર માટે વર્ષ 2025 કષ્ટદાયક રહ્યું હતું. સપ્ટેમ્બરમાં, જે કાશ્મીરમાં સફરજન ઉતારવાની મોસમ હોય છે, ભારે વરસાદે પુલવામા, શોપિયન અને બારામુલ્લામાં વાડીઓ અને ડાંગરનાં ખેતરોમાં પાણી ભરી દીધાં હતાં, જેના કારણે રસ્તાઓ બંધ થઈ ગયા, વાહનવ્યવહાર થંભી ગયો અને ભારે તારાજી સર્જાઈ. ટ્રકો દિવસો સુધી અટવાઈ રહી, જેના કારણે ઉત્પાદકોને વૈકલ્પિક — અને મોંઘા — રસ્તાઓ શોધવાની ફરજ પડી.

ફળ જલ્દી બગડી જતું હોવાથી ચેરીના ખેડૂતોએ સૌથી વધુ સહન કરવું પડ્યું. જૂન 2025માં, જે બોક્સ 200 રૂપિયામાં વેચાતું હતું તે 60 થી 80 રૂપિયામાં મળતું હતું. અબ્દુલ સલામ કહે છે, “આ રકમ તો અમે ખાતર અને જંતુનાશક દવાઓના છંટકાવ પાછળ ખર્ચેલી રકમના અડધા ભાગની પણ નથી. અમારો મોટાભાગનો માલ બોક્સમાં વેચાયા વગરનો પડ્યો છે અને થોડા દિવસોમાં તે બગડી જશે.”

પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળ સોનમાર્ગ જતાં ગાંદરબલના રસ્તા પર, ચેરીના સ્ટોલ વેચાયા વગરના બોક્સથી ખડકાયેલા જોવા મળે છે.

30 વર્ષીય અખ્તર ખાન કહે છે, “હું દિવસમાં તાજી ચેરીના 30-40 બોક્સ વેચતો હતો, પરંતુ પહેલગામની ઘટના પછી, હું માંડ 5-10 બોક્સ વેચી શકું છું, તે પણ માત્ર સ્થાનિક ગ્રાહકોને.” તેઓ પૂછે છે, “ખીણમાં કોઈ પ્રવાસીઓ નથી. પોતાના જીવના જોખમે કોને અહીં ફરવા આવવાનું ગમશે?”

સરકારી આંકડા મુજબ, વર્ષ 2024માં જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં પ્રવાસીઓની સંખ્યા વિક્રમી 2.36 કરોડ પર પહોંચી હતી.

ગાંદરબલના વાઈલ ગામના વતની અને વ્યવસાયે બાંધકામ મજૂર એવા અખ્તર ચાર સભ્યોના પરિવારનું ભરણપોષણ કરે છે — જેમાં તેમનાં પત્ની, બે વર્ષીય દીકરો અને નવ વર્ષીય દીકરીનો સમાવેશ થાય છે. મે અને જૂનમાં ચેરીની લણણીની મોસમ દરમિયાન, તેઓ ગાંદરબલ જિલ્લાના વુસન વિસ્તારમાં રસ્તા પરના સ્ટોલ પર ચેરી વેચવાનું કામ પણ કરે છે.

અખ્તર આ મોસમમાં તેમના સામાન્ય બાંધકામના કામ પર પાછા જવાનું ટાળવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. તેઓ કહે છે, “મેં એક કોન્ટ્રાક્ટરને ચેરીના 4,000 બોક્સનો ઓર્ડર આપ્યો હતો. હવે હું તે વેચી શકું કે ન વેચી શકું, મારે તે લેવાં જ પડશે.” સદભાગ્યે, તે કોન્ટ્રાક્ટરે (જેઓ ખેડૂતો અને ફળ વેચનારાઓ વચ્ચે મધ્યસ્થી તરીકે કામ કરે છે) તેમને શ્રીનગરના જથ્થાબંધ બજારોમાં 4,000 બોક્સ વેચવામાં મદદ કરી હતી. અખ્તર કહે છે, “જો તેમણે મને સાથ ન આપ્યો હોત, તો હું લાખો રૂપિયાના દેવામાં ડૂબી ગયો હોત.”

અખ્તરની જેમ જ, ગાંદરબલથી સોનમાર્ગ સુધીના 50 કિલોમીટરના રસ્તા પર ડઝનબંધ સ્ટોલ માલિકો ગ્રાહકોની આશામાં રાહ જોઈને બેઠા છે.

આ સ્ટોલ પરના દરેક વેપારી સ્વીકારે છે કે પ્રવાસીઓની સંખ્યામાં ઘટાડાથી ધંધાને મોટો ફટકો પડ્યો છે. આ વેપારમાં વાડીના માત્ર એવા માલિકો જ આ અસરથી બચી ગયા છે જેમણે ઝાડ પર ફૂલો બેસે ત્યારે જ અગાઉથી તેમનો પાક વેચી દે છે.

ભાડાપટ્ટાનો ખર્ચ અને વાડીની જાળવણી ઉપરાંત, વેચાણ થાય કે ન થાય, ઉત્પાદકોને મજૂરી ખર્ચ તો ભોગવવો જ પડે છે. અબ્દુલ સલામ કહે છે, “અમે અમારા મજૂરોને દિવસના 600 રૂપિયા ચૂકવીએ છીએ, અને આ વર્ષે લણણી ધીમી હોવા છતાં, મારે તેમને પૂરેપૂરા પૈસા ચૂકવવા પડે છે. જો ફળ સ્વસ્થ હોય, તો એક મજૂર દિવસમાં 10 બોક્સ સુધી તોડી શકે છે. એક વાર ફળ બગડી જાય, પછી તેને ઉતારવા એ એક સંઘર્ષ બની જાય છે. અત્યારે જો અમને દિવસના પાંચ બોક્સ મળે તોય ઘણું સારું.”

ખાન બંધુઓ ચેરીની અનેક જાતો ઉગાડે છે, જેમાં અવ્વલ નંબર (ગિન પૂપેરા પ્રેસ), ડબલ (બિગારો નેપોલિયન), મખમલી (ગિન નોઇર હેટિવ), અને મિસરી (બિગારો નોઇર ગ્રોસા)નો સમાવેશ થાય છે. અબ્દુલ સલામ ઉમેરે છે, “મિસરી જ એકમાત્ર એવી જાત છે જેને અમે બહાર મોકલી શકીએ છીએ કારણ કે તે લાંબા સમય સુધી બગડતી નથી. બાકીની બધી તો અમારે અહીં જ વેચવી પડે છે.”

ખાન પરિવારને મળતા ભાવ પર તેમનો લગભગ કોઈ જ કાબૂ હોતો નથી, કારણ કે મંડી (જથ્થાબંધ બજાર)ના વેપારીઓ જ ભાવ નક્કી કરતા હોય છે. અબ્દુલ સલામ કહે છે, “અમે બોક્સમાં ચેરી મોકલીએ છીએ, અને એક વાર તે મંડીમાં પહોંચે પછી બજારની સ્થિતિ અને ફળની ગુણવત્તાના આધારે ભાવ વેપારીઓ નક્કી કરે છે. તેમાં અમારું કંઈ ચાલતું નથી.”

આટલા બધા આંચકાઓ છતાં તેઓ મક્કમ છે. તેઓ કહે છે, “આ ધંધો ક્યારેય સહેલો રહ્યો નથી. આ વર્ષે બધું એકસાથે ઊંધું પડ્યું – હવામાન, બજાર અને પ્રવાસીઓની અછત. પરંતુ અમે કામ કરતા રહીએ છીએ કારણ કે આ અમારી રોજીરોટી છે અને અમે બસ આ જ કામ જાણીએ છીએ.”

આ લેખ પારીની ૨૦૨૫ની સિનિયર ફેલોશિપ હેઠળ પ્રકાશિત કરવામાં આવેલ છે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ