అలీరాజ్‌పూర్‌లో నీటి కోసం సుదూరపు నడక

వింధ్య పర్వతాల మీదుగా సూర్యుడు అస్తమించాడు. పక్షులు అడవికి తిరిగి వచ్చేశాయి. దమా సస్తియా ప్రయాణానికి ఇదే సరైన సమయం. ఈ రైతు, సుగత్ గ్రామంలోని తన ఇంటి నుండి ఒక నీటి ఊటను చేరుకోవడానికి, ఓ కిలోమీటరు దూరం రాళ్ళ దారిలో నడుస్తారు. రాత్రంతా నీటి బిందెలను నింపుతూ అక్కడే గడిపి, ఉదయం ఇంటికి తిరిగి వస్తారు. “ఆ ఊటలో రాత్రిపూటే నీళ్ళు ఎక్కువగా ఊరతాయి మరి,” 50 ఏళ్ళ దమా వివరించారు.

534 మంది జనాభా (2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం) ఉన్న ఈ గ్రామ నీటి అవసరాలకు ఒకటో రెండో నీటి ఊటలు ఏ మాత్రం సరిపోవు. సుగత్ గ్రామవాసులు, ప్రతిరోజూ తెల్లవారుజామునే తమ కుండలను, గాడిదలను తీసుకొని, స్నానం చేయడానికి, నీళ్ళు తెచ్చుకోవడానికి కొండ దిగి నర్మదా నది దగ్గరికి వెళ్తారు. సాయంత్రం కూడా మళ్ళీ ఇదే ప్రక్రియ నడుస్తుంది. స్నానం చేయడం, గిన్నెలు కడగడం, నీళ్ళు పట్టుకోవడం, ఇలా నీటితో ముడిపడిన పనుల కోసం ఈ గ్రామస్తులు ప్రతిరోజూ సగటున మూడు గంటల సమయాన్ని వెచ్చిస్తారు. స్వచ్ఛమైన నీరు ప్రతీ పౌరుని జీవన హక్కులలో ఒక భాగంగా మన భారత రాజ్యాంగం గుర్తించింది. అందుచేత, ఇది తీవ్రస్థాయి మానవ హక్కుల ఉల్లంఘన అవుతుంది.

నదికి అత్యంత దూరంగా ఉండే ఇల్లు, సుమారు ఒకటిన్నర కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. కొండ దిగి, ఎక్కి, నీళ్ళు తెచ్చుకోవడానికి ఆ నివాసితులకు గంటకు పైగా పడుతుంది. నీటి బిందెలతో కొండ ఎక్కడానికి, దిగేటప్పటికంటే రెట్టింపు సమయం పడుతుంది కాబట్టి, వాళ్ళు వారానికి సుమారు 15 గంటలు నడుస్తారు.

పొద్దున్నే ఈ పనిని దమా కొడుకు చేపడతాడు. ఆ యువకుడు, తన ఎనిమిదిమంది సభ్యులున్న కుటుంబం కోసం విలువైన నీటితో నింపిన డబ్బాలను మోయడానికి, తమ కుటుంబానికి చెందిన రెండు గాడిదలను తీసుకువస్తాడు. ఇప్పుడు ఈ పనికి అలవాటుపడిన ఈ గాడిదలు, వాటంతట అవే ఇంటి వైపు బయలుదేరతాయని నమ్మవచ్చు.

పదిహేనేళ్ళ క్రితం సుగత్, దాని సమీప గ్రామమైన ఝణ్‌డానాలో నివసిస్తున్న ఈ భిలాలా, అలాగే ఇతర ఆదివాసీ సముదాయాలకు నీళ్ళు సమస్యగా మారలేదు. ఎందుకంటే, వీళ్ళు నర్మదా నది, దాని ఉపనది అయిన హథినీ నది ఒడ్డున నివసించేవాళ్ళు. పుష్కలమైన నీరు సులభంగా అందుబాటులో ఉండేది.

అయితే, నర్మదా నదిపై నిర్మించిన సర్దార్ సరోవర్ ఆనకట్ట కారణంగా ఈ గ్రామాలు మునిగిపోయినప్పుడు పరిస్థితులు తారుమారయ్యాయి. 2014లో ఆనకట్ట గేట్లు మూసివేయడంతో, సుగత్, ఝణ్‌డానాతో పాటు మధ్యప్రదేశ్‌లోని సుమారు 200 గ్రామాలు నీట మునిగాయి. నదీజలాలు ఆ గ్రామస్తుల వ్యవసాయ భూములను ముంచెత్తాయి. దాంతో, దమా కుటుంబం లాగా వలస వెళ్ళనివాళ్ళు, లేదా వేరే చోటుకు తరలి వెళ్ళనివాళ్ళు, నీరు, విద్యుత్తు, సరైన రహదారి సౌకర్యాలు లేని వింధ్య పర్వతాలలోకి బలవంతంగా తమ మకాంను మార్చవలసి వచ్చింది.

“సమీప గ్రామాలలో నిర్మాణ పనులు జరుగుతున్న సమయంలో, ఇటుకలను, ఇసుకను మోయడానికి అక్కడి ప్రజలు గాడిదలను ఉపయోగించడం మేం చూశాం. అప్పుడే, నీటిని తీసుకురావడానికి గాడిదలను పెంచుకోవాలనే ఆలోచన మాకు తట్టింది,” దమా చెప్పారు. ప్రస్తుతం, సుగత్ గ్రామంలోని ప్రతీ ఇంట్లో, నీటిని తీసుకురావడానికి శిక్షణ పొందిన ఒక గాడిద ఉంది. యజమాని ఖాళీ నీటి బిందెలను వేలాడదీయగానే, సదరు గాడిద నదీ తీరం వైపు నడుస్తుందని సుగత్ నివాసి అయిన రాజు సోలంకి వివరించారు.

నదీ తీరంలో నివసించిన రోజుల్లో, దమా కుటుంబానికి ఐదెకరాల భూమి ఉండేది. కానీ ఇప్పుడు, నలుగురు అన్నదమ్ములు రెండు-మూడెకరాలతోనే సరిపెట్టుకోవాల్సి వస్తోంది. “గతంలో మేం బాజ్రా [సజ్జలు], జొన్నలు, మొక్కజొన్న, వేరుశనగ, ఉరద్ దాల్ [మినుములు], భడీ [ఊదలు], తూవర్ దాల్ [కందులు] పండించేవాళ్ళం,” దమా తెలిపారు.

ఇప్పటికీ వాళ్ళు అవే పంటలు పండిస్తున్నారు, సోయా చిక్కుళ్ళు, వేరుశనగ అమ్మి, సుమారు రూ.20,000 సంపాదిస్తున్నారు. దమా కుమారుడు నానియా, అతని భార్య, పంట కోత సమయంలో పొలాల్లో పని చేయడానికి గుజరాత్‌కి వలస వెళ్తారు. ఇలా రెండు నెలలు కూలి పని చేసి, అదనంగా ఇంకో రూ.30,000 సంపాదిస్తున్నారు.

“మా భూములు మా కళ్ళ ముందే నీట మునిగిపోవడం చూశాం. అది చాలా బాధాకరం,” సుగత్ గ్రామానికి చెందిన 59 ఏళ్ళ గోబా సస్తియా అన్నారు. సాయంత్రం అయ్యింది. నీటితో ముడిపడిన పనులన్నిటినీ పూర్తి చేసుకున్న గోబా, అలాగే గ్రామానికి చెందిన మరికొందరు పురుషులు ఒక కొండపై గుమిగూడారు. తాము కూర్చున్న చోటు నుండే వాళ్ళు నదిని చూడగలుగుతున్నారు.

అలీరాజ్‌పూర్ జిల్లాలోని ఆకురాల్చే అడవులలో ఒదిగివున్నసుగత్‌కి చేరుకోవాలంటే, పడవ సహాయంతో హథినీ నదిని (నర్మదా నదికి ఉపనది) దాటి, నర్మదా నదిలో అది కలిసే సంగమ స్థలానికి చేరుకోవడమే సులభమైన మార్గం. సుగత్ నివాసులు, నర్మదా నదీ తీరానికి చేరుకునే వరకు పడవలో ప్రయాణించి, ఆ తరువాత కొండ ఎక్కుతారు.

భారత ప్రభుత్వం 1969లో నర్మదా జల వివాదాల ట్రిబ్యునల్‌ (ఎన్‌డబ్ల్యుడిటి)ను ఏర్పాటు చేసింది. పదేళ్ళ తరువాత, ఎన్‌డబ్ల్యుడిటి ఒక పునరావాస ప్యాకేజీని సిఫార్సు చేసింది. దాని ప్రకారం, ప్రాజెక్టు వల్ల నిర్వాసితులైన ప్రతి ఒక్కరికీ, ఇంకా వాళ్ళ వయోజన కుమారులకూ వాళ్ళ సొంత రాష్ట్రంలో లేదా గుజరాత్‌లో రెండు హెక్టార్ల సాగు భూమి ఇస్తారు. అలాగే, పునరావాస ప్రదేశంలో, ఇంటితో పాటు ఇతర సౌకర్యాలు కూడా కల్పిస్తారు.

“మా నెత్తి మీద కొండ విరిగి పడినట్లు అనిపించింది,” నర్మదా నదిపై భారీ ఆనకట్టల నిర్మాణానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన పోరాటాన్ని ముందుండి నడిపించిన నాయకులలో ఒకరైన పారస్‌మల్‌జీ కర్ణావత్ అన్నారు. ఆయన బస్ ఆపరేటర్‌గా కూడా పనిచేశారు. “1978లో, ఎన్‌డబ్ల్యూడిటి సమర్పించిన మధ్యంతర నివేదికలో, 455 అడుగుల ఎత్తైన ఆనకట్టను నిర్మిస్తామని చెప్పారు. మధ్యప్రదేశ్‌లో 193 గ్రామాలు మునిగిపోతాయని కూడా అందులో పేర్కొన్నారు,” ఆయన గుర్తుచేసుకున్నారు. అయితే, 1979లో వెలువడిన తుది తీర్పు తరువాత, మధ్యప్రదేశ్‌లోని నిమాడ్ ప్రాంతంలో, ఆయన నిమాడ్ బచావో ఆందోళన్ చేపట్టారు.

భిలాలా ఆదివాసీ సముదాయానికి చెందిన గోబా సస్తియా కుటుంబం, నదీ తీరంలో ఉన్న తమ ఇంటి నుండి నిర్వాసితులయ్యారు. నర్మదా కంట్రోల్ అథారిటీ సమర్పించిన 2020-21 నివేదిక ప్రకారం, సర్దార్ సరోవర్ ప్రాజెక్ట్ వల్ల మధ్యప్రదేశ్‌లో 23,000 కంటే ఎక్కువ కుటుంబాలు ప్రభావితమయ్యాయి. ఇందులో, ఒక గ్రామం పూర్తిగా, మరో 177 గ్రామాలు పాక్షికంగా ప్రభావితమయ్యాయి.

“సుమారు 20-25 ఏళ్ళ క్రితం, నర్మదా బచావో ఆందోళన్ సాథీ [సహచరులు]తో కలిసి నేను దిల్లీకి వెళ్ళాను. అక్కడ చాలా మంది నిర్వాసితులు ఉన్నారు. ఆనకట్ట నీటిలో మునిగిపోయిన మా భూమిని తిరిగి ఇవ్వమని ప్రభుత్వాన్ని డిమాండ్ చేయడానికి మేం అక్కడికి వెళ్ళాం,” గోబా తెలిపారు.

గోబా చెప్పినదాని ప్రకారం, ఐదుగురు పిల్లలు ఉన్న తన కుటుంబానికి, పరిహారం-పునరావాసం కింద గుజరాత్‌లో కేవలం ఐదెకరాల భూమి మాత్రమే లభించింది. “మాకు ఎలాంటి డబ్బూ అందలేదు,” గడ్డం కింద చేతికర్రను పెట్టుకుంటూ అన్నారాయన. అందుకే, అక్కడి నుండి వెళ్ళకూడదని గోబా నిర్ణయించుకున్నారు. “మేం వేరే చోటికి వెళ్తే, మా సముదాయానికి దూరమవుతాం. అలాగే, జీవనోపాధి కోసం పూర్తిగా కూలి పనులపై ఆధారపడాల్సిన పరిస్థితి వస్తుంది. భూస్వాముల పొలాల్లో పనిచేయడం మాకు అసలు ఇష్టం లేదు,” ఇప్పటికీ సుగత్‌లోనే నివసిస్తున్న గోబా తెలిపారు.

తన పశువులను నదీ తీరానికి తోలుకువెళ్తూ, అతను PARIతో మాట్లాడుతున్నారు. ఏప్రిల్ నెల సూర్యుడు మా నడినెత్తిన మండుతున్నాడు. గోబా, ఒక అంజన్ (హార్డ్‌వికియా బినాటా/ యేపి) చెట్టు నీడలో విశ్రాంతి తీసుకోవడానికి కూర్చున్నారు.

గుజరాత్‌లో తమకు లభించిన భూమి గురించి గోబా ఇలా అన్నారు: “ఆ భూమిలో వేరొకరు వ్యవసాయం చేస్తూ, అందుకు ప్రతిఫలంగా మాకు ఏటా రూ.20,000 నుండి రూ.25,000 వరకు పంపుతున్నారు. అయితే, ఇక్కడికి సుమారు 20 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న వేరే గ్రామంలో మా దగ్గరి బంధువులకు పునరావాసం కల్పించడంతో, మేం గుజరాత్‌కు వెళ్ళలేదు. అదే గ్రామంలో మాకూ వ్యవసాయ భూమి, ఇంటి స్థలం ఇవ్వాలని మేం అధికారులను కోరాం.”

ఇదిలా ఉంటే, గ్రామంలో ఎవరిదైనా పెళ్ళి, లేదా కార్యక్రమం ఉన్నప్పుడు, కేవలం వేడుకలు జరుపుకోవడానికి మాత్రమే కాకుండా, అధిక నీటి అవసరాన్ని తీర్చడానికి కూడా గ్రామస్తులందరూ కలిసి వస్తారు. “గ్రామస్తులందరూ తమ గాడిదలతో కలిసి, కొండ కింద నర్మదా నది నుండి నీటిని తీసుకువస్తారు. వేడుకకు వారం రోజుల ముందు నుండే మేం నీటిని నింపి పెట్టుకోవడం మొదలుపెడతాం. ఒకవేళ వేడుక రోజు నీళ్ళు అయిపోతే, మరిన్ని నీటిని తీసుకురావడానికి మేం మా గాడిదలను సిద్ధంగా ఉంచుతాం కూడా,” గోబా తెలిపారు.

ఈ నదే ఇప్పటికీ వీరి ప్రధాన నీటి వనరు. కానీ, నీళ్ళ కోసం చాలా దూరం నడవడం గర్భిణులకు ప్రమాదకరమని సుగత్ నివాసి అయిన గిలా సోలంకీ తెలుసుకున్నారు. “నేను ఏడు నెలల గర్భవతిగా ఉన్నప్పుడు, నీళ్ళ కోసం నదికి వెళ్ళాను. తిరిగి కొండ ఎక్కుతున్నప్పుడు కాలు జారి పడిపోయాను. అదృష్టవశాత్తూ, నేను గాయపడలేదు.”

ఇక్కడ, ఇవి కాకుండా వేరే సమస్యలు కూడా ఉన్నాయి. ఆనకట్ట నిర్మాణం కోసం చెట్లు ఎక్కువగా నరికివేయడంతో, భూగర్భంలోకి చొచ్చుకుపోయే నీటి పరిమాణం తీవ్రంగా పడిపోయింది. వేసవిలో నీటి బుగ్గలు క్రమంగా ఎండిపోతాయి. అటవీ శాఖ అధిక మొత్తంలో చెట్లు నరికివేయడమే దీనికి కారణమని వాతావరణ మార్పు ఉపశాంతి, పర్యావరణ వ్యవస్థ పునరుద్ధరణ నిపుణుడు డాక్టర్ రాహుల్ బెనర్జీ అన్నారు. “వాతావరణ మార్పు కారణంగా తక్కువ వ్యవధిలో అధిక తీవ్రత గల వర్షపాతంతో కూడిన తీవ్ర వాతావరణ సంఘటనలు సంభవిస్తాయి. ఇది నేల కోతను, ప్రవాహ వేగాన్ని పెంచుతుంది. దీని వల్ల భూగర్భ జలాల రీఛార్జ్ మరింత తగ్గిపోతుంది,” ఆయన తెలియజేశారు. (ఆయన ఇంటర్వ్యూలలో ఒకదాన్ని ఇక్కడ చూడవచ్చు).

“నవంబర్ నుండి జూన్ వరకు [వర్షాకాలం వచ్చే వరకు] మేం తీవ్రమైన నీటి ఎద్దడిని ఎదుర్కొంటాం,” నాయక సముదాయానికి (రాష్ట్రంలో ఇతర వెనుకబడిన తరగతుల కింద జాబితా చేయబడింది) చెందిన 20 ఏళ్ళ గిలా పేర్కొన్నారు.

నీళ్ళు తీసుకురావడానికి పురుషులు కూడా సహాయం చేస్తారు. “కానీ వాళ్ళు కూలి పనికి వెళ్ళినప్పుడు మాత్రం, అనారోగ్యంతో బాధపడుతున్నప్పటికీ, నీళ్ళు తీసుకురావడం తప్ప మహిళలకు వేరే మార్గం ఉండదు,” గిలా అత్తగారైన రైతీ సోలంకి చెప్పారు. ఆపై నవ్వుతూ, “కాలుజారి కింద పడిపోయినా కూడా వెంటనే ఎలా లేవాలో మేం నేర్చుకున్నాం,” అన్నారు.

సుగత్ వాసులైన కటియా, సనీ సస్తియా, ప్రతీ ఏటా రెండు నెలలు పొలాల్లో కూలి పనిచేయడానికి గుజరాత్‌కు వలస వెళ్తారు. అలా వాళ్ళు రూ.30,000 సంపాదిస్తారు. మిగిలిన ఏడాదంతా వాళ్ళు గ్రామంలోనే ఉంటారని కటియా చెప్పారు. అదే సమయంలో, కొండపై ఉన్న ఏకైక కాంతి వనరైన ఎలక్ట్రిక్ టార్చ్ సహాయంతో సనీ రాత్రికి భోజనం వండుతున్నారు. ఆ కుటుంబం దగ్గర ఒక చిన్న సోలార్ ప్యానెల్ ఉంది. అది ఒక బల్బును మాత్రమే వెలిగించగలదు. వాళ్ళు దాన్ని తమ మొబైల్‌ఫోన్‌లు ఛార్జ్ చేయడానికి కూడా ఉపయోగిస్తారు. అయితే, తరచూ ఆ ప్యానెల్ పనిచేయకుండా మొరాయిస్తుంటుంది.

నీటిని సేకరించడంలో సహాయం చేయటం కోసం కటియా, సనీలు నాలుగు గాడిదలను పెంచుకుంటున్నారు. వాళ్ళ ముగ్గురు పిల్లలు, నదికి అవతల ఉన్న కాక్రానాలోని రాణి కాజల్ జీవన్‌శాల అనే ఆదివాసీ విద్యార్థుల ఆశ్రమ పాఠశాలలో చదువుకుంటున్నారు. సెలవులకు ఇంటికి వచ్చినప్పుడు వాళ్ళు కూడా ఇంటి పనులలో సహాయం చేస్తారు. ఆనకట్ట వల్ల గ్రామం మునిగిపోయినప్పుడు, భిలాలా సముదాయానికి చెందిన ఈ కుటుంబానికి గుజరాత్‌లో ఐదెకరాల భూమిని కేటాయించారు. అయితే, ఆ భూమిని ముగ్గురు సోదరుల మధ్య విభజించాల్సి వచ్చింది. దాంతో, ఇక్కడి నుంచి కదలకూడదని కటియా నిర్ణయించుకున్నారు.

నిర్వాసితులైన గ్రామస్తుల భావాలను గోబా ఈ విధంగా సంగ్రహించారు: “మాకు నీళ్ళు, విద్యుత్తు, రోడ్లు లేవు. అయినప్పటికీ, మేం మా గ్రామంలోనే నివసించడానికి ఇష్టపడతాం. ఎందుకంటే, ఇక్కడే మా భూమి, మా సముదాయం ఉన్నాయి కాబట్టి.”

అనువాదం: వై. కృష్ణ జ్యోతి