દબાની શાળામાં પધારશે વાઘ

ઉંમરના પચાસના દાયકામાં પહોંચેલા અશોક રાણી ગોંડ ક્યારેય શાળાએ ગયા નથી, પરંતુ તેમનો નવ વર્ષનો પૌત્ર એક દિવસ પણ શાળાએ જવાનું ચૂકતો નથી. તેઓ હસતાં હસતાં પારીના પ્રતિનિધિને કહે છે, "એક ભી દિન નહીં છોડા [તે એક દિવસ પણ (શાળાએ જવાનું) ચૂક્યો નથી.]"

તેમનો પૌત્ર દબાની પ્રાથમિક શાળામાં નોંધાયેલા 39 બાળકોમાંનો એક છે. આશરે 500 લોકોનું આ ગામ (વસ્તીગણતરી 2011) દમોહ જિલ્લાના એક ખૂણામાં આવેલું છે, તે નીચી ટેકરીઓ, ખુલ્લા ઘાસના મેદાનો અને ખેતીની જમીનના ટુકડાઓથી ઘેરાયેલું છે. મોટાભાગના પરિવારો - મુખ્યત્વે ગોંડ આદિવાસીઓ - થોડીઘણી ખેતી કરે છે અને પશુઓ પાળે છે.

ઘણા પુખ્ત લોકો ક્યારેય શાળાએ ગયા નથી - 2013 નો આ અહેવાલ જણાવે છે કે 50 ટકા ગોંડ આદિવાસીઓ ભણેલા નથી.

દબા સ્કૂલમાં હંમેશા કેટલાક એવા વિદ્યાર્થીઓ હોય છે જે નામરજીએ પરાણે પરાણે શાળામાં આવે છે અને ઋતુ સાથે તેમની સંખ્યા બદલાતી રહે છે: જ્યારે ખાસ કામ હોતું નથી અને પરિવારો નાના બાળકોને પોતાની સાથે લઈને સ્થળાંતર કરે છે ત્યારે શાળા ચૂકી જતા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા વધી જાય છે. કેટલાક ફક્ત ઘરની આસપાસ રમવા માટે ઘેર રહેવાનું પસંદ કરે છે - (શાળાએ જવા કરતા) કેરી, જામફળ અને એવા બીજા ઝાડ પર ચઢવું એ 6 થી 9 વર્ષના કોઈપણ બાળક માટે ઘણું વધુ આકર્ષક છે.

શાળાના બે શિક્ષકોમાંથી એક - જેઓ અહીં જ જન્મીને મોટા થયા હતા તે - તારાચંદ યાદવ પાસે (શાળાએ આવવામાં) ખચકાટ અનુભવતા આ વિદ્યાર્થીઓ માટે એક યુક્તિ છે. તેઓ એક કે બે દિવસ રાહ જુએ છે, અને પછી થોડી ચોકલેટ લઈને શાળામાંથી ગાપચી મારનાર વિદ્યાર્થીઓને ઘેર પહોંચી જાય છે. તેઓ કહે છે, "પહેલા હું માતાપિતા સાથે વાત કરું છું, તેમને તેમના બાળકોને (શાળાએ) મોકલવા વિનંતી કરું છું. તેઓ મને કહે છે, 'માસ્તર, અમે તો વહેલી સવારે દાડિયા મજૂરી માટે નીકળી જઈએ છીએ... અમે શું કરીએ?'"

આદિવાસીઓ અને જંગલ પર આધાર રાખતા બીજા સમુદાયો માટે ભારતના જંગલો વધુને વધુ બંધ થઈ રહ્યા છે ત્યારે અનૈચ્છિક સ્થળાંતર એ તેમની પાસેનો એકમાત્ર વિકલ્પ રહે છે. બાળકોને, ખાસ કરીને નાની છોકરીઓને, સાથે લઈ જવામાં આવે છે અને તેઓ શાળાકીય શિક્ષણ મેળવી શકતા નથી.

ગામનો એક પરિચિત ચહેરો, યાદવ પછીથી તેમને વ્યવહારુ કારણો આપીને (શાળામાં આવવા) સમજાવે છે: "હું તેમને કહું છું, 'તમે અત્યારે મઝદૂરી [દાડિયા મજૂરી] કરો છો, પરંતુ જો તમારા બાળકો ભણશે અને તેમને સારી નોકરી મળશે, તો તમારા ઘડપણમાં તેઓ તમારી સંભાળ લેશે'. આ રીતે હું તેમને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરું છું."

માતા-પિતા નજીકમાં છુપાઈ ગયેલા શાળામાંથી ગાપચી મારનાર બાળકોને મોટેથી "જુઓ! માસ્તર આવ્યા છે, તેમને કહો કે તમે (શાળાએ) જશો," એમ કહે છે અને તે સાથે વાતચીત પૂરી થાય છે.

ત્યારે તારાચંદ ચોકલેટ બાળકને ચોકલેટ આપે છે. તેઓ કહે છે કે આ લાંચ વશીકરણની જેમ કામ કરે છે; બીજે દિવસે બાળકો શાળામાં પાછા આવે છે, ઔપચારિક શિક્ષણમાં ડૂબી જાય છે. તેમની 'મીઠ્ઠી' ચોકલેટ ખૂબ જ મહત્વની છે - 2022 નો એન્યુઅલ સ્ટેટસ ઓફ એજ્યુકેશન રિપોર્ટ (રુરલ) - વાર્ષિક શિક્ષણ સ્થિતિ વાર્ષિક અહેવાલ (ગ્રામીણ) કહે છે - મધ્યપ્રદેશમાં 2 જા ધોરણના (7-8 વર્ષની વયના) લગભગ અડધા બાળકો 1 થી 9 ની સંખ્યાઓ ઓળખી શકતા નથી.

2010 માં દબા શાળામાં જોડાયેલા બીજા શિક્ષક નર્મદ પટેલ કહે છે, "પ્રાથમિક શાળા એ શિક્ષણનો પાયો છે, આ વર્ષોમાં બાળકો જે શીખે છે તે તેઓ ક્યારેય ભૂલતા નથી." તેથી, ખાસ કરીને મધ્યપ્રદેશમાં જે પ્રાથમિક શાળામાં નોંધણી માટે દેશમાં સૌથી નીચા ક્રમે છે ત્યાં બાળકોને શાળામાં આવવા અને ભણવાનું ચાલુ રાખવા માટે સમજાવવા એ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

આ બે શિક્ષકો શાળામાં પ્રવેશ લીધેલ 39 વિદ્યાર્થીઓનો ભાર વહેંચે છે, તેમાંથી 30 વિદ્યાર્થીઓ ગોંડ આદિવાસી છે. બાકીના અધર બેકવર્ડ ક્લાસ (ઓબીસી - બીજા પછાત વર્ગો) માંથી છે, અને થોડાક દલિતો છે જેઓ પોતાને 'હરિજન' તરીકે ઓળખાવવાનું પસંદ કરે છે. પટેલ કહે છે, "અમારી પાસે બાળકને જોઈતી દરેક સુવિધા છે - તેમને વર્ષમાં બે ગણવેશ મળે છે, બધા પાઠ્યપુસ્તકો અને વર્કબુક આપવામાં આવે છે, અને મધ્યાહન ભોજન."

તેમ છતાં બાળકો સ્થળાંતર કરતા માતાપિતા સાથે મુસાફરી કરવા માટે અભ્યાસ છોડી દે છે, તેથી શિક્ષકો તેમને બીજા બાળકોના સ્તર સુધી લાવવા માટે 'બ્રિજ' વર્ગ રાખે છે. યાદવ કહે છે, "તેઓ 2-4 મહિના માટે જતા રહે છે, અને (તે દરમિયાન) કશું જ ભણતા નથી. તેઓ પાછા આવે ત્યારે હું તેમને એક અલગ જૂથમાં મૂકું છું અને તે મુજબ શીખવું છું."

તેઓ ઉમેરે છે, "ઘણા વિદ્યાર્થીઓ [દાડિયા મજૂરી કરવા માટે] કાયમ માટે શાળા છોડી દેશે. ચારે તરફ બેરોજગારી છે."

નૌરાદેહી વાઈલ્ડલાઈફ સેન્ચ્યુરીના જંગલની સીમા પર સફર કરતી વખતે, તમે નીચા પથ્થર પર તીરના નિશાન સાથે 'દબા' લખેલું ચિહ્ન ચૂકી જાઓ એ શક્ય છે. આ કાદવવાળા રસ્તે ત્રણ કિલોમીટર આગળ વધ્યા પછી તમને બાળકોનો અસ્પષ્ટ અવાજ સંભળાય છે - દબા પ્રાથમિક શાળા આ ગામનું પ્રવેશદ્વાર છે.

તારાચંદ યાદવ કહે છે, “એક સમય હતો જ્યારે કોઈને ખબર નહોતી કે ‘દબા’ નામની કોઈ જગ્યા અસ્તિત્વમાં છે." તેઓ હસતાં હસતાં ઉમેરે છે, "ગામ તેના નામ જેવું જ ‘દબા’ [દબાયેલું] હતું." આજે પણ, ગામમાં વીજળી નથી, અને રહેવાસીઓ સૌર બેટરીથી કામ ચલાવે છે.

પ્રાથમિક શાળાના મકાનની સ્થાપનાથી (ગામને) સત્તાવાર ધ્યાન અને માન્યતા મળી હતી. યાદવ કહે છે, "સરકારી લોગ [રાજ્યના અધિકારીઓ] (ગામની) મુલાકાત લેવા લાગ્યા હતા. આ રીતે તેને નિશાન [માન્યતાનું ચિહ્ન] મળ્યું હતું." ગામમાં યાદવની હાજરીએ તેમને શાળા અપાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.

દબામાં ખેડૂત પરિવારમાં જન્મેલા તારાચંદ યાદવ નજીકના નગરોની શાળામાં ભણ્યા હતા અને અંતે ત્રણ કલાક દૂર જબલપુર ગયા હતા જ્યાં તેમણે ભૂગોળમાં અનુસ્નાતક કર્યું હતું.

નેવુંના દાયકાની શરૂઆતમાં જ્યારે તેઓ તેમના પિતા સાથે જોડાવા પાછા ફર્યા ત્યારે શાળામાં મદદ કરવા માટે સ્થાનિક માતાપિતા માટે તેઓ સ્પષ્ટ પસંદગી હતા. 1997 માં મધ્યપ્રદેશ સરકારની શિક્ષાશાળા યોજના (એજ્યુકેશન ગેરેંટી સ્કીમ - શિક્ષણ બાંયધરી યોજના) હેઠળ તેમને 500 રુપિયા ચૂકવવામાં આવ્યા ત્યારે પરિસ્થિતિ થોડી વધુ ઔપચારિક બની હતી. આ યોજના હેઠળ બાળકો જ્યાં રહેતા હોય તેના એક કિલોમીટરની અંદર કોઈ પ્રાથમિક શાળાની સુવિધા ઉપલબ્ધ ન હોય તો રાજ્ય આવા બાળકોને પ્રાથમિક શિક્ષણની સુવિધા પૂરી પાડવાની બાંયધરી આપે છે.

યાદવ યાદ કરે છે, “મેં એક ઝાડ નીચેથી શરૂઆત કરી હતી. પછીથી અમે એક ઝોપડી [કામચલાઉ માળખા] માં ગયા." ત્રણ વર્ષ પછી શાળા બનાવવામાં આવી હતી અને યાદવે રાજ્યના પગારપત્રક પર શિક્ષક તરીકે લાયક બનવા માટે બધી સરકારી પરીક્ષાઓ આપી હતી, અને તેમની યોગ્ય રીતે (શિક્ષક તરીકે) નિમણૂક કરવામાં આવી હતી.

યાદવ કહે છે કે વર્ષોની સાથે સાથે તેમની શીખવવાની રીત બદલાઈ છે. "પહેલાં અમે તેમને ગોખાવીને – મૂળાક્ષરો, સંખ્યાઓ શીખવતા હતા. હવે અમે 10 વત્તા એક, 10 વત્તા બે એમ કહીએ છીએ, 11 અને 12 નહીં, તેથી બાળકો આગળ જતા ગણિતિક ક્રિયાઓ સરળતાથી કરી શકે છે." મૂળાક્ષરો ગોખીને શીખવવાને બદલે તેઓ પહેલા જુદા જુદા શબ્દોમાં એક જ અક્ષરને ઓળખતા શીખે છે.

આ નવા વિચારોના મૂળ દ્વિમાસિક શિક્ષક કૌશલ્ય તાલીમમાં છે. આસિફ બેગ કહે છે, "અમે તેમની સાથે ભણાવીએ પણ છીએ, અને તેઓ જૂથમાંના તેમના સાથીદારો પર તેમની કુશળતાનું પરીક્ષણ કરે છે." આસિફ દામોહમાં આવેલી શિક્ષક કૌશલ્ય તાલીમમાં સહાય કરતી બિન-સરકારી સંસ્થા અઝીમ પ્રેમજી ફાઉન્ડેશન ખાતેના એક જાણકાર નિષ્ણાત વ્યક્તિ છે.

પ્રાથમિક શાળાનો અભ્યાસ પૂરો કરીને મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓ લગભગ 5 કિમી દૂર આવેલા મંકા અથવા હરદુઆ ગામોમાં નિવાસી શાળાઓમાં જાય છે. યાદવ કહે છે, "[જંગલમાં ધૂળિયા રસ્તા પર થઈને] દરરોજ જવું-આવવું શક્ય નથી, તેથી અમારા બાળકો ત્યાં રહેવાનું પસંદ કરે છે."

પરંતુ તેમ છતાં સંખ્યા ઘટી રહી છે. આ 2021 નો શિક્ષણ મંત્રાલયનો આ અહેવાલ જણાવે છે કે શિડ્યુલ્ડ ટ્રાઈબ (અનુસૂચિત જનજાતિ) ના માત્ર છ ટકા વિદ્યાર્થીઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે નોંધણી કરાવશે.

દબામાં વીજળીના સંપૂર્ણ અભાવને કારણે પણ મુશ્કેલી પડે છે. 40 વર્ષના ખેડૂત પિતા હરીશ સિંહ આદિવાસી કહે છે, "અમે ફક્ત સૌર લાઇટનો ઉપયોગ કરીએ છીએ. ક્યારેક તે ચાલતી નથી. અમારા બાળકોને માટે રાત્રે અભ્યાસ કરવાનું મુશ્કેલ બને છે."

શાળાના લગભગ ત્રણ દાયકામાં થોડા વિદ્યાર્થીઓ પોલીસમાં અને શૈક્ષણિક ક્ષેત્ર જેવી સરકારી નોકરીઓમાં જોડાયા છે; ઘણા કોલેજ સુધીનો અભ્યાસ કરી ડિગ્રીઓ મેળવે છે. આ શિક્ષકો ગર્વથી કહે છે કે તેમની વિદ્યાર્થિનીઓ હવે મોડા લગ્ન કરી રહી છે. તેમ છતાં, મધ્યપ્રદેશમાં સૌથી વધુ (17 ટકા) છોકરીઓ શાળામાં જતી નથી (એએસઈઆર 2022).

2022 માં, એમપી સરકારે સીએમ રાઇઝ નામની નવી યોજના રજૂ કરી હતી - 5 થી 10 કિમીના અંતરેથી આવતા વિદ્યાર્થીઓને આવરી લેતી K-12 (કિન્ડરગાર્ટનથી ધોરણ 12 સુધી) ની મોટી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ. દમોહના મોટી આદિવાસી વસ્તી ધરાવતા તેંદુખેડા બ્લોકમાં આ નવી શાળાઓનું બાંધકામ પહેલેથી જ ચાલી રહ્યું છે.

’શિક્ષક બિહીનશાલા [નિયમિત શિક્ષક વિનાના વિદ્યાર્થીઓ]’ એ અહીંના આદિવાસી વિસ્તારોમાં આવેલી શાળાઓનું વર્ણન કરવા માટે વપરાતો શબ્દસમૂહ છે. જિલ્લા નેતા, એપીએફ, દમોહ ઉપેન્દ્ર સિંહ જણાવે છે કે "જ્યાં શિક્ષકો નહોતા જવા ઈચ્છતા એ આદિવાસી વિસ્તારોમાં તે જ વિસ્તારની પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળાઓનું એક પરિસરમાં વિલીનીકરણ કરવાની 2018 ની નીતિ આયોગની યોજનાથી એ વિદ્યાર્થીઓને મદદ મળી." આ વિલીનીકરણને 'એક પરિસર એક શાળા' (એક વિસ્તાર એક શાળા) કહેવામાં આવ્યું હતું, અને 35,113 શાળાઓનું 16,076 પરિસરમાં વિલીનીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું. આમાંથી 75 ટકા શાળાઓ પ્રાથમિક શાળાઓ (ધોરણ 1 થી 8) હતી.

બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, 19,037 શાળાઓ જે એક સમયે આ વિસ્તારોમાં ચાલતી હતી, એ હવે પહેલાની જેમ અસ્તિત્વમાં જ નથી. એ શાળાઓનું બીજી શાળાઓ સાથે વિલીનીકરણ થઈ ગયું છે જે શાળાઓ બાળકો અને તેમના માતાપિતા માટે ખૂબ દૂર હોઈ શકે છે. સરકારનો અભિગમ એ છે કે તેમને આ રીતે વધુ સારી રીતે સજ્જ શાળાઓ મળે છે.

પરંતુ ઉપેન્દ્ર સિંહ માને છે કે નવા [મોટા] માળખાઓ જંગલોની નજીક રહેતા આદિવાસી અને બીજા બાળકોને (શાળાએ જતા) અટકાવશે, અને તેમને લાંબા અંતરની મુસાફરી કરવી પડશે. તેઓ ચેતવણી આપે છે, "શાળા અધવચ્ચે છોડી જતા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા વધશે."

વધુમાં, આ સમુદાયમાંથી આવતા શિક્ષકો, જેઓ તેમના વિદ્યાર્થીઓની પરિસ્થિતિઓ પ્રત્યે સહાનુભૂતિશીલ અને સંવેદનશીલ છે, તેમનું સ્થાન 2,000-3,000 વિદ્યાર્થીઓના આ વિશાળ માળખામાં સ્માર્ટ બોર્ડ અને એડ ટેક લેશે. ટેકનોલોજીના પોતાના ઉપયોગો છે પરંતુ તે શિક્ષક-વિદ્યાર્થીના અતિ મહત્ત્વના સંબંધને દબાવી દે છે, અહીં ઘણા આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓ તેમના પરિવારમાંથી શાળામાં જતા હોય એવી પહેલી પેઢી છે અને પહેલી પેઢીના શીખનારાઓ માટે શિક્ષક-વિદ્યાર્થીનો આ સંબંધ મહત્વપૂર્ણ છે.

યાદવ અને પટેલને નિવૃત્તિ માટે થોડા વર્ષો જ બાકી છે અને તેઓ દબાની આ શાળાના છેલ્લા શિક્ષકો હશે. ભારતનું 54 મું વાઘ અભયારણ્ય, નવા રચાયેલા વીરાંગના દુર્ગાવતી ટાઈગર રિઝર્વ (વીડીટીઆર) માટે 40 થી વધુ ગામડાઓ સાથે આ શાળાને પણ ખતમ કરી રહ્યું છે.

વીડીટીઆરનું નૌરાદેહી મૂળરૂપે લુપ્તપ્રાય ભારતીય ગ્રે વુલ્ફ (વરુ) માટેના ફક્ત બે અભયારણ્યોમાંથી એક તરીકે જાળવવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ બીજી બધી લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓને અવગણીને આપણે આપણું બધું જ ધ્યાન અને બધા જ પ્રયત્નો માત્ર અને માત્ર વાઘના સંરક્ષણ તરફ કેન્દ્રિત કર્યું હોવાને કારણે નૌરાદેહી પણ વાઘ માટેનું જ બીજું એક અભયારણ્ય બની ગયું છે. પરંતુ બદલામાં વાઘે ખૂબ જ પ્રસિદ્ધિ પામેલ ટૂંક સમયમાં આવનારા નવા આયાત કરાયેલા ચિત્તાઓ માટે જગ્યા કરી આપવી પડશે. વાંચો: નૌરાદેહીમાં વરુની કોઈને નથી પડી

યાદવ કહે છે, "આ શાળા જશે, અમેય જઈશું." પરંતુ તેઓ આશા રાખે છે કે તેમના વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ અધવચ્ચે નહીં છોડે.

અશોક રાણીને ખાતરી છે કે તેનો પૌત્ર એવું નહીં કરે. તેઓએ પારીના પ્રતિનિધિને દ્રઢતાપૂર્વક કહ્યું, "અમે જઈશું ત્યારે અમે જ્યાં જઈશું ત્યાં એ શાળામાં જશે." અને નજીક બેઠેલા 8-વર્ષના બાળકે સંમતિમાં માથું ધુણાવ્યું.

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક